Vikramacaritra (Pandit Somasuri) 2

Vikramacaritra (Pandit Somasūri) 2

Language: Sanskrit

2.23

prāha—‘bho rājan! kimiti gacchasi? idaṃ kṣetraṃ
sādhu pariṇataṃ dṛśyate | yāvanālakān caṇakāṃśca bhakṣayantu tava
parivārāḥ | pakṣyorvārukaphalāni ca santi | yatheṣṭaṃ bhujyatām |’
punartrāhmaṇavacanamākaṇrya saparivāro rājā yāvat kṣetramadhyaṃ
praviveśa, tāvanmañcādavaruhya sa punastathaivābhaṇat| tato rājā
svamanasi vicārayati sma—'aho!' brāhmaṇo yadā mañcamārohati, tadāsya cetāsi dātavyamiti buddhirutpadyate| yadāvatarati tadā dīnabuddhirutpadyate| ahaṃ mañcamāruhya paśyeyam|'
iti yāvanmañcamāruroha, tāvadbhojarājasya cetasyevamabhūt—
nanu viśvasyārtiḥ parihartavyā| sarvasyāpi lokasya dāridryaṃ
nivāraṇīyam| duṣṭā daṇḍanīyāḥ| śiṣṭāḥ paripālanīyāḥ
prajā dharmeṇa rakṣaṇīyāḥ| kiṃ bahunā, asmin samaye yadi
ko'pi mama śarīramapi prārthayiṣyate, tadapi deyamiti| tato
rājā paramānandaparipūrṇaḥ punarapi vicārayati sma—etatkṣetramāhātmyaṃ svayamevaṃvidhāṃ buddhimutpādayati| uktaṃ ca—
jale tailaṃ khale guhyaṃ pātre dānaṃ manāgapi
prajñe śāstraṃ svayaṃ yāti vistāraṃ vastuśaktitaḥ

2.25

kathametatkṣetramāhātmyaṃ jñāyatām| iti vicārya brāhmaṇamāhūyābhaṇat—'bho brāhmaṇa! tavaitatkṣetre kiyān lābho bhavati?'
brāhmaṇaḥ—“bho rājan! bhavān sakalābhijñaḥ| aviditaṃ tava
kimapi nāsti| yadarhametat, tadālocayatu bhavān| anyacca,
rājā nāma sākṣādviṣṇoravatārabhūtaḥ| tasya kaṭākṣā yadupari
nipatanti, tasya dainyadurbhikṣādayo na bhavanti| rājā nāma
sākṣāt kalpataruḥ| sa tvaṃ mama dṛṣṭigocarībhūtaḥ| adya mama
dāridryaṃ sudūramapasrtam| kṣetraṃ nāma kiyat?”
tato rājā brāhmaṇamanekadhanadhānyādinā sambhāṣya kṣetraṃ
gṛhītvā mañcasyādhaścakhāna | tatra puruṣamātre garte śilaikā sumanoharādṛśyata | tacchilādhaḥpradeśe kā'pi candrakāntaśilā dṛṣṭā
tato nānāvidharatnakhacitaṃ dvātriṃśatsālabhañjikāmilitamatiramaṇīyaṃ siṃhāsanamadṛśyata | tato bhojaḥ paramānandāmṛtalaharīparipūrṇahṛdayasiṃhāsanaṃ nagaraṃ netuṃ yāvaduccālayāmāsa, tāvadatigariṣṭamāsanaṃ noccāla | tato rājā mantriṇamavadat |-'kutaḥsiṃhāsanaṃ noccalati ?" mantrī—'bho rājan ! divyametadāsanam
balipūjādikaṃ vinā noccalati, tava sādhyaṃ ca na bhavati |'
tasya vacanaṃ śrutvā rājā brāhmaṇānākārya tat sarvamapi vidhānaṃ
kāritavān | tatastriṃśatsiṃhāsanaṃ laghu bhūtvā svayamevoccāla | tadavalokya rājā mantriṇamuvāca—"yo'narthaṃ nivārayati, āgāmyarthaṃ ca sādhayati, sa eva mantrī | uktañca—
sthitasya kāryasya samudbhavārthamanarthakāryapratighātanārtham
āgāmino'rthasya ca saṃgrahārthaṃ yo mantrakṛtsyātparamassa mantrī
tato mantrī pratyatravīt "mantriṇā svāmihitameva kartavyam | tathā coktam—
mantraḥ kāryānugo yeṣāṃ kāryaṃ svāmihitānugam
ta eva mantriṇo rājñāṃ na tu ye gallapudgalāḥ

2.26

anyacca, mantriṇā vinā rājyaṃ, dhānyaṃ vinā durgaṃ,
kāruṇyaṃ vinā saubhāgyaṃ, jñānaṃ vinā vairāgyaṃ, durjanānāṃ śaktiḥ,
pāṣaṇḍānāṃ matiḥ, veśyānāṃ viśvāsaḥ, daityānāṃ prītiḥ, taskarāṇāṃ yuktiḥ, khalānāṃ maitrī, parādhīnasya svātantryam, nirdhanasyāṭopaḥ, sevakasya kopaḥ, svāminaḥ snehaḥ, kṛpaṇasya gṛhaṃ, jāriṇyāḥ patibhaktiḥ, mūrkhāṇāṃ saṅgatiḥ iyetat sarvaṃ niṣphalam
anyacca, rājñā mahatāmarcanaṃ kāryaṃ | ātmānāṃ buddhiḥ śrotavyā,
devabrāhmaṇāḥ paripālanīyāḥ | nyāyamārge vartitavyam | api ca,
bho rājan! ye rājaguṇāḥ, te sarve tvayi vidyante | atastvaṃ
sakalarājarājottamaḥ | mantriṇāpyevaṃ guṇagariṣṭhena bhavitavyam—
svāmikāryārthamudyamaḥ, pāpādbhayaṃ, prajānāṃ hitaṃ, parivārāṇāṃ
saṃyojanaṃ, rājñaścittavṛttyanusaraṇaṃ, samayocitaparijñānaṃ, apāyakṛtyādrājanivāraṇaṃ, evaṃvidhaguṇayuktaḥ kulakramāgataḥ auśanasa
cāṇakya dhaumya śaunaka bācaspatyādinītiśāstrābhijño mantripadayogyo bhavati | purā kila nandabhūpālo mantriṇā bahuśrutena
brahmahatyāyā nivāritaḥ | rājā—kathametat ? so'travīt—
bho rājan! śrūyatām—
viśālāyāṃ nando nāma rājā mahāśauryasampanno'bhūt
sa nijabalena pratyarthinṛpālān svapādapadmopajīvino vidhāyaikacchatreṇa rājyamakarot | tasya ca bahuśruto nāma mantrī | bhānumatī nāma mahiṣī | jayapālo nāma tanayaḥ | tasya ca rājñastasyāmatiprītirāsīt | siṃhāsane'pi sahaiva tayā samupaviśetnibheṣamapi tayā vinā na tiṣṭhet | ekadā mantrī svamanasyacintayat—ayaṃ rājā nirlajjo madhyesabhaṃ siṃhāsane striyamupaveśayāti | tadā sarve'pi janāstāṃ paśyanti | anucitamayaṃ na
jānāti—tathā hi—
kimu kuvalayanetrāssanti no devaloke
tridivapatirahalyāṃ tāpasīṃ yatsiṣeve
hṛdayatṛṇakuṭīre dahyamāne smarāgnācucitamanucitaṃ vā vetti no paṇḍito'pi

2.28

api ca yaḥ strīṇāṃ kaṭākṣairyāvanna bhidyate sa tāvadeva
pratiṣṭhāṃ dhairyaṃ ca vahati | tathā coktam—
tāvaddyace pratiṣṭhāṃ śamayati ca manaścāpalaṃ tāvadāryastāvatsiddhāntamātraṃ sphurati hṛdi paraṃ sarvalokaikadīpaḥ
kālindīpūradīrghatkuvalayakalikoddāmadhāmābhirāmairyāvanno hanyamānaṃ kalayati hṛdayaṃ kāminīnāṃ kaṭākṣaiḥ
aho ! madanasya māhātmyaṃ ! yat kalākovido'pi
vimuhyati | uktaṃ ca—
vikalayati kalākuśalaṃ hasati śuciṃ paṇḍitaṃ vidūṣayati
ardayati dhīrapuruṣaṃ kṣaṇena makaradhvajo bhṛśaṃ devaḥ

2.29

tathāca—
śrutaṃ satyaṃ tapaḥśīlaṃ vijñānaṃ vittamunnatim
indhanīkurute mūḍhaḥ praviśya vanitānalam

2.30

vṛttaṃ vittaṃ tapaḥ svāntaṃ svakulasyāpi lāñchanam
maraṇaṃ vā samīpasthaṃ kāmī loke na paśyati

2.31

iti sañcintyaikadā'vasaraṃ prāpya rājānamabravīt—deva
vijñāpanamasti | rājā—kiṃ tat ? mantrī—"yadeṣā devī
bhānumatī sahopaviśati tanmahadanucitam | 'asūryampaśyā rājadārā' iti hi sampradāyaḥ | atra nānājanāssamāgatya tāṃ
paśyanti |" rājā—'bhānumatyanālokanaṃ kṣaṇamātramapi na
sahe | tadupāyaṃ nirūpaya | 'mantrī—ālokyagatāṃ tāṃ paśyatu
devaḥ | tadvacanaṃ samucitaṃ matvā rājā citrakāramāhūya bhānumatīrūpaṃ citre niveśayetyādideśa | sa tu tasyā rūpaṃ sākṣādālokya
padmanīlakṣaṇayuktāṃ tāṃ vililekha | rājā'pi tāṃ vilikhitāṃ
priyāṃ dṛṣṭvā prahṛṣṭastasya pāritoṣikaṃ dadau
anantaraṃ rājaguruḥ śāradānandaścitrapaṭe niveśitāṃ bhānumatīṃ dṛṣṭvā citrakāramabhāṇīt—'bhānumatyāḥ sarvamapi lāvaṇyamatra likhitam | paraṃ tvekaṃ vismṛtaṃ tvayā | 'citrakāraḥ—'bhoḥ
svāmin, tat kiṃ kathaya | ' śāradānandaḥ—'tasyāṃ vāmajaghanatale tilasadṛśaṃ lakṣmāsti | tanna likhitam | ' rājā tu gurorvacanaṃ śrutvā tatpratītyarthaṃ suratasabhaye tasyā vāmajaghanaṃ yāvadapaiyat tāvat tilasadṛśo'ṅko dṛṣṭaḥ | rājā svamanasyacintayat—kathamasyā guhyadeśe sthitaṃ lakṣma dṛṣṭavān śāradānandaḥ
nūnamanayā sahāsya saṃyogo vidyate | anyathā kathamanena jñāyeta
api ca , strīṣu viṣaye hyayaṃ sandeho na kāryaḥ | yataḥ—
jalpanti sārthamanyena paśyantyanyaṃ savibhramāḥ
hṛdaye cintayantyanyaṃ na strīṇāmekato ratiḥ

2.32

nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ
nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanā

2.33

raho nāsti kṣaṇo nāsti nāsti prārthayitā janaḥ
idaṃ nārada nārīṇāṃ pātivratyāya kalpate

2.34

yo mohānmanyate mūḍho rakteyaṃ mayi kāminī
sa tasyā vaśago bhūtvā nṛtyet krīḍāśakuntavat

2.35

tāsāṃ vākyāni tathyāni svalpāni sugurūṇyapi
karoti yaḥ kṛtī loke laghutvaṃ tasya niścitam

2.36

alaktako yathā rakto niṣpīḍaca puruṣastathā
avalābhirvalādraktaḥ pādamūle nipātyate

2.37

ityevaṃ vicārya mantriṇamāhūya pūrvavṛttāntamakathayat,
mantriṇāpi tasmin samaye taccittānukūlaṃ bhaṇitam—'deva!
kasya cetasi kīdṛśamiti kena vā jñā(yeta)yate ? sarvathā
satyo bhavedayaṃ vṛttāntaḥ | ' rājā—'bho mantrin ! mama yadi
priyo'si, tarhi muṃ śāradānandaṃ māraya | ' sacivo'pi tatheti
pratijñāya lokānāṃ puraḥ śāradānandaṃ dṛḍhaṃ vavandha | tasmin
samaye śāradānando vabhāṇa—'aho ! rājā kasyāpi priyo na
bhavatīti lokoktiravitathaiva
tathāhi—
ko'rthān prāpya na garivato? viṣayiṇaḥ kasyāpado'staṅgatāḥ?
strībhiḥ kasya na khaṇḍitaṃ śuci manaḥ? ko nāma rājñāṃ priyaḥ?
kaḥ kālasya na gocaratvamagamat? ko'rthī gato gauravaṃ?
ko vā durjanavāgurāsu patitaḥ kṣemeṇa yātaḥ pumān!

2.38

tathāca—
kāke śaucaṃ, kāmuke satyavākyaṃ,
kṣībe śauryaṃ, madhye tattvacintā,
sarpe kṣāntiḥ, strīṣu kāmopaśāntī,
rājñāṃ sakhyaṃ kena dṛṣṭaṃ śrutaṃ vā

2.41

anyacca, rājā yasmai, krudhyati sa śucirapyaśuciḥ
tathā coktam—
śuciraśuciḥ paṭurapaṭuḥśūro bhīruścirāyuralpāyuḥ
kulajaḥ kulena hīno bhavati naro narapateḥ krodhāt
ityevaṃ paṭhan śāradānando vadhyasthānaṃ mantriṇā nīyamānaḥ ślokamekamapaṭhat
vane raṇe śatrujalāgnimadhye mahārṇave parvatamastake vā
sutaṃ pramattaṃ viṣamasthitaṃ vā rakṣanti puṇyāni purākṛtāni
tacchrutvā mantrī svamanasyacintayat—'aho ! etat
satyaṃ vā mithyā vā, kimarthaṃ brāhmaṇavadhaḥ kriyate ? mahadanucitamidam |' iti matvā śāradānandaṃ gūḍhaṃ svabhavanaṃ nītvā
bhūgṛhe nikṣipya rājasannidhimāgatya 'deva ! anuṣṭhito bhavadādeśaḥ |' ityavādīt | rājāpi sādhu kṛtamiti praśaśaṃsa
anantaramekadā rājakumāra ākhe (ṭā) ṭakārthaṃ vanaṃ
prati nirjagāma | tadā'kālavṛṣṭyādīni durnimittāni babhūvuḥ
tathā hi—
akālavṛṣṭistvatha bhūmikampo nirghāta ulkāpatanaṃ tathaiva
ityādiniṣṭāni tato babhūvurnivāraṇārthaṃ suhṛdo vacaśca

2.42

tasmin samaye mantriputro buddhisāgaro durnimittāni nirūpya śatadhā nivārayāmāsa | jayapālaḥ—ahamavaśyaṃ nirgeccheyaṃ | paśyatu bhavān durnimittaphalam | ' buddhisāgaraḥ—nedaṃ
parīkṣāmarhati | uktañca—
na viṣaṃ bhakṣayet prājño na krīḍet pannagaissaha
na nindedyogivṛndaṃ ca brahmadveṣaṃ na kārayet

2.44

iti tena nivārito'pi tadvacanamanādṛtya nirgato rājaputraḥ | nirgacchate'pi tasmai "bho jayapāla ! tava vināśakālaḥ
samāgataḥ | anyathā tavaivaṃ viparītā buddhirnotpadyeta | tathā ca—
na nirmito vai na ca dṛṣṭapūrvo na śrūyate hemamayaḥ kuraṅgaḥ
tathāpi tṛṣṇā raghunandanasya vināśakāle viparītabuddhiḥ
upārjitānāṃ karmaṇāmupabhogaṃ vinā kathaṃ vināśaḥ
syāt ? uktañca—
sadbhāvo nāsti veśyānāṃ sthiratā nāsti sampadām
viveko nāsti mūrkhāṇāṃ vināśo nāsti karmaṇām

2.45

evamādi bahudhā nivedya buddhisāgaro virarāma
jayapālastu purānnirgatya khaḍgavyāghraśarabhamṛgakulasaṅkulaṃ
mahadaraṇyaṃ praviśya yāvat paścādaddarśa, tāvat sarvo'pi sainyavargaḥ svanagaramārge lagnaḥ | svayamekākī saṃvṛttaḥ turagamātrasahāyaḥ puraḥ sarovaramadrākṣīt | tatrāśvādavatīrya vṛkṣaśākhāyāmaśvaṃ
nibadhya jalamavagāhya śāntapipāsastarucchāyāyāṃ viśaśrāma
tāvadatibhayaṅkaraḥ kaścidvyāghraḥ samāpatat | taṃ dṛṣṭvā'śvaśchinnabandho yathāgatamadhāvat | rājakumāro'pi bhayādvepamānāṅgaḥ
śākhāmālambya drumamāruroha | tatra pūrvārūḍhaṃ bhallūkaṃ dṛṣṭvā
dviguṇaṃ vibhyataṃ rājakumāraṃ bhallūkaḥ sasāntvamatravīt
‘bho rājakumāra ! mā bhaiṣīḥ | adya māṃ śaraṇaṃ gatastvam
atastvāhaṃ kimaniṣṭaṃ kariṣyāmi | mayi viśvasya vyāghrādapi na
bhe(tta)tavyam | ’tato rājakumāraḥ sabhayamidamabhāṇīt | ‘bho
ṛkṣarāja ! ahaṃ tvāṃ śaraṇaṃ gataḥ | viśeṣato bhītaśca | mahat
puṇyaṃ śaraṇāgatarakṣaṇena ! uktañca—
ekataḥ kratavaḥ sarve samagravaradakṣiṇāḥ
ekato bhayabhītasya prāṇinaḥ prāṇarakṣaṇam

2.46

tato bhallūkena viśvāsito rājaputraḥ | atrāntare
vyāghro'pi vṛkṣamūlamājagāma | tataḥ sūryo'stamagāt | tāvanmṛgayāpariśrānto rājakumāro nidrāparavaśo bhallūkenāṅkamāropitaḥ sukhaṃ suṣvāpa | tadālokya vyāghraḥ samavādīt—
“bhallūka ! ayaṃ manuṣyo nagaranivāsī | asmāneva hantumāgataḥ | ataḥ śatrubhūtamenamaṅke kathaṃ niveśayasi ? tvayopakṛto'pyapakārameva kariṣyati | uktañca—
mānuṣeṣu kṛtaṃ nāsti tiryagyoniṣu yat kṛtam
vyāghravānarasarpāṇāṃ bhāṣitaṃ na tvayā śrutam ?

2.47

2.48

atrāntare suptotthitaṃ rājakumāraṃ bhallūkaḥ prāha—'bho
rājakumāra! ahaṃ nidrāṃ gamiṣyāmi | tvamatrāpramattāstiṣṭha
rājakumāraḥ—'tathā bhavatu | tato bhallūko rājaputrasamīpe
nidrāmagamat | tadā vyāghro 'rājakumāra! ' tvamasmin viśvāsaṃ
mā kuru | yato'yaṃ bhallūkaścañcalacitto dṛśyate | tasmādasya
prasādo'pi bhayaṅkaraḥ | tathāca—
kṣaṇe tuṣṭāḥ kṣaṇe ruṣṭā vituṣṭāśca kṣaṇe kṣaṇe
avyavasthitacittānāṃ prasādo'pi bhayaṅkaraḥ

2.50

kiṃ ca tvāṃ matto rakṣitvā svayaṃ hantumicchati | atastvameva bhallūkamadhaḥ pātaya | ahamenaṃ bhakṣayitvā gamiṣyāmi
tvamapi nijanagaraṃ gantumarhasi |' iti vakhyayāmāsa | tacchrutvā
rājaputro yāvadenamadhaḥ pātayitumārebhe, tāvadbhallūko vṛkṣāt
patannapi śākhāntaramālambya sthe | rājaputrastu viphalaprayatnastaṃ dṛṣṭvā
bibhāya | tadā bhallūkaḥ 'bhoḥ pāpiṣṭha! kimarthaṃ vibheṣi ? yat
purārjitaṃ karma tat tvayā'nubhoktavyam | atastvaṃ sasemireti
vadan piśāco bhūtvā prātivanaṃ paribhra' meti śaśāpa | tataḥ
prabhātamāsīt | vyāghrastu niragāt | bhallūko'pi rājakumāraṃ
śaptvā yathecchaṃ jagāma | rājakumāro'pi sasemireti pralapan
piśāco bhūtvā vaneṣu tata itaḥ paribabhrāma
tato'sya turaṅgamo nagaramagamat | tatra rājaputrarahitamaśvaṃ
dṛṣṭvā janā rājñe kevalamaśvamāgatamācakhyuḥ | tato rājā mantriṇaḥ
samāhūya bhaṇati sma—'bho mantriṇaḥ! mṛgayārthaṃ kumāre nirgacchati mahadurnimittamāsīt kila | tathāpi mattastaduttvā ca vanaṃ
gataḥ| tasya phalaṃ sadya eva samupanatam| tadārūḍho'śvaḥ śūnyaḥ
samāgataḥ| tatastanmārgaṇāya vanaṃ prati gamiṣyā'mīti| tataḥ
ste'pyaṅgīcakruḥ|| tato rājā mantribhiḥ parivāreṇa ca saha,
kumāro yena mārgeṇa gatastenaiva mārgeṇa vanaṃ prāviśat| tato
vanamadhye paribhramantaṃ sasemireti vadantaṃ piśācabhūtaṃ bhutaṃ dṛṣṭvā
rājā mahāśokasāgaranimagnastamādāya svanagaramagamat| āgatya
ca tadunmādaśamanāya bahūn vidhīn kārayāmāsa| kenāpi
kumāraḥ svastho na babhūva| tasmin samaye rājā mantriṇaṃ bahuśrutamabhāṇīt| "asmin samaye śāradānandastiṣṭhedyadi, kṣaṇamātreṇa
cikitsāṃ kuryāt| sa mayā vṛthā māritaḥ| puruṣeṇa yat
karma kriyate tadvicāryaiva kartavyam| anyathā paramāpadāṃ padaṃ
bhavati|| uktañca—
sahasā vidadhīta na kriyāmavivekaḥ paramāpadāṃ padam
vṛṇate hi vimṛśyakāriṇaṃ guṇalubdhāḥ svayameva sampadaḥ
tathā ca—
aparīkṣyaṃ na kartavyaṃ kartavyaṃ suparīkṣitam
paścādbhavati santāpo brāhmaṇī nakule yathā

2.51

iti rājñaścintayataḥ ko'pi cikitsako nāsīt
tadā mantrī,—"yasya bhavitavyatā yāddaśī, buddhirapi tādṛśī
bhavati|| uktañca—
tādṛśī sādhyate buddhiḥ sā matiḥ sā ca bhāvanā
sahāyāstādṛśo jñeyo yādṛśī bhavitavyatā

2.52

na hi bhavati yanna bhāvyaṃ bhavati ca bhāvyaṃ vināpi yatnena
karatalagatamapi naśyati yasya hi bhavitavyatā nāsti

2.53

rājā—"tat karmāyattamabhūt | kimanena gatacintanena
idānīṃ sumahān prayatnaḥ kartavyaḥ | mantrī—'kathaṃ kartavyaḥ?'
rājā'travīt | yaḥ ko'pi kumārasya cikitsāṃ kariṣyati
tasyārdharājyaṃ dāsyāmi | sarvānabhīṣṭān pradāsyāmi | ityabhito
nagaramudghoṣaya |'ityuktavati rājñi, mantrī tathaiva vidhāya svabhavanamāgatya śāradānandāya sarvaṃ nivedayāmāsa | tat sarvaṃ
śrutvā śāradānandaḥ prāha—"bahuśruta ! bhūpālāyaivaṃ nivedaya
'mama gṛhe kāpi kanyakā vartate | enaṃ yadi sā paśyet, kamapyupāyaṃ kariṣyatī'ti |" tacchrutvā mantrī rājñe vyajijñapat
tato rājā saputraḥ saparivāro mantrimandiramāgatyopaviveśa | rājaputro'pi sasemireti vadannupāviṣṭaḥ | tadākarṇya
yavanikāntarvartīṃ śāradānando 'bho rājaputra' tyāmantrayata | sasemireti bhūyo'pi vadantaṃ rājatanayamudiśyai(va)naṃ padyaṃ papāṭha—
sadbhāvaṃ pratipannānāṃ vañcane kā vidagdhatā
aṅkamāruhya suptānāṃ hanane kiṃ nu pauruṣam

2.54

tatpadyaṃ śrutvā rājaputraḥ caturṇāṃ varṇānāmādimaṃ varṇaṃ
parityajya semiretyapāṭhīt | punaśca śāradānando dvitīyaṃ padyamapaṭhat—
setuṃ dṛṣṭvā samudrasya gaṅgāsāgarasaṅgamam
brahmahatyā pramucyate mitradroho na mucyate

2.55

tatpadyaṃ śrutvā rājaputro varṇadvayaṃ parityajya miretyuktavān | tatastṛtīyaṃ padyamapaṭhat—
mitradrohī kṛtaghnaśca yaśca viśvāsaghātukaḥ
trayaste narakaṃ yānti yāvaccandradivākaram

2.56

rājaputro'bravīt | śāradānandaścaturthaṃ padyamapaṭhat—
rājan bhostava putrasya yadi kalyāṇamicchasi
dānaṃ dehi dvijātibhyo varṇānāṃ brāhmaṇo guruḥ

2.57

evamuktavati śāradānande sa rājaputraḥ svasthamanāḥ sāvadhānaśca piturbhartṛkavṛttāntaṃ sarvamakathayat | tacchrutvā rājā śāradānandaṃ prati jagāda—
grāme vasasi kalyāṇi vipinaṃ naiva gacchasi
ṛkṣavyāghramanuṣyāṇāṃ kathaṃ jānāsi bhāṣitam

2.58

iti rājoktaṃ śrutvā śāradānandaḥ pratyavādīt—
devadvijaprasādena vāṇī jihvāṃ mamāśritā
tenāhamavagacchāmi bhānumatyā yathāṅkitam

2.59

tacchrutvā rājā mahāścaryabharitamanā yāvadyavanikāmāvarṣaṃ, tāvacchāradānandaḥ sākṣādaṭṭaśyata | tadā rājā saputraṃ praṇanāma | tadā mantriṇā rājñe pūrvavṛttāntāḥ kathitāḥ | tato rājā bahuśrutaṃ mantriṇaṃ pratyuvāca—tava saṃsargeṇāhamakīrtinivṛtto'si | ataḥ puruṣeṇa satsaṅgo vidheyaḥ | tathāhi—
vārayati vartamānāmāpadmārgāminīṃ ca satsaṅgaḥ
tṛṣṇāṃ ca harati pītaṃ gaṅgāyā durgatiṃ ca sadyo'bhraḥ

2.60

anyacca, rājñā tu satāṃ bhavāddaśāṃ saṅgrahaḥ kartavyaḥ
uktaṃ—
saṅgrahaṃ na kulīnasya sīdatyeva karoti yaḥ
sa eva ślāghyate mantrī samyagārūḍhiko yathā

2.63

iti bahudhā mantriṇaṃ stutvā vastrādinā sambhāvya rājā jyamakarot
iti mantrī bhojarājaṃ prati kathāṃ kathayitvā punaratravāt | yo rājā mantrivākyaṃ śṛṇoti sa dīrghāyuḥ sukhī ca
vati
bhoje rājani siṃhāsanamāroḍhuṃ samīpamupayāte
pratimaikā vinivārya prāha guṇān vikramārkadevasya
svaguṇān vā paradoṣān vaktuṃ śaknoti durjano loke
paradoṣān vā svaguṇān vaktuṃ śaknoti sajjano naiva
anyacca—
āyuścittaṃ gṛhacchidraṃ mantramauṣadhasaṅgamau
dānaṃ mānāvamānau ca nava gopyāni kārayet

2.64

iti sālabhañjikayoktaṃ niśamya vismito bhojarājastāmavadat—'satyamuktaṃ tvayā | yaḥ svaguṇān kīrtayati, sa
mūrkhaḥ | mayā yadātmano guṇāḥ kīrtitāstadanucitameva | tiṣṭhatvetat | yasyaitatsiṃhāsanaṃ tasyaudāryādikaṃ kathaya | śrotuṃ vāñchāti
me śrotram |' sālabhañjikā bhaṇati sma | 'bho rājannetatsiṃhāsanaṃ
devasya vikramārkasya | sa tu santuṣṭaḥ koṭiśo'rthibhyaḥ
prayacchet | uktañca—
nirīkṣite sahasraṃ tu niyutaṃ tu prajalpite
hasite lakṣmāpnoti tuṣṭe'rthī koṭiśo nṛpe

2.65

kimevaṃvidhamaudāryaṃ tvayi vidyate ?' śrutvā bhojarājastūṣṇīṃ pratyāvartata
iti prathamopākhyānam
atha dvitīyopākhyānam
cireṇa hutvā''pyanavāptakāmitaṃ
dvijaṅgirau kutracidārtacetasam
kṛtārthayāmāsa hi vikramo'cirāditīha pāśvālikayā'bhidhīyate

2.66

bhūyo'pyekadā bhojarājaḥ śubhamuhūrte yāvadvikramārkau
hāsanamāroḍhumājagāma, tāvadvitīyasopānasthā sālabhañjikā
bhaṇat—'bho bhojarāja ! vikramārkasyaudāryaṃ yadi tvayi vidhe
tadāsin siṃhāsane samupaviśa | ' rājā—'sālabhañjike
tasyaudāryādikaṃ kathaya |' sālabhañjikā tu tadṛttāntaṃ vā
mārebhe
vikramādityo rājyaṃ kurvannekadā cārānāhūyābravīt'sarvataḥ pṛthivīṃ paribhramata | yatra yatra kautukapradaṃ tīrthaṃ devā
tanamanyāni vā tathāvidhāni vilokayatha, tanmama nivedayata
cārāstu yadājñāpayati deva iti niṣkāntāḥ | athaikadā deśa
ntaraṃ paribhramyāgataḥ kaściddūto rājānaṃ praṇamya vyajijñapat"deva ! citrakūṭaparvatanikaṭatapovanamadhye manoharaḥ kaściddevā
yo'sti | tatra ca parvate atyudagrācchikharādrimalā kāpi jala
dhārā patati | tatra snānamātreṇa mahāpātakādīnyapi naśyanti
kiñca, yastu pāpīyān snānamācarati tasyāṅgādatīva kaluṣa
mudakaṃ nissarati | tena sa pūto bhavati | anyacca—tatra kaści
dbrāhmaṇo mahati homakuṇḍe pratidinaṃ homaṃ karoti | na jā
tasya kati vatsarā gatā iti | pratidinaṃ kuṇḍādvahiḥ predhi
bhasma parvatākāravadasti | sa kenāpi na bhāṣate | evamativi
citraṃ sthānamadrākṣīdayaṃ janaḥ | tadupari devaḥ pramāṇa "miti
virarāma | tacchrutvā rājā svayamekākī tena saha taṃ giriṃ gatva
paramānandaṃ prāpya, 'aho ! pavitramidaṃ sthānam | atra sākṣā
jagadambikā vasati | paśyata eva me mano nirmalaṃ bhavati
punaściraṃ nivasatām |' ityuktvā tatra nirjhare snātvā devatāṃ
praṇamya yatra brāhmaṇo homaṃ karoti tatra gatvā tamapṛcchat
brāhmaṇaḥ—yadā saptarṣimaṇḍalaṃ revatīprathamacaraṇamadhyāste, tadāhamayati(bi)ṣam | idānīṃ tadaśvinīnakṣatre tiṣṭhati | juhvato me
varṣaśatamabhūt | tathāpi devatā prasannā nābhūt || tacchrutvā
rājā svayaṃ devatāṃ smṛtvā juhāva | tathā'pi devatā prasādaṃ na
vidadhe | anantaramiṣṭasāhaso rājā svaśīrṣamutkṛtya juhomīti
yāvat kaṇṭhe khaḍgaṃ nicikṣepa, tāvaddevatā kṛpāṇaṃ gṛhītvābravīt—'bhoḥ sāhasin ! prasannā'smi | varaṃ vṛṇīṣva |'
rājā—'ayaṃ brāhmaṇaścirādatiniyato juhoti kuto'sya mameva
prasādaṃ na cakartha ?' devatā—'bho rājannayaṃ cirādanutiṣṭhayeva
paramasya cetaḥ svasthaṃ na babhūva | cañcalahṛdayasya tapaḥ phalāya na
kalpate | uktañca—
aṅkukyagreṇa yajjaptaṃ yajjaptaṃ parvalaṅghanaiḥ
vyagracittena yajjaptaṃ trividhaṃ niṣphalaṃ bhavet

2.67

tathāca—
na kāṣṭhe vidyate devo na pāṣāṇe na mṛṇmaye
bhāve hi vidyate devastasmādbhāvo hi kāraṇam

2.68

kiñca—
mantre tīrthe dvije daive daivajñe bheṣaje gurau
yādṛśī bhāvanā yatra siddhirbhavati tādṛśī

2.72

rājā—yadi prasannā jātā mama, tarhi asya brāhmaṇasya
manorathaṃ sampūraya |' devī—"bho vikrama ! mahādruma iva sve
śramamavigaṇayya paraśramaṃ pariharasi | uttarañca—
chāyāmanyasya kurvanti svayaṃ tiṣṭhanti cātape
phalanti ca parārtheṣu nātmahetormahādrumāḥ
tathāca—
paropakārāya vahanti nimnagāḥ paropakārāya duhanti dhenavaḥ
paropakārāya phalanti bhūruhaḥ paropakārāya satāṃ vibhūtayaḥ
iti rājānaṃ stutvā brāhmaṇasya manorathamāpūryāntaradhāt
tato rājā svanagaramagamat
itīmāṃ kathāṃ kathayitvā sā sālabhañjikā bhojam
vīt—'tvametadāsanamāroḍhumabhilaṣasi | vikramārkaguṇā
tvayi na dṛśyante |' tacchrutvā rājā tūṣṇīṃ babhūva
iti dvitīyopākhyānam
atha tṛtīyopākhyānam
dattāni catvāri mahārṇavena ratnānyasau vikramabhūmipālaḥ
mahīsurāya pradadāvitīmāṃ kathāṃ tṛtīyā pratimā'bhidhatte
punarapi bhoje kadācit siṃhāsanamāroḍhumāgate tṛtīyā
sālabhañjikā'vadat—'bho rājan ! etatsiṃhāsanaṃ tenādhyā
sitavyaṃ' yasmin vikramasyaudāryaṃ vidyate |' bhojaḥ—'sāla
bhañjike ! tasyaudāryavṛttāntaṃ brūhi |' sālabhañjikā—rājan !
yadi śrotuṃ vāñchasi tarhi kathayāmi—
vikramārkasadṛśo bhūmaṇḍale ko'pi nāsti | tasya cetayaṇumātro'pi vikalpo nāsīt | uktañca—
ayaṃ nijaḥ paraśceti vikalpo laghucetasām

2.73

punastūdāracaritānāṃ vasudhaiva kuṭumbinī
sāhasena dhairyeṇa ca tatsamo nāsti | yataḥ
indrādayo'pi taṃ sahāyamakurvanta | uktañca—
udyogaḥ sāhasaṃ dhairyaṃ buddhiḥ śaktiḥ parākramaḥ

2.74

ṣaḍete yasya tiṣṭhanti tasya devo'pi śaṅkate
anyacca, yastvatithīnāṃ manorathaṃ pūrayati tasyepsitaṃ devaḥ
sampādayati | tathā coktam—
kṛto viniścayaḥ puṃsā devaḥ pūrayatīpsitam

2.80

viṣṇucakraṃ garutmāṃśca nāsti tasya yadāhave
tathāca—
utsāhasampannamadīrghasūtraṃ kriyāvidhijñaṃ viṣayeṣvasaktam
śūraṃ kṛtajñaṃ dṛḍhaniścayaṃ ca lakṣmīḥ svayaṃ vāñchati vāsahetoḥ
evaṃ sakalaguṇādhivāso vikramārkaḥ sarvasampatparipūrṇaḥ
sakalamapi mahīmaṇḍalaṃ pālayannekadā svamanasyacintayat—
aniyo'yaṃ saṃsāraḥ kadā kasya kiṃ bhaviṣyatīti na
jñāyate ataḥ samupārjitaṃ dravyaṃ na dānabhogādinā vinā saphalaṃ
bhavati | tasya satpātre dānameva prathamaṃ phalam | yasya tanna
bhavet tannāśameva prāmuyāt | uktaṃ ca—
dānaṃ bhogo nāśastisro gatayo bhavanti vittasya
yastu dadāti na bhuṅkte tasya tṛtīyā gatirbhavatyeva
anyacca—
dātavyaṃ bhoktavyaṃ sati vibhave saṅgaho na kartavyaḥ
paśyeha madhukarāṇāṃ sañcitamarthaṃ haranti loke'nye
kiṃ ca—
anubhavata datta vittaṃ mānyaṃ mānayata sajjanaṃ bhajata
atipuruṣapavanalulitā dīpaśikhevāticañcalā lakṣmīḥ
api ca—
upārjitānāṃ vittānāṃ tyāga eva hi rakṣaṇam
taṭākodarasaṃsthānāṃ parīvāha ivāmbhasām
ityevaṃ vicārya sarvasvadakṣiṇaṃ kamapi yajñaṃ kartumupākramat
(ta)t| tataḥ śilpibhiratimanoharaṃ yajñāyatanaṃ kārayāmāsa
sarvā api yajñasāmagrīḥ sampādayāmāsa| devarṣiyakṣagandharvasiddhān dīnānāhvāpayat| brāhmaṇāśca samājagmuḥ| sarve rājāno bāndhavāśca
tatrāntare rājā samudrāhvānāya kañcana brāhmaṇaṃ praiṣayat| so samudratīraṃ gatvā gandhapuṣpākṣatādibhiḥ samudramabhyarcyātravīt'bhagavan! ratnākara! vikramārko yajñaṃ kariṣyati| tena śrīto'haṃ tvadāhvānārthaṃ samāgato'smi iti jalamadhye puṣpākṣīṃ vikṣipya kṣaṇaṃ tasthau| tatra na ko'pi pratyuvāca| tato brāhmaṇaḥ svāṭānnivṛtya yathāgataṃ yāvadājagāma, tāvadedīpyamānaśarīraḥ kaścinmahīsuraḥ samāgatya tamavadat—tvaṃ kila vikra
pāśmānāhvayituṃ preṣitaḥ | tena yā sambhāvanā kṛtā sā'smān prāpnaiva | etadeva suhṛllakṣaṇaṃ yat samaye dānamānādi
uktaṃ ca—
dadāti pratigṛhṇāti guhyamākhyāti pṛcchati
bhuṅkte ca bhojayatyeva ṣaḍvidhaṃ mitralakṣaṇam

2.8

girau mayūro gagane ca megho lakṣāntare'rkaḥ salile ca padmam
lakṣadvaye glauḥ kumudāni bhūmau yayostu maitrī na tayorhindūram
mama nāyamavasaraḥ samāgantum | yathārhamupakariṣyāmi
amūlyāni ratnāni catvāri dāsyāmi | prayaccha tasmai
eṣāṃ māhātmyaṃ śṛṇu | "eṣāmidaṃ ratnaṃ yaddhanādi vastu smaryate
taddadāti | dvitīyaṃ yattu bhakṣyabhojyādikamamṛtakalpaṃ tadutpādayati | tṛtīyaṃ hastyaśvarathapādātaṃ balaṃ prajanayati | caturthaṃ divyaṃ
vastrābharaṇādikaṃ prasūte |" ityabhidhāya ratnāni dattvā samudro'ntaradhāt | tadanantaraṃ brāhmaṇastāni ratnāni gṛhītvā cirādujjayinīmagamat
atrāntare yajñaṃ samāpya rājā'vabhṛthasnānaṃ vidhāya
sarvān lokān paripūrṇamanorathānakarot | brāhmaṇo'pi rājānamavalokya maṇīnāṃ guṇānakathayat | rājā—"brāhmaṇa! yajñadakṣiṇākālamatilaṅghya samāgacchaḥ | sarvasvamarthisāt kṛtvā
kevalo'smi | atastvamevaiteṣāṃ ratnānāṃ yadekaṃ tubhyaṃ rocate
tadgṛhāṇa |" brāhmaṇaḥ—"mahārāja! ahaṃ gṛhiṇīṃ putraṃ snuṣāṃ
pṛṣṭvā sarvebhyo yadrocate tadgṛhīyām |" rājā—"tathā kuru!"
brāhmaṇo'pi svabhavanamāgatya tadvṛttāntaṃ teṣāmakathayat | tanniśa
putro'bhyabhāṣata—yadratnaṃ caturaṅgaṃ balaṃ dadāti tadvṛddhīyām
sukhena rājyamāyāti | 'pitā—prājño rājyaṃ nāpekṣeta
rāme pravrajanaṃ balerniyamanaṃ pāṇḍossutānāṃ vanaṃ
vṛṣṇīnāṃ nidhanaṃ nale ca nṛpatau rājyāt paribhraṃśanam
kārāgāraniṣevaṇaṃ ca maraṇaṃ sañcintya laṅkeśvare
dṛṣṭvā rājyaviḍambanādupagataṃ duḥkhaṃ na tadvāñchati
yasmāddhanādikaṃ labhyate tadvṛddhīyāma, tena tu sarvaṃ
labhyate | uktañca—
na tadasti jagatyasmin yadarthena na siddhyati
iti niścitya matimān dhanamekaṃ prasādhayet

2.8-2

bhāryā—"yadratnaṃ ṣaḍsopetaṃ caturvidhānaṃ prasūte; tadvṛ
tavyam | sarveṣāṃ prāṇināmannameva jīvadhāraṇam | uktañca—
annaṃ vidhātrā vihitaṃ martyānāṃ jīvadhāraṇam
tadanāddṛtya matimān prārthayecca tu kiñcana

2.87

atha snuṣā—"yadratnaṃ vastrābharaṇādikaṃ prasūte tadvāha
yathā ca—
bhūṣaṇairbhūṣayedaṅgaṃ sadā vibhavasārataḥ
śucisaubhāgyasiddhyarthamāyuṣyasyābhivṛddhaye || 8'
suhṛdānandanaṃ mukhyamutsaveṣu vibhūṣaṇam
ratnādhidevatātuṣṭirbhūṣaṇasya vidhāraṇāt ||" 8
evaṃ parasparaṃ caturṇāṃ vivādo lagnaḥ | tato brāhmaṇo rā
samīpamāgatya vivādaṃ nyavedayat| rājā'pi tacchrutvā tasmai
brāhmaṇāya catvāryapi ratnāni dadau
iti kathāṃ kathayitvā sālabhañjikā bhojamabravīt—
"audāryameva sahajo guṇaḥ śarīriṇām| tathā hi—
campakeṣu suvarṇatvaṃ kāntirmuktaphaleṣu ca
yathekṣudaṇḍe mādhuryamaudāryaṃ sahajaṃ tathā

2.88

tvayyevamaudāryaṃ vidyate cedasmin siṃhāsana upaviśa|"
tacchrutvā rājā tūṣṇīṃ babhūva
iti tṛtīyopākhyānam
atha caturthopākhyānam
bhūsureṇa kṛtinā kṛtajñatāśodhanāya tanayo mahīpateḥ
ekadā kuhanayāpahārito gūḍhamityabhinivedayatyasau

2.8-3

bhūyo'pyekadā siṃhāsanamāroḍhumāgacchati bhoje sālabhañjikā'bravīt—'yadi tvamaudāryeṇa vikramārkamanusarestarhīdaṃ siṃhāsanamāroha|' rājā—'brūhi me tasyaudāryavṛttāntam|'
tataḥ sālabhañjikā kathāṃ kathayitumārebhe
vikramāditye rājyaṃ kurvatyujjayinyāṃ brāhmaṇaḥ ko'pi sakalavidyāvicakṣaṇaḥ sakalaguṇālaṅkṛtaśca paramaputraḥ samabhavat
taṃ caikadā tatpreyasī jagāda—"bhoḥ prāṇanātha, putraṃ vinā gṛhasthasya gatirnāstīti smṛtipurāṇavidaḥ samāmananti| tathā ca—
aputrasya gatirnāsti svargo naiva ca naiva ca
tasmāt putramukhaṃ dṛṣṭvā bhavet paścāddhi tāpasaḥ

2.9

śarvarīdīpakaścandraḥ pramātodīpako raviḥ
trailokyadīpako dharmaḥ suputraḥ kuladīpakaḥ

2.9-2

nāgo bhāti madena ; khaṃ jaladharaiḥ pūrṇendunā śarvarī ;
śīlena pramadā ; javena turago ; nityotsavairmandiram
vāṇī vyākaraṇena ; haṃsamithunairnadyaḥ ; sabhā paṇḍitaiḥ ;
satputreṇa kulaṃ ; nṛpeṇa vasudhā; lokatrayaṃ bhānunā
tacchrutvā bhūsuraḥ prāha—"priye ! satyamavādīḥ | parameśvaraprasādena vinā dravyaṃ, guruśuśrūṣāṃ vinā vidyā, parameśvaraprasādena vinā santatiśca na labhyate | uktañca—
nirantaraṃ sukhāpekṣā hṛdaye yadi vartate
kṛtvā bhāvaṃ dṛḍhaṃ nityaṃ bhavānīvallabhaṃ bhajet

2.9-3

tadākarṇya brāhmaṇī punarjagāda—"bhoḥ svāmin, jānāsi kila sarvaṃ | kutaḥ parameśvaraprasādanaṃ kimapi nānutiṣṭhasi!
brāhmaṇaḥ—"bhoḥ priye! yuktamāha bhavatī
yuktiyuktamupādeyaṃ vacanaṃ bālakādapi
viduṣā tu sadā grāhyaṃ vṛddhādapi na durvacaḥ"

2.94

ityuktvā sa vipraḥ parameśvaraprasādanāya rudrānuvākairayajata
athaikadā rātrau brāhmaṇaṃ svapne jaṭāmakuṭadhārī vṛṣabhavāhaḥ
śailatanayāsamāśliṣṭavāmatanuścandrakalāvataṃsaḥ parameśvaraścakṣuṣo
padmavatīyaivamavadat—"putra pradoṣavratamācara | tena tava putra
bhaviṣyatīti | brāhmaṇastu prabudhya sasambhramamutthāya svapnavṛttāntaṃ
vṛddhebhyo nivedayāmāsa | te'bruvan— "tāta! yathārtho'yaṃ svapnaḥ
uktañca svapnādhyāye—
devo dvijo gururvāpi pitaro liṅginastathā
yadvadanti vacaḥ svapne tat tathaiva vinirdiśet

2.99

asmin vrate'nuṣṭhite sarvathā tava putro bhaviṣyatīti
teṣāṃ vacanaṃ manasi kṛtvā brāhmaṇo mārgaśīrṣaśuddhatrayodaśyāṃ
mandavāsare kalpoktaprakāreṇa pradoṣavratamanvatiṣṭhat | athānuṣṭhite
ca vrate, parameśvaraḥ prasanno bhūtvā putramasmai prāyacchat | tadanantaraṃ brāhmaṇastasya jātakarma vidhāya dvādaśe divase devadatta
iti nāma ca kṛtvāvaśiṣṭānyannaprāśanacaulopanayanādīni karmāṇi
yathākālamakārṣīt | vedān sāṅgānadhyāpayāmāsa | tataḥ ṣoḍaśe
varṣe godānādikaṃ vidhāya surūpāṃ buddhiśīlalakṣaṇasampannāṃ
kāmapi kanyakāmanviṣya tasya vivāhaṃ kṛtvā jīvanaṃ parikalpya svayaṃ tīrthayātrāṃ kartukāmaḥ putrāya buddhimevamupadideśa—
"putra śrūyatāmupadeśo'yam | iha paratra ca sukhakārī mayā
kathyate | 'devadattaḥ—ārya! dhanyo'smi | yathecchamupadiśatu
bhavān | pitā—"vatsa! atikaṣṭāṃ daśāṃ prāpto'pi svadharmācāraṃ mā parityaja | paraiḥ saha vivādaṃ mā kārṣīḥ | sarvabhūteṣu
dayāṃ kuru | parameśvare bhaktiṃ vidhehi | parastriyo mā vilokaya
balavadbhirodhaṃ mā kuru | marmajñeṣvanuvṛttiṃ vidhehi | prastāvasadṛśaṃ
vada | svavittānusāreṇa vyayaṃ kuru | sajjanānāśraya | durjanān
parihara | strībhyo guhyaṃ mā vada” evamanyāśca nītīrupadiśya
svayaṃ vārāṇasoṃ jagāma | devadattaśca piturupadeśaṃ pālayan tatraiva
nagare sukhamuvāsa
athaikadā homāya samidhaḥ samāhartuṃ sa mahadaraṇyaṃ praviśya yāvat samidhaściccheda, tāvadvikramo rājā mṛgayārthaṃ vipinamavagāhya mahāntamekaṃ sūkaramanudhāvan tatrāgatya devadattaṃ dṛṣṭvā
puramārgaṃ jānannapi papraccha | tena pṛṣṭo devadattaḥ svayamagre gacchan
rājānaṃ nagaramanīnayat | tadanantaraṃ rājā devadattaṃ bahudhā samma़āna
kutrāpi rājakārye nyayuṅkta | evaṃ mahān kālaḥ samaticakrāma
athaikadā rājā madhyesabhamavādīt 'kathamahaṃ devadattakṛtādupakārāduttīrṇo bhaviṣyāmi ? yadayaṃ māṃ mahato'raṇyānnagaramanaiṣīt ' tadā ko'pi jagāda-“hantāyaṃ mahāpuruṣaḥ ! yat
kṛtamupakāraṃ cirādapi na vismarati | tathā coktamprathamavayasi pītaṃ toyamalpaṃ smarantaḥ
śirasi nihitabhārā nārikeḷā narāṇām
salilamamṛtakalpaṃ dadyurājīvitāntaṃ
na hi kṛtamupakāraṃ sādhavo vismaranti

Linked texts (6)

Southern recension — Sanskrit
Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
Vikramārkacaritra — Nandīśayāgnika, Sanskrit
Madanaparājaya (Nāgadeva) — Nāgadeva, Sanskrit
Kāvyasaṃgraha (Jīvānanda) — Sanskrit
Subhāṣitaratnākara (Kṛṣṇanātha) — Kṛṣṇanātha, Sanskrit