Pramāṇa · Search · About · API

Kalpah 2.4.6

Kalpaḥ 2.4.6

Language
Sanskrit

Contents

2.4.6.1

agniṃ ceṣyamāṇa ukhām̐ saṃbharetpaurṇamāsyāmamāvāsyāyāmekāṣṭakāyām̐ vā 1 prākṛtīṣu sam̐ sthāsu ṣoḍaśivarjamagnimuttaravedyāṃ cinvīta 2 sāvitranāciketo vānagnirvottaravediṃ cinvīta sattrāhīneṣu 3 tūṣṇīṃ juhūm̐ saṃmṛjya sruvam̐ saṃmārṣṭi 4 juhūmaṣṭagṛhītena pūrayitvā yuñjānaḥ prathamaṃ mana ityaṣṭau nigadyāhutiṃ juhoti 5 yadi kāmayeta yajñam̐ yajñayaśasenārpayeyamiti deva savitaḥ prasuva yajñami-tyetāmūrdhva m̐! yajuṣaḥ kuryāt 6 ṛcā stomam̐ samardhayeti caturgṛhītaṃ juhoti 7 uttarato gārhapatyasya devasya tvā savituḥ prasava ityabhrimādatte vaiṇavīṃ kalmāṣīm̐ suṣirāmubhayatastīkṣṇāmanyatarato vā 8 agreṇāhavanīyaṃ pratūrta m̐! vājinnā-dra vetyaśvamabhimantrayate yuñjāthām̐ rāsabhamiti gardabham 9 yogeyoge tavastarami-tyabhipravrajantyaśvamagrato nayanti 10 agniṃ purīṣyamaṅgirasvadābhareti japati 11 agniṃ purīṣyamaṅgirasvadachema iti sametya puruṣamabhimantrayate yasya vārjam̐ vivṛñjiṣet 12 yataḥ sūryasyodayanaṃ tato valmīkavapāmapaghnannagniṃ purīṣya-maṅgirasvadbhariṣyāma iti brūyāt 13 anvagniruṣasāmagramakśaditi valmīkā-dabhipravrajanti 14 āgatya vājyadhvānamityākhānaṃ prāpya japati 15 ākramya vājindyauste pṛṣṭhamiti dvābhyāmaśvamākramayati 16 ākramyamāṇe yajamāno yaṃ diṣyāttaṃ brūyādamumabhitiṣṭheti 17 utkrāmetyutkramayati 18 udakramīdi-tyaśvamabhimantrayate 19 ā tvā jigharmyā viśvataḥ pratyañcamiti dvābhyāmaśvapade juhoti 20 pari vājapatistvamagne dyubhiḥ pari tvāgne puram̐ vayamityekaikayā parilikhati 21 sāvitrairabhrimādatte caturbhiśchando'ntaiḥ 22 devasya tvā savituḥ prasava ityanuvākaśeṣeṇa khanati 23 apām̐ pṛṣṭhamasīti puṣkaraparṇa m̐! viveṣṭayati 24 śarma ca sthaḥ sam̐ vasethāmityuttarata ākhānasya kṛṣṇājinaṃ puṣkaraparṇaṃ ca sam̐ stṛṇātyadhastāṣatṣṇājinaṃ prāggrīvamuttaralomamupariṣṭānnābhi prāgdvāraṃ puṣkaraparṇam 25 tasminpurīṣyo'si viśvabharā iti yajuṣā purīṣamā-vapatyṛgbhistisṛbhiśca tvāmagne puṣkarādadhi tamu tvā dadhyaṅṅṛṣistamu tvā pāthyo vṛṣeti gāyatrībhirbrāhmaṇasyottarābhistriṣṭubbhī rājanyasyottamābhirjagatībhirvai-śyasya 26 yaṃ kāmayetardhnuyāditi tasya gāyatrībhiśca triṣṭubbhiśca saṃbharedgā-yatr! yābhyādāya triṣṭubhā nivapati 27 ayaṃ te yonirṛtviya iti nyuptamabhimṛśati 28 apo devīḥ saṃ te vāyurityadbhirākhānamupasṛjati 29 sujāto jyotiṣeti purīṣamabhimantrayate 30 vāso agne viśvarūpamityupanahyati mauñjena dāmnārkamayeṇa vā 31 udu tiṣṭha svadhvarordhva ū ṣu ṇa ityādāyottiṣṭhati 32 sa jāto garbho asi rodasyoriti japati 33 sthiro bhava vīḍvaṅga iti gardabha ādadhāti 34 śivo bhava prajābhya iti purīṣamabhimantrayate 35 aśvaprathamāḥ pratyāyanti 36 praitu vājītyaśvamabhimantrayate nānadadrā sabhaḥ patveti gardabhamagna āyāhi vītaya iti purīṣam 37 ṛtam̐ satyamṛtam̐ satyamiti puruṣam̐ yena saṃgacheta tamabhimantrayeta 38 dakṣiṇata āhavanīyasya kharaṃ kṛtvā pariśrayati 39 tasmindarbhānā-stīryauṣadhayaḥ pratigṛbhṇīteti dvābhyāṃ khare sādayati 40 aśvagardabhāvadhvaryave dadāti 41 6.1.1

2.4.6.2

vi pājaseti dvābhyām̐ viṣyati 1 parṇavalkalakṛphāā!bhiradbhirāpo hi ṣṭheti tisṛbhirupasṛjati 2 mitraḥ sam̐ sṛjyeti dvābhyāṃ pañcabhiḥ saṃbhāraiḥ sam̐ sṛjatyajalomabhiḥ kṛṣṇājinasya tribhiścūrṇīkṛtaiḥ śarkarābhirveṇvaṅgārairarma-kapālaiḥ sikatābhiśca 3 sam̐ sṛṣṭām̐ vasubhiriti tisṛbhirabhimantr! ya patnyai prayachati 4 makhasya śiro'sīti piṇḍamabhimṛśati 5 patnyukhāṃ karoti tr! yuddhiṃ caturaśrām 6 āsnātaṃ pramāṇaṃ prathayitvā tām̐ samunnīyoddhīrmadhya ādadhāti 7 kriyamāṇām̐ yajamāno'numantrayate vasavastvā kṛṇvantviti prathamāmuddhim̐ rudrā stveti dvitīyāmādityāstveti tṛtīyām̐ viśve tvā devā vaiśvānarāḥ kṛṇvantviti sam̐ lipyamānāṃ dhruvāprabhṛtibhiḥ 8 patnī dvyaṅgule'dhastāddvārasyādityā rāsnā-sīti rāsnāṃ karoti 9 aditiṣṭe bilamiti dvāram̐ rāsnāyāḥ 10 dikṣu dvau catuṇṭa'roṣṭau vā stanānkaroti 11 ikṣuśalākayā nilipya kṛtvāya sā mahīmukhāmiti viṣajati 12 śeṣasya tr! yālikhitāmaṣāḍhāmiṣṭakāṃ karoti 13 vasavastvā dhūpayantvitiprabhṛtibhirgārhapatyādaśvaśakena kharadeśe dhūpayati 14 agreṇa gārhapatyamaditiṣṭvā devītyāpākaṃ khanati 15 devānāṃ tvā patnīrityukhā-mādhāyāṣāḍhāmādadhāti 16 kupinaiḥ pariśritya pacanamabhyudya dhiṣaṇā tvā devītiprabhṛtibhirgārhapatyātpacati 17 mitrasya carṣaṇīdhṛta ityabhīddhāmupacarati 18 devastvā savitodvapatviti pakvāmudvapati 19 uttiṣṭha bṛhatī bhavetyādāyottiṣṭhati 20 agreṇāhavanīyaṃ paryāhṛtya khare nidhāya mitraitāṃ ta ukhāṃ paridadāmīti mitrāya paridadāti 21 taptāmajakṣīreṇa vasavastvāchṛndantviti-prabhṛtibhiścaturbhirāchṛṇatti 22 śiraśchittvāharati vaiśyasya rājanyabandhorvā-śanihatasyeṣuhatasya vā 23 ayam̐ yo asya yasya ta idam̐ śira etena tvam̐ śīrṣaṇyāmedhi . iti chede'pinidadhāti saptadhā vidīrṇā m̐! valmīkavapām̐ sapta ca māṣān 24 idamasmākaṃ bhuje bhogāya bhūyāsam .. iti śiraḥ pāṇau kurute 25 yo'sya kauṣṭhyajagataḥ pārthivasyaiva idvaśī . yamaṃ bhaṅgaśravo gāya yo rājānaparodhyaḥ .. yamaṃ gāya bhaṅgaśravo yo rājānaparodhyaḥ . yenāpo nadyo dhanvāni yena dyauḥ pṛthivī dṛḍhā .. hiraṇyakeśānsudhurānhiraṇyākṣānayaḥśaphān . aśvānanaśvato dānam̐ yamo rājādhitiṣṭhati .. aharaharnayamāno gā aśvānpuruṣānpaśūn . vaivasvato na tṛpyati surayā iva durmadaḥ .. iti yamagāthā gāyañśira āhṛtya mṛdā pralimpati 26 6.1.2

2.4.6.3

pañca sāṇḍānālabhate prājāpatyamajamagnibhyaḥ kāmebhyo 'śvamṛṣabham̐ vṛṣṇiṃ bastam 1 siddhamā sāmidhenībhyaḥ 2 anabhyāvartayam̐ ścaturvi m̐! śatim̐ sāmidhenīranvāha 3 pra vo vājā abhidyava ityekādaśa 4 samāstvāgna ṛtavo vardhayantviti daśa jyotiṣmatīṃ parihāya 5 āprīruttamā 6 upemasṛkṣītyapsumatīstisraḥ 7 jyotiṣmatyā paridadhāti 8 siddhamāghārāt 9 hiraṇyagarbha iti sraucamāghāramāghārayati 10 siddhamā paryagnikaraṇāt 11 uttaraṃ prājāpatyaṃ nidhāya śiro'bhi paryagniṃ karoti 12 paryagnikṛtānutsṛjya prājāpatyena sam̐ sthāpayantyupām̐ śudevatena 13 tasyāgnaye vaiśvānarāya dvādaśakapālaḥ paśu-puroḍāśaḥ 14 utsṛṣṭānām̐ śirām̐ si chitvā nidadhyāt 15 hrade kāyānpravi-dhyejjihvāśca yasmādiṣṭakāścikīrṣet 16 athaitānpañcālabhetājam̐ vā śvetam̐ sāṇḍaṃ tūparam̐ vāyave niyutvate 17 tadāprīḥ sāmidhenīḥ 18 sa ādhāraḥ 19 tasya prājāpatyo dvādaśakapālaḥ paśupuroḍāśaḥ 20 jihvāmavadāneṣu kṛtvā śiraḥ paśornidadhyāt 21 siddhaḥ paśubandhaḥ 22 dīkṣaṇīyāṃ nirvapatyāgnāvaiṣṇava-mekādaśakapālamādityebhyo ghṛte carumagnaye vaiśvānarāya dvādaśakapālam 23 siddhamādhītayajurbhyaḥ 24 ākūtyai prayuja iti pañca hutvā kūtamagniṃ prayujam̐ svāheti ṣaḍjuhoti viśvo devasya neturiti pūrṇāhutim 25 siddhamā muṣṭikaraṇāt 26 ukhāṃ pravṛṇaktyāhavanīye prabhūteṣvaṅgāreṣu .. mā su bhitthā mā su riṣa iti dvābhyāmupadadhāti 27 taptāyāṃ muñjānavadadhātyanyadvā kṣiprāgnim 28 santāpenāgniṃ janayati 29 avasṛjedāhavanīyam 30 na kāmeṣu pravṛṇakti 31 āhṛtyāvadadhyānmathitvā gataśrīrbhraṣṭrādannādyakāmasya vaidyutādbrahmavarcasa-kāmasyopari vṛkṣe dīpyamānaṃ pradāvādāharedyaṃ kāmayeta prasenenāsya rāṣṭraṃ jāyukam̐ syāditi 32 ukhyam̐ samidhya samidha ādadhāti dr vannaḥ sarpirāsutiriti krumukaṃ ghṛtāktaṃ parasyā adhi sam̐ vata ityaudumbarīṃ paramasyāḥ parāvata iti vaikaṅkatīm̐ yadagne yāni kāni ceti śamīmayīmaparaśuvṛkṇām̐ yadattyupajihviketi pañcabhiraudumbarī-maparaśuvṛkṇāṃ tailvakīm̐ vābhicarato dam̐ ṣṭrābhyāṃ malimlūnagna ityāśvatthīm 33 yo asmabhyamarātīyāditi śamīmayīmaparaśuvṛkṇāṃ tailvakīm̐ vābhicarannādadhadya-jamāno yaṃ dviṣyāttaṃ manasā dhyāyet 34 udeṣāṃ bāhūnatiramiti dvābhyāmau-dumbarīmādadhadyajamānam̐ vācayati 35 brahma kṣatram̐ sayujeti samidhamādadhāti 36 6.1.3

2.4.6.4

sauvarṇa m̐! rukmamekavim̐ śatinirbādhaṃ dṛśāno rukma iti pratimuñcati 1 upari-
ṣṭānnirbādhaṃ bibharti 2 āsandīṃ nidadhāti 3 tasyāḥ prādeśamātrāḥ pādāḥ 4 samānamanyat 5 mauñjam̐ śikyam̐ ṣaḍudyāvaṃ dvādaśodyāvam̐ vāsandyāṃ nidadhāti 6 naktoṣāsetyukhyamudyasya śikye'vadadhāti 7 viśvā rūpāṇīti śikyapāśaṃ pratimuñcati naktoṣāseti kṛṣṇājinam 8 suparṇo'si garutmām̐ strivṛtte śira japati 9 suparṇo'si garutmāndivaṃ gacha svaḥ patetyukhyamudyamyādhyadhi nābhimukhāṃ dhārayamāṇo viṣṇoḥ kramo'sītiprabhṛtibhiḥ prāṅcatuḥ prakrāmati 10 akrandadagniriti krandavatīṃ japati 11 agne'bhyāvartinniti catasṛbhiḥ punarva-tībhiḥ pradakṣiṇamāvartate 12 ā tvāhārṣamityāvṛtya japati 13 uduttamam̐ varuṇa pāśamiti śikyapāśamunmuñcati 14 agne bṛhannityukhyamabhimantrayate 15 ham̐ saḥ śuciṣaditi ham̐ savatyāsandyāṃ nidadhāti 16 sīda tvaṃ māturasyā upastha iti tisṛbhiḥ sannavatībhirukhyamupatiṣṭhate 17 divasparītiprabhṛtibhirdvādaśabhirvā-tsapreṇopatiṣṭhate 18 muṣṭikaraṇaprabhṛti daikṣaṃ karma siddham 19 vratayiṣyanyena devā jyotiṣetyukhyam̐ samidhya samidhamādadhāti ghṛtāktāṃ prathamām̐ samidhāgniṃ duvasyateti gāyatr! yā brāhmaṇasya pra prāyamagniriti triṣṭubhā rājanyasya dvābhyāṃ gāyatrībhyām̐ vaiśyasya 20 annapate annasya no dehīti ghṛtāktām 21 devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāmagnaye tvā vaiśvānarā-yāharupadadha iti samidhamādadhāti rātrīmupadadha iti prātaḥ 22 ata ūrdhvamudita āditye kramā ahani 23 pratimocanaprabhṛti siddhamopasthānātsannavatībhiḥ 24 naktam̐ vātsapreṇopatiṣṭhate 25 dīkṣito bhṛtim̐ vanvīta 26 prayāsyannudu tvā viśve devā ityukhyamādatte 27 ham̐ saḥ śuciṣaditi ham̐ savatyā sannavatībhi-ścānasyādadhāti . pātr! yoḥ samopya parāvādadhāti 28 predagne jyotiṣmā-nyāhīti prayāti 29 yadi kharjetkrandavatyānumantrayeta 30 yadyukhā pūryeteṣṭa-kāsam̐ yamanāya bhasma nidadhyātpaśukāmasya purīṣam 31 sahavihāro yāyāvaraḥ prayāti 32 āpo devīḥ pratigṛbhṇīteti tisṛbhirapsu bhasma pravapati 33 prasadya bhasmaneti dvābhyāṃ bhasmamuṣṭī pratyāvapati 34 punarvatībhyāṃ pratyetya yathāsthānam̐ sādayitvā boghadvatībhyāmupatiṣṭhate 35 na prājāpatyenāniṣṭveṣṭakāḥ kurvīta 36 tisro rātrīrbhṛtvetiprabhṛtyāmnātaṃ dīkṣāparimāṇam 37 dīkṣite na punarvatī-bhirukhyamupatiṣṭhate 38 mṛnmayīriṣṭakāścaturaśrā ṛjulekhāstr! yālikhitā dakṣi-ṇāvṛto'nyāḥ savyāvṛtaśca khaṇḍakṛṣṇalakṣmavarjaṃ nairṛtīstisraḥ kṛṣṇāstuṣapakvā nirmanthena paceddakṣiṇāgnervā 39 dīkṣābhya ūrdhvaṃ kramavātsapram̐ samasya 6.1.4

2.4.6.5

apeta vīteti śālāmukhīyadeśaṃ joṣayate . tasminvyāmam̐ vidhāya maṇḍalam caturaśram̐ voddhatyāvokṣya cita stha paricita sthetyekavim̐ śatyā pradakṣiṇam̐ śarkarābhiḥ pariśrayati 1 agnerbhasmāsyagneḥ purīṣamasīti sikatā nivapati saṃ-jñānamasītyūṣān 2 mayi gṛhṇāmi yo no agniḥ pitara iti ceṣyañjapati yaja-māno vā 3 vyūhyoṣasikatamayam̐ so agniriti catasṛbhirmadhye'gneścatasraḥ prācīḥ samīcīriṣṭakā upadadhātīḍāmagna iti dve samīcī purastāccidasi paricidasīti dve samīcī paścāt 4 sarvatreṣṭakopadhānamantreṣvantatastayā devatayetyanuṣajati 5 lokaṃ pṛṇa chidraṃ pṛṇetyetayā trayodaśabhiścitim̐ saṃpūrayati .. tā asya sūdadohasa ityanuṣaṅgaḥ 6 cityāṃcityām̐ hiraṇyaśakalamupāsyati 7 pṛṣṭo divīti cātvāladeśātpurīṣeṇa citim̐ saṃchādayati 8 evaṃ prathame gārhapatyasya pañca citīrupadadhāti tisro dvitīya ekāṃ tṛtīye 9 saṃcite samitam̐ saṃkalpethāmiti caturbhirukhyaṃ nivapati 10 māteva putramityukhām̐ vimuñcati 11 na riktāmavekṣeta 12 sikatābhiḥ pūrayitvā nidadhyāddadhnā ghṛtena madhunā vā 13 yadasya pāre rajasa iti śikyamādatte 14 dakṣiṇāparamavāntaradeśam̐ yanti 15 svakṛta iriṇe nairṛtīrupadadhātyasunvantamayajamānamicheti tisṛbhiḥ parāṅparāṅ 16 na tayādevataṃ karoti 17 yaṃ te devī nirṛtirābabandheti jālamiṣṭakāsvadhyasyati 18 rukmasūtramanuprahṛtyāsandyābhivikramayati 19 yadasya pāre rajasa ityuda-kumbheneṣṭakāḥ prasavyaṃ triḥ pariṣiñcanparyeti . nidhāya trirapariṣiñcanpratiparyeti 20 bhūtyai nama ityuktvāvartate 21 śaṃ no devīrabhiṣṭaya āpo bhavantu pītaye . śam̐ yorabhisravantu naḥ .. śaṃ na āpo dhanvanyāḥ śaṃ naḥ santvanūpyāḥ . śaṃ naḥ samudra yā! āpaḥ śamu naḥ santu kūpyāḥ .. śaṃ no mitraḥ śam̐ varuṇaḥ śaṃ no bhavatvaryamā . śaṃ na indra ścāgniśca śaṃ no viṣṇururukramaḥ .. iti tisṛbhiḥ parogoṣṭhaṃ mārjayante 22 anapekṣamāṇāḥ pratyāyanti 23 niveśanaḥ saṃgamano vasūnāmityaidra nā! gārhapatyamupatiṣṭhate 24 prāyaṇīyāprabhṛti siddhamopasadbhyaḥ 25 ṣaḍupasadaḥ pravargyavatyaḥ 26 anūpasadamagniṃ cinvīta 27 prathamāyāmupasadi pūrvāhṇikīṃ kṛtvā yūpamachaiti 28 agreṇa prāgvam̐ śaṃ triṣu prakrameṣvaparimite vāvakāśe pṛṣṭhyāśaṅkuṃ nihatya vedādānaprabhṛti vedim̐ vidadhāti yathā some 29 ūrdhvabāhunā yajamānena veṇuṃ pramāyottaravedideśe saptapuruṣamagnim̐ vidadhāti 30 tasya catuḥpuruṣa ātmā puruṣamātrāṇi pakṣapuchāni 31 aratniṃ pakṣayoratyupadadhāti prādeśaṃ puche 32 turyapuruṣam̐ śiro vidhāya vihitasya madhyadeśe darbhastambe hiraṇyaṃ nidhāya sajūrabdo āyavobhirityabhijuhoti 33 prajāpatiṣṭvā sādayatu pṛthivyāḥ pṛṣṭhe tayā devatayāṅgirasvaddhruvā sīdeti vihitasya madhyadeśe pṛthivīmabhimṛśati 34 dakṣiṇataḥ pakṣasyodyojanamantaryāmamiti sīre yugavaratrāṇi saṃbadhnāti 35 pūṣā yunaktu savitā yunaktviti tisṛbhiryujyamānamanumantrayate 36 ṣaḍyuktena kṛṣati dvādaśayuktena vā 37 udasthādgojidaśvajidityucchritamanumantrayata uṣṭārayoḥ pīlvayorityanaḍuhaḥ 38 lāṅgalaṃ pavīravamiti pañce māmindra hastacyutimiti ṣaṣṭhī . tāsāmekaikayā dvedve sīte kṛṣati 39 dakṣiṇārdhātpakṣasyopakramya madhyena sītāṃ karotyuttarasmātpakṣāntātpradakṣiṇāvṛtā dakṣiṇāṃ pūrvāmudīcī-maparām 40 evaṃ tisrastisraḥ sītāḥ kṛṣati dakṣiṇasyāḥ śroṇeradhyo-ttarasmādam̐ sātpuchādadhyā śirasa uttarasyāḥ śroṇeradhyā dakṣiṇasmādam̐ sāt 41 vimucyadhvamaghnyā devayānā iti dakṣiṇāprāco vimuñcati 42 tānadhvaryave dadāti sīraṃ ca 43 6.1.5

2.4.6.6

oṣadhīrāraṇyā grāmyāśca sarpiṣā sam̐ sṛjya yā oṣadhayaḥ prathamajā iti caturdaśabhiḥ sarvamagnim̐ vapati 1 yā na vindettābhyo yavānmadhūdyutānvapet 2 śeṣeṇopta-magnimupatiṣṭheta 3 digbhyo loṣṭānbahirvedermā no him̐ sījjaniteti catasṛbhi-rmadhye'gneḥ samasyati 4 yāṃ janatāṃ kāmayeta kṣodhukā syāditīṣamūrjamahamita ādīti tasyā diśo loṣṭānāharet 5 kāmaṃ kāmadughe dhukṣveti sītām̐ sītā-mabhimṛśati 6 goyugena cātvālam̐ vidadhāti 7 daśapadāmuttaravediṃ madhye'gnervyāghāraṇāntāṃ kurvīta 8 cita stha paricita sthetyagniṃ pradakṣiṇam̐ śarkarābhiḥ pariśrayati 9 agne tava śravo vaya iti ṣaḍbhiḥ sikatā nivapati 10 āpyāyasva saṃ te payām̐ sīti saumībhyām̐ vyūhati śirasi pakṣapuchānāṃ cāpyayā lokāḥ . maghye svayamātṛṇṇālo 11 uttaraṃ puchāpyamaṃ pratyagnerākramaṇam 12 agreṇa śālāmukhīyam̐ rohite carmaṇyānaḍuhe prāggrīve lomataścitīnāṃ prathameṣṭakāḥ samādadhāti 13 anuvācayati cityagnibhya ityupām̐ śu praṇīya-mānebhyo'nubrūhītyuccaiḥ 14 sakṛduktāyāṃ carmaṇāharantyaśvamagrato nayanti 15 śroṇeḥ paścāccarma nidadhāti 16 samayottaravedimabhyasthām̐ viśvāḥ pṛtanā iti dakṣiṇena pādena svayamātṛṇṇālokeśvamākramayatyaparyāvartayanparikramayati 17 pratyavanīyāśvaṃ kumbheṣṭakā dvādaśodakena pūrayitvā samanyā yantītiprabhṛtibhi-rdvādaśabhirmadhyamāsu sītāsūpadadhāti kumbhaṃ kumbhīṃ ca dvedve lokeṣu catasro madhye 18 āpo hi ṣṭheti tisraḥ kumbheṣṭakāḥ samanvīkṣamāṇo japati 19 naivāraṃ caruṃ payasi śṛtaṃ divi śrayasveti dakṣiṇataḥ purastātsvayamātṛṇṇālokasyopadadhāti 20 6.1.6

2.4.6.7

pade puṣkaraparṇaṃ pratyagdvāramadhastānnābhi tapo yonirasītyupadadhāti 1 puṣkaraparṇe rukmaṃ pratyakpāśamupariṣṭānnirbādhaṃ brahma jajñānamityupadadhāti 2 rukme sauvarṇaṃ puruṣaṃ prākśirasamuttānam̐ hiraṇyagarbha iti dvābhyāmupadadhāti .. dra psaśca-skandetyabhimṛśati 3 namo'stu sarpebhya iti tisṛbhiḥ sarpanāmabhirupatiṣṭhate 4 kṛṇuṣva pāja iti pañcabhirvyāghārayati yathā nābhim 5 kārṣmaryamayīm̐ srucaṃ ghṛtasya pūrṇāmayamagniḥ sahasriṇo'gneṣṭvā tejasā sādayāmīti dakṣiṇata upadadhātyau dumbarīṃ dadhnaḥ pūrṇāṃ bhuvo yajñasyendra sya tvaujasā sādayāmītyuttarata upadadhāti 6 svayamātṛṇṇām̐ śarkarāmaśvenopaghrāpya bhūrityabhimantrayate 7 dhruvāsi dharuṇeti sayajuṣaṃ karoti 8 prajāpatiṣṭvā sādayatviti paryāyego-padadhāti puruṣe svayamātṛṇṇāṃ brāhmaṇena sahāviduṣā 9 śiraḥ pratyātṛṇṇam̐ syāt 10 abhiprāṇya citiṃ juhomotyadābhyātṛṇṇe'bhijuhoti 11 pṛthivī-mākramiṣamiti yajamāno japati 12 aviduṣe varaṃ dadāti 13 tejo'si tejo me yacheti pūrvā m̐! hiraṇyeṣṭakāmudapurā nāmāsītyaparāṃ maṇḍajām̐ yāste agna ādrā r! yonaya iti dakṣiṇāṃ kulāyinīmuttaram̐ loṣṭaṃ dūrvāmiśraṃ kāṇḍātkāṇḍā-tprarohantīti dvābhyāmupadadhāti yathāpnuyurdūrvāḥ svayamātṛṇṇām 14 pūrvā m̐! hiraṇyamūrdhnī m̐! vāmabhṛtaṃ . kācāvam̐ sayoḥ syātām̐ .. yāste agne sūrye ruca iti dvābhyāmupadadhāti 15 virāḍjyotiradhārayadbhūrasi bhuvanasya reta iti retaḥsicam 16 svarāḍjyotiradhārayatsūrasi suvanasya reta iti dvitīyāṃ . prathamāyāṃ citāvaputrasya putriṇo dvitīyāmuttamāyām 17 samrāḍjyo-tiradhārayaditi jyotiṣo dhṛtiṃ pūrvā m̐! retaḥ sigbhyām 18 bṛhaspatiṣṭvā sādayatviti viśvajyotiṣam 19 tasyāḥ pūrvāṃ gharmeṣṭakāmaraṇye'dhītenānuvākena 20 aṣāḍhāsi sahamānetyaṣāḍhām 21 dadhnā madhumiśreṇa pṛṣataṃ kūrmaṃ madhu vātā ṛtāyata iti tisṛbhirabhyanaktyapāṃ tvā gahmantsādayāmīti purastātpratya-ñcamupadadhāti 22 prādeśamātramulūkhalamusalamaudumbaram yacciddhi tvaṃ gṛhegṛha ulūkhalaka yujyase . iha dyumattamam̐ vada jayatāmiva dundubhiḥ .. ityabhimantr! ya tasminvrīhīnavahanti 23 idam̐ viṣṇurvicakrama iti dvābhyāmupadadhāti dakṣiṇataḥ purastātsvayamātṛṇṇāyāḥ pra tadviṣṇurityudañcaṃ musalam 24 naktoṣāsā syūtā devebhirityanuvākaśeṣeṇokhāmuttarataḥ purastātsvayamātṛṇṇāyā yāvatyulūkhalam 25 agne yukṣvā hi ye taveti dvābhyāmagnim̐ yojayitvā dadhnā madhumiśreṇa samitsravantīti śirasāṃ chidrā ṇi pūrayitvā hiraṇyaśakalānapyasyatyṛce tveti karṇe ruce tveti savye bhāse tvetyakṣiṇi jyotiṣe tveti savye'bhūdidamiti nāsikāyāmagnistejaseti savyāyām̐ rukmo varcasetyāsye sahasradā asi sahasrāya tveti vikartane 26 ādityaṃ garbhamityukhāyāṃ puruṣaśīrṣamupadadhāti pratyaṅmukhamavākchedam 27 abhita itarāṇi parihāram̐ spṛṣṭvetyukhāyām̐ śravaṇa-khairhanubhiḥ pratiṣṭhitāni vātasya jūtimityaśvaśiraḥ purastādajasramindumi-tyṛṣabhasya paścāttvaṣṭurvarutrīmiti vṛṣṇardakṣiṇato yo agniragneriti bastasyottarataḥ 28 imaṃ mā him̐ sīrdvipādamityutsargairyathopahitamekaikenopatiṣṭheta 29 puruṣa-śiraso'kṣiṇi citraṃ devānāmityardharcenābhijuhotyāprā dyāvāpṛthivīti savye 30 ekaṃ cedajaśiraḥ syādukhāyāmupadhāyopadhānairutsargairlokānupatiṣṭheta parihāram̐ vā lokeṣu tairmantrairukhāyāmupadhāyopadhānairutsargairupatiṣṭhate 31 paśuśirām̐ si svayamātṛṇṇāṃ cāntareṇa na vyaveyādyadi vyaveyāttvam̐ yaviṣṭheti japet 32 6.1.7

2.4.6.8

uttarasminnam̐ se puruṣacitimupadadhāti 1 mā chanda itiprabhṛtayaḥ paryāyāsteṣā-mekaikena paryāyeṇa yugapattisrastisra upadadhāti .. dhruvāḥ sīdatetyantena 2 uttarārdhātsarpaśiraḥ sarpanāmabhiḥ parācīnamupadadhātyanudiśedvā nopadadhyāt 3 apām̐ tvemantsādayāmītiprabhṛtibhirapasyā dikṣu pūrvārdhādupakramya pradakṣiṇaṃ pañca-pañcopadadhāti .. gāyatreṇa tvā chandasā sādayāmītiprabhṛtibhiśchandasyā uttarata upadadhāti 4 ayaṃ puro bhūritiprabhṛtayaḥ paryāyāsteṣāmekaikena paryāyeṇaikaikāṃ daśadaśa prāṇabhṛta upadadhāti dakṣiṇasminnam̐ se savyāyām̐ śroṇau dakṣiṇāyām̐ śroṇau savye 'm̐! se madhye pañcamam 5 prācī digvasanta ṛturiti paryāyāḥ sam̐ yata upadadhāti yathā prāṇabhṛtaḥ 6 avakāsvṛtavyā .. madhuśca mādhavaścetiprabhṛtayaḥ paryāyāsteṣāmekaikena paryāyeṇa yugapaddvedve cityāṃcityāmiṣṭake upadadhāti catasro madhyamāyām 7 agnerantaḥśleṣo'sīti yathartu sarvatrānuṣajati dhruve sīdatamityantena 8 agneryānyasīti daśa sam̐ yānyastāsāṃ dvedve cityāṃcityā-miṣṭake upadadhāti 9 tvāmagne vṛṣabhaṃ cekitānaṃ punaryuvānaṃ janayannupāgām . asthūri nau gārhapatyāni santu tigmena nastejasā sam̐ śiśādhi .. ityṛṣabheṇa cityāṃcityāmiṣṭakā upadadhātyṛjulekhāḥ puche samaṃ paścātprācīṃ purastā-tpratīcīmupadadhāti dakṣiṇāvṛto dakṣiṇata ātmanyudagdvārāḥ pratyagdvārāḥ pakṣe savyāvṛta uttarata ātmani dakṣiṇādvārāḥ prāgdvārāḥ pakṣe 10 lokaṃpṛṇayā citim̐ saṃpūrayati 11 agne dhāmānīti svayamātṛṇṇāloke citiṃcitimabhimṛśati 12 agne kahyeti svayamātṛṇṇāloke citiṃcitimabhijuhoti 13 yā ta iṣuryuvā nāmeti sarvatrānuṣajati 14 yo apsvantaragnirityekaikayā citihomānanumantrayate dvābhyāmuttamam 15 aśvam̐ śyāvamālabhya pṛṣṭo divīti cātvālātpurīṣeṇa citim̐ saṃchādayati saṃchādayati 16 6.1.8
iti cayane prathamo'dhyāyaḥ

2.4.6.9.1

āparāhṇikyau pravargyopasadāvupetya vasanti 1 ūrdhvaṃ pūrvāhṇikībhyā-māśvinībhirdvitīyāṃ citimārabhante dhruvakṣitirdhruvayoniritiprabhṛtibhiḥ pañca lokeṣu 2 āśvinīrṛtavyā anūpadhīyante sajūrṛtubhiritiprabhṛtibhiḥ pañca .. sa-jūrdevairvayunādhairiti sarvatrānuṣajati 3 ṛtavyā vāyavyā anūpadhīyante prāṇaṃ me pāhītiprabhṛtibhiḥ pañca 4 vāyavyā apasyā anūpadhīyante'paḥ pinveti-prabhṛtibhiḥ pañca 5 apasyā vayasyā anūpadhīyante kṣatram̐ vayo mayantaṃ chanda iti catasraḥ pūrvārdhe'pyayeṣu pañcapañca 6 vyākhyātāḥ sārvacitikyo lokaṃpṛṇā purīṣaṃ ca 7 āparāhṇikyau pravargyopasadāvupetya vasanti 8 ūrdhvaṃ pūrvāhṇikībhyāṃ tṛtīyāṃ citimārabhante 9 svayamātṛṇṇām̐ śarkarāmaśvenopaghrāpya bhuva ityabhi-mantrayate 10 indrā gnī avyathamānāmiti sayajuṣaṃ karoti 11 viśvakarmā tvā sādayatviti paryāyeṇopadadhāti 12 nātrāvidvānna varadānam 13 abhiprāṇyā-pānya citiṃ juhomītyadābhyātṛṇṇe'bhijuhoti 14 antarikṣamākramiṣamiti yajamāno japati 15 jyotirasi jyotirme yacheti pūrvā m̐!

2.4.6.9.2

hiraṇyeṣṭakāmaparājitā nāmāsītyaparāṃ maṇḍalām 16 viśvakarmā tvā sādayatviti viśvajyotiṣam 17 rājñyasi prācī digitiprabhṛtibhiḥ pañca diśyā lokeṣu 18 āyurme pāhītiprabhṛtibhirapyayeṣu daśa pūrvārdhe dvādaśadvādaśetareṣu 19 mūrdhāsi rāḍiti-prabhṛtibhirādityadhāmnīḥ sapta purastādyantrī rāḍitiprabhṛtibhiraṅgirodhāmnīḥ sapta paścāt 20 vyākhyātāḥ sārvacitikyo lokaṃpṛṇā purīṣaṃ ca 21 āparāhṇikyau pravargyopasadāvupetya vasanti 22 ūrdhvaṃ pūrvāhṇikībhyāmakṣṇayāstomīyā-bhiścaturthīṃ citimārabhanta āśustrivṛditi purastādvyomā saptadaśa iti dakṣiṇato bhāntaḥ pañcadaśa ityuttarato dharuṇa ekavim̐ śa iti paścādgarbhāḥ pañcavim̐ śa iti madhye . pañcadaśa śiṣṭāstisrastisro lokeṣūpadadhāti 23 smṛta upadadhātyagnerbhā-go'sīti purastādindra sya bhāgo'sīti dakṣiṇato nṛcakṣasāṃ bhāgo'sītyuttarato mitrasya bhāgo'sīti paścādadityā bhāgo 'sīti madhye . śiṣṭāḥ pañcānūpadadhāti 24 ekayāstuvata prajā adhīyanteti saptadaśa sṛṣṭīrmadhya upadadhāti 25 ṛtūnāṃ patnīti pañcadaśa vyuṣṭīstisrastisro lokeṣūpadadhāti 26 vyākhyātāḥ sārvacitikyo lokaṃpṛṇā purīṣaṃ ca 27 āparāhṇikyau pravargyopasadāvupetya vasanti 28 ūrdhvaṃ pūrvāhṇikībhyām 6.2.1

2.4.6.9.3

asapatnayottamāṃ citimārabhanta agne jātānpraṇudā naḥ sapatnāniti purastātsahasā jātānpraṇudā naḥ sapatnāniti paścāccatuścatvārim̐ śī stomo varco dra viṇamiti dakṣiṇataḥ sādayati ṣoḍaśī stoma ojo dra viṇamityuttarato'gneḥ purīṣamasīti purīṣavatīṃ paścātsvayamātṛṇṇāyāḥ 1 ekaśchanda iti catvārim̐ śatam̐ virājo'pyayeṣu daśadaśa 2 raśminā kṣayāya kṣayaṃ jinveti trayastrim̐ śatam̐ stomabhāgā dikṣu .

2.4.6.9.4

pūrvārdhādupakramya pradakṣiṇam̐ saptasapta pañca maghye 3 rājñyasi prācī digitiprabhṛtibhiḥ pañca nākasado lokeṣu 4 ayaṃ puro harikeśa iti nākasadāmupariṣṭātpañcacūḍāḥ paścātprācīmuttamām 5 prācyā tvā diśā sādayāmīti kḷptīrupadadhāti śirasi pakṣapucheṣu madhye pañcamīm 6 viharannatraiva retaḥsicamupadadhāti 7 parameṣṭhī tvā sādayatviti viśvajyotiṣam 8 ṛtavye upadhāya purovātetiprabhṛtibhiḥ pañca vṛṣṭisanīrlokeṣu 9 sam̐ yānye upadhāya vāca upadadhātyambā ca bulā ceti sapta pūrvārdhe 10 salilāya tvetiprabhṛtibhirādityeṣṭakā apyayeṣu dvedve madhye ca 11 adhidyaurnāmāsītyaparāṃ maṇḍalām 12 uttarataḥ purastātsvayamātṛṇṇāyā ayam̐ so agnirityaṣṭau nānāyajuṣa upadadhāti yathā gārhapatye 13 pūrvāṃ punaścitim̐ yena ṛṣayastapasā satramāsateti nava tāsāmaṣṭābhiḥ 14 samāstvāgna ṛtavo vardhayantviti daśa dvedve lokeṣu 15 ūrdhvā asya samidho bhavantīti dvādaśāprīrapyayeṣu tisrastisraḥ 16 prāṇādapānam̐ saṃtanviti nava saṃtatīḥ purastātpratīcīrupadadhāti 17 ṛcā tvā chandasā sādayāmītiprabhṛtibhirapyayeṣu dvedve 18 dūtam̐ vo viśvavedasamiti pañca lokeṣu 19 indro dadhīco asthabhiriti daśa pūrvārdhe 20 chandaścitī-rupadadhātyapyayeṣu tisrastisro'ntarāantarā ayamagniḥ sahasriṇa iti tisṛbhi-rgāyatrībhirabodhyagniriti triṣṭubbhirjanasya gopā iti jagatībhiḥ sam̐ sami-dityanuṣṭubbhirā te agna idhīmahīti paṅktibhirenā vo agnimiti bṛhatībhiragne vājasya gomata ityuṣṇigbhirdve tisraḥ karoti bhadro no agnirāhuto bhadrā rātiḥ subhaga bhadro adhvaraḥ . bhadrā uta praśastayaḥ ..

2.4.6.9.5

bhadrā uta praśastayo bhadraṃ manaḥ kṛṇuṣva vṛtratūrye . yenā samatsu sāsahi .. yenā samatsu sāsahyava sthirā tanuhi bhūri śardhatām . vanemā te abhiṣṭibhiḥ .. iti kakudbhiḥ preddho agna imo agne agniṃ naro dīdhitibhiraraṇyorhastacyutī janayanta praśastam . dūredṛśaṃ gṛhapatimatharyum .. iti virāḍbhiragne tamadyeti padapaṅktibhiragnim̐ hotāraṃ manya iti chandobhiragne tvaṃ no antamastaṃ tvā śociṣṭha dīdivo'dhā hyagna iti dvipadābhiruttarārdhe 21 6.2.2

2.4.6.10

mahāvratamupadadhātyāyāhi suṣumā hi ta iti tisṛbhiḥ gāyatrībhiḥ śirasi . rathaṃtaraṃ pakṣe'bhi tvā śūra nonuma iti dve tisraskāraṃ dakṣiṇārdhe madhye'pyaye ca . bṛhaduttarasmim̐ stvāmiddhi havāmaha iti dve tisraskāramuttarārdhe madhye'pyaye cātmani vāmadevyaṃ kayā naścitra ābhuvaditi tisro madhye . yajñāyajñiyaṃ puche yajñā yajñā vo agnaya iti dve tisraskāraṃ paścārdhe madhye'pyaye ca 1 yavā ayavā iti sapta pūrvārdhe 2 pṛthivyasi janmanetiprabhṛtibhirapyayeṣu dvedve 3 yā devya-sīṣṭake kumāryupaśīvarītiprabhṛtibhirapyayeṣu tisrastisro yā devyasīṣṭaka āyurdā iti navasvanuṣajatyupaśīvarītyupariṣṭādyā devīḥ stheṣṭakāḥ suśevā iti madhye yugapattisraḥ 4 savayase tvetiprabhṛtibhirapyayeṣu tisrastisraḥ 5 bhūyaskṛ-dasītiprabhṛtibhirapyayeṣu pañcāpañcīnāḥ pradakṣiṇaṃ pañcapañcopadadhāti 6 jyotiṣmatīṃ tvā sādayāmīprabhṛtibhirapyayeṣu tisrastisro dve madhye 7 kṛttikā nakṣatra-magnirdevatetiprabhṛtibhirnakṣatreṣṭakāḥ purastātpratīcīrupadadhātyagne rucaḥ stheti sarva-trānuṣajati . purastādviśākhayoḥ pūrṇā paścāduta pūrṇā purastādunmadhyataḥ paurṇamāsī jigāya . yasyāṃ devā abhi sam̐ viśanta uttame nāka iha mādayadhvam .. iti paurṇamāsīmu pariṣṭādbharaṇīnām yatte devā adadhurbhāgadheyamamāvāsye sam̐ viśanto mahitvā . sā naḥ prajāṃ kṛṇuhi sarvavīre rayiṃ no dhehi subhage suvīre .. itya-māvāsyām 8 hiraṇyagarbha itiprabhṛtibhirapyayeṣu dvedve 9 svarasi svarme yacheti pūrvā m̐! hiraṇyeṣṭakāmṛṣabhamupadhāya lokaṃpṛṇayā citim̐ saṃpūrayati 10 sva-yamātṛṇṇām̐ śarkarāmaśvenopaghrāpya svarityabhimantrayate 11 āyoṣṭvā sadane sādayāmīti sayajuṣaṃ karoti 12 parameṣṭhī tvā sādayatviti paryāyeṇopadadhāti 13 nātrāvidvānna varadānam 14 abhiprāṇyāpānya citiṃ juhomītyadābhyā-tṛṇṇe'bhijuhoti 15 divamākramiṣamiti yajamāno japati 16 vāyavyāmuttarām̐ vikarṇī m̐! śarkarāṃ pratiprasthātā prothadaśvo na yavasa iti maghye yugapatsva-yamātṛṇṇālokasyopadadhāti 17 vyākhyātam̐ sārvacitikam 18 purīṣeṇa citim̐ sam̐ sthāpayatyanyatsvayamātṛṇṇāyāḥ 19 jānudaghnaṃ prathamaṃ cinvānaści-nvīteti vyākhyātam 20 6.2.3

2.4.6.11

sauvarṇānām̐ śakalānām̐ sahasreṇa sahasrasya māsītiprabhṛtibhiḥ sarvamagniṃ prokṣya ghṛtena prokṣati vasavastvā rudrai ḥ! paścātpāntviti paścātprāṅmukho nitānastvā māruto marudbhiruttarataḥ pātvityuttarato dakṣiṇāmukha ādityāstvā viśvairdevaiḥ purastātpāntviti purastātpratyaṅmukhaḥ pitarastvā yamarājānaḥ pitṛbhirdakṣiṇataḥ pāntviti dakṣiṇata udaṅmukho devāstvendra jyeṣṭhā varuṇarājāno'dhastāccopariṣṭācca pāntviti madhye prāṅmukhaḥ 1 pratiparikramye mā me agnā iṣṭakā dhenavaḥ santviti duhenottaraṃ puchāpyayaṃ pratyāramya japati yajamānaḥ 2 uttarasyām̐ śroṇāvantyāyā-miṣṭakāyām̐ śatarudri yaṃ juhotyarkaparṇenājakṣīraṃ gavīdhukāsaktūnvā namaste rudra manyava itiprabhṛtibhirjānudaghne dhārayamāṇo dakṣiṇāmukho namo bṛhadbhyo'rbhakebhya iti nābhidaghna udaṅmukho namo vāstavyāyetyāsyadaghne prāṅmukhaḥ 3 pratyavarohāñjuhoti namo astu rudre bhyo ye divītyāsyādaghna uttareṇa paryāyeṇa nābhidaghna uttamena jānudaghne 4 arkaparṇamasaṃcare nyasyedyaṃ ykedviā!ttasya paśūnām̐ saṃcare nyasyet 5 yo rudro 'psu yo 'gnau ya oṣadhīṣu . yo rudro viśvā bhuvanāviveśa tasmai rudrā ya namo'stu devāya .. svāheti tasyāmiṣṭakāyāṃ gāvīdhukaṃ carumupavapati 6 āyudhaṃ tisṛdhanvamayācito brāhmaṇāya dadyāt 7 aśmannūrjaṃ parvate śiśriyā-ṇāmityudakumbhenāgniṃ prasavyaṃ triḥ pariṣiñcanparyeti . nidhāya trirapariṣi-ñcanpratiparyeti 8 āgneyapāvamānyām̐ śirasi gāyatraṃ gāyodgātā rathantaraṃ dakṣiṇe pakṣe bṛhaduttarasminnātmani vāmadevyam̐ yajñāyajñiyaṃ puche prajāpaterhṛdayamanṛcaṃ dakṣiṇasminnikakṣe stutam̐ hotānuśam̐ sati 9 parigītaṃ nākrāmedā svayamātṛṇṇāyā vyāghāraṇāt 10 maṇḍūkenāvakayā vetasaśākhayā ca samudra sya tvāvakayā himasya tvā jarāyuṇetiprabhṛtibhiḥ saptabhiḥ sarvamagnim̐ vikarṣati 11 vinīya prāṇānmaṇḍūkasya vikarṣaṇamutkare pravidhyati . yaṃ dviṣyāttametenopahanyāt 12 iṣṭo yajño bhṛgubhiriti chandasāṃ doham̐ yajamānam̐ vācayati 13 audumbarīrghṛte vāsayati 14 āparāhṇikyau pravargyopasadāvupetya vasanti 15 ūrdhvaṃ pūrvāhṇikībhyāṃ kṛṣṇājinasyopānahaṃ pratimucyāpāmidaṃ nyayanaṃ namaste harase śociṣa iti dvābhyāmagnimākrāmati 16 pañcagṛhīta ājye hiraṇyaśakala-mekaikamavadhāya druṣade vaḍitiprabhṛtibhiḥ svayamātṛṇṇām̐ vyāghārayati yathā nābhim 17 svarvide vaḍityūrdhvā m̐! srucamudgṛhṇāti 18 dadhini madhumiśre darbhamuṣṭiṃ paryāsamannapate annasya no dehīti tisṛbhiḥ sarvamagni m̐! vyavokṣati 19 prāṇadā apānadā iti pratyavarohati 20 āparāhṇikī m̐! sadyaḥ sam̐ sthāpyotsādya gharmapātrāṇyagnīṣomīyāyaupasadaṃ barhistadvyākhyātam 21 6.2.4

2.4.6.12

agnistigmena śociṣeti caturgṛhītaṃ juhoti 1 tūṣṇī m̐! ṣoḍaśagṛhītaṃ gṛhītvā ya imā viśvā bhuvanānītyaṣṭau nigadyārdhaṃ juhotyuttaramanuvākaṃ nigadya śeṣam 2 audumbarīrghṛtoṣyatiā!stisraḥ samidha udenamuttaraṃ nayeti tisṛbhiḥ svāhākā-rāntābhirādadhāti 3 vyākhyātamagnipraṇayanam 4 udu tvā viśve devā ityagnimādatte 5 pañca diśo daivīryajñamavantu devīrityuttarataḥ pṛṣṭhyādeśasya ṣaḍbhirāgnīdhrādyanti 6 praṇīyamānasyottarato yajamāno vrajati dakṣiṇato brahmāśuḥ śiśāna ityapratirathaṃ daśarcamanvāha 7 vimāna eṣa divo madhya āsta iti dvābhyāmupadadhātyāgnīdhrīye'śmānamupadhānavelāyām 8 sumnahūryajña ā ca varkṣādati caturbhirāhavanīyādyanti 9 kramadhvamagnineti pañcabhiragnimākrāmati 10 kṛṣṇāyāḥ śvetavatsāyāḥ payasaḥ pūrṇāmaudumbarīṃ naktoṣāsāgne sahasrākṣeti nigadya svayamātṛṇṇāmabhijuhoti 11 tasyām̐ saṃbhārānhiraṇyaśakalaṃ ca nyupya suparṇo'si garutmānpṛṣṭhe pṛthivyāḥ sīda ājuhvānaḥ supratīka iti dvābhyāmagni m̐! sādayitvā samidhya samidha ādadhāti tām̐ saviturvareṇyasyeti śamīmayī m̐! vidhema te parame jaṣanmagna ityāśvatthīṃ preddho agna iti vaikaṅkatīm 12 agne tamadyeti paṅktyā juhoti sapta te agne samidha iti pūrṇāhutiṃ citiṃ juhomītyanuvākaśeṣeṇa dvitīyām 13 agnaye vaiśvānarāya dvādaśakapālaṃ nirvapet 14 sruvaṃ juhūṃ ca saṃmṛjyābhyudāharati vaiśvānarīyam 15 sakṛtsarvamavadyati 16 āśayasyānvāsicya dvirabhighāryopām̐ śvagnaye vaiśvānarāyānubrūhītyanuvācayati 17 āśrāvyāgnim̐ vaiśnānaram̐ yajeti preṣyati 18 vaṣaṭkṛte madhye pāṇinā juhoti 19 ṛjuṃ pratiṣṭhitamāśayenābhijuhoti 20 yadi paryāvarteta brāhmaṇavyākhyātam 21 puroḍāśānsapta saptakapālāntūṣṇīmupacaritānsam̐ skaroti 22 upastaraṇā-bhighāraṇaiḥ saṃpātaṃ mārutairgaṇairjuhoti śrukrajyotiśca citrajyonnatie!tiprabhṛtibhi-rdakṣiṇārdhe pūrvārdha ṛtajicca satyajicceti dakṣiṇārdha ṛtaśca satyaśceti dakṣiṇārdhe paścārdhe'raṇye'dhītena gaṇena paścārdha īdṛṅcaitādṛṅcetyuttarārdhe paścārdha īdṛkṣāsa etādṛkṣāsa ityuttarārdhe sabharaso maruto yajña ityuttarārdhe pūrvārdhe 23 vasordhārāyai srucamaudumbarīṃ mahatī m̐! syonadaṇḍāṃ kārayedyathā vaiśvānarīye dhārā pratiṣṭhāsyati tathāvasthāpayet 24 tūṣṇīṃ dvādaśāni gṛhītvānvārabdhe yajamāne vācayanvājaśca me prasavaśca ma itiprabhṛtibhiḥ pañcabhiranuvākaiḥ saṃtatam̐ vasordhārāṃ juhoti 25 ekā ca tisraścetyā trayastrim̐ śataścatasraścāṣṭau cetyaṣṭācatvārim̐ śatastr! yaviśca tr! yavī ceti yathāmnātaṃ dheunścānaḍvām̐ ścāyuryajñena kalpate prāṇo yajñena kalpata itiprabhṛtibhiḥ pataye'dhipataya ityantena stomaśca yajuśceti yathāmnātamantataḥ svāhākāraṃ kuryāt 26 ścacamanuprahṛtyājyātśeṣe catuḥśarāvaṃ jīvataṇḍulamodanaṃ paktvā madhyataḥ-kāribhyo dadyāttebhyaścatasraścatasro dhenūḥ 27 oṣadhīrāraṇyā grāmyāśca sarpiṣā sam̐ sṛjya vājaprasavyamaudumbareṇa sruveṇa juhotyagne achā vadeha na ityaṣṭābhirviśve no adya maruta iti ṣaḍbhiḥ 28 hutvāhutvā pātr! yām̐ saṃpātamavanayati 29 dakṣiṇasyāḥ śroṇeḥ paścādagnipuchasya vāsandyāṃ kṛṣṇājinamāstīrya bastājinaṃ paśrukāmasya tasyāmāsīnaṃ devasya tvā savituḥ prasava iti saṃpātenābhiṣiñcati 30 śiraso'dhyā mukhādavasrāvayati bṛhaspatim̐ sāmrājyāyeti brāhmaṇamindra m̐! sāmrājyāyeti rājanyamagni m̐! sāmrājyāyeti vaiśyaṃ . na vābhiṣiñcedvaiśyam 31 dvādaśagṛhītena dvādaśa rāṣṭrabhṛto juhotyṛtāṣāḍṛtadhāmetiprabhṛtayaḥ paryāyāsteṣā-mekaikena paryāyeṇāhutī dvedve tasmai svāhā vaḍiti pūrvāṃ tābhyaḥ svāhā vaḍityuttarām̐ sa na idaṃ brahma kṣatraṃ pātviti sarvatrānuṣajati tā nā idaṃ brahma kṣatraṃ pāntviti ca .. bṛhaspatirviśvakarmeti dvādaśo brāhmaṇasya prajāpatiḥ parameṣṭhīti rājanyasyā-mṛḍayo dūrehetirati vaiśyasya 32 dvirgṛhītena sa no bhuvanasya pata iti ratha-śirasyadhyāhavanīye hutvā tamadhvaryave dakṣiṇākāle dadyāt 33 samudro 'si nabhasvānārdra dānuritiprabhṛtibhirañjalinā trirvātaṃ juhoti kṛṣṇājinapuṭena vā 34 6.2.5

2.4.6.13

padalobhanaprabhṛti siddhamā dhiṣṇyanivapanāt 1 vaihavībhirdhiṣṇyeṣūpadadhātya-śmanavamā āgnīdhra ekavim̐ śatim̐ hotr! ya ekādaśa brāhmaṇācham̐ sye'ṣṭāṣṭā itareṣu ṣaṇmārjālīye paśuśrapaṇe ca 2 siddhamāgnīṣomīyāt 3 agnaye gāyatrāya trivṛte rāthantarāyeti daśahaviṣam̐ sarvapṛṣṭhāmagnīṣomīyasya paśupuroḍāśamanunirvapati 4 yathā devikāhavirbhistathā pracarati 5 siddha upavasathaḥ 6 śvo bhūte'gniṣṭoma ukthyo'tirātro vā 7 siddhamā paridhīnāṃ paridhānāt 8 āghārasamidhamādhā-yāgnim̐ yunajmi śavasā ghṛtenetyagniyogaṃ juhoti 9 imau te pakṣāvindurdakṣa iti pakṣāvabhimṛśati 10 svayaṃ kṛṇvāna iti pañcabhiranvārohāñjuhoti 11 siddhamopākaraṇāt 12 ekayūpa ekādaśinānupākaroti kratupaśūnvā 13 siddhamā dakṣiṇākālāt 14 sauvarṇa m̐! śatamānam̐ sthālaṃ madhunaḥ pūrṇaṃ dakṣiṇābhiḥ sahātihṛtya citraṃ devānāmiti yajamāno'vekṣya brahmaṇe prayachati 15 siddhamāgniṣṭomacamasebhyaḥ 16 agniṣṭomacamasānunnīya divo mūrdhāsītyapsuma-tībhyāmagnim̐ saṃmṛśati 17 siddhamā śam̐ yorvākāt 18 vi te muñcāmi raśanām̐ vi raśmīniti paridhivimokaṃ japati 19 śam̐ yvante sam̐ sthite
imam̐ stanaṃ madhumantaṃ dhayāpām̐ prapīnamagne salilasya madhye .
utsaṃ juṣasva madhumantamūrmi m̐! samudri yam̐ salilamā viśasva ..
ityagnivimokaṃ japati 20 siddhamānūbandhyāyāḥ 21 prāksamiṣṭayajurbhyo yāste agne sūrye ruco yā vo devāḥ sūrye ruco rucaṃ no dhehīti ruco juhoti 22 tattvā yāmīti vāruṇyā prāgvediparyoṣaṇāddadhighṛte sam̐ sṛjya samīcī nāmāsīti paryāyairabhijuhoti pratidiśaṃ dvābhyāṃ madhye 23 sam̐ sthāpyodavasānīyāṃ dīkṣayā tvāpaṃ tapasā tvāpam̐ sutyayā tvāpamavabhṛthena tvāpam̐ vaśayā tvāpamiti prayāsyannāptibhiraiṣṭakamagnimupatiṣṭhate 24 agnicitsam̐ vatsaraṃ na pratyavarohenna pratyuttiṣṭhedyāvajjīvam̐ varṣati na dhāvetpakṣiṇaḥ śiraso nāśnīyānna rāmāmupeyā-
ddvitīyaṃ citvā nānyasya bhāryāṃ tṛtīyaṃ citvā na kāṃcana . yadyupeyānmaitrāvaruṇyāmikṣayā yajeta 25
ye agnayaḥ purīṣiṇa āviṣṭāḥ pṛthivīmanu .
teṣāmasi tvamuttamaḥ pra no jīvātave suva ..
iti pravāsādetyaiṣṭakamagnimupatiṣṭhata upa tvāgne dive diva iti tṛcenānyeṣām 26 agniṃ citvaiṣṭikyā sautrāmaṇyā yajeta 27 punaścitistisraścitayaḥ 28 yena ṛṣayastapasā satramāsatetyaṣṭau nānāyajuṣa upādhāyāṣṭau lokaṃpṛṇāḥ purīṣeṇa citim̐ saṃchādayatyekādaśa dvitīyasyāṃ dvādaśa tṛtīyasyām 29 somena yajamāna ṛddhikāmaḥ purā cite punaścitiṃ cinvīta citvā vā vyāghāramāṇo vyāghāritāyāmuttaravedau 30 yeṣvagnirna saṃbhavetteṣu punaścitimayam̐ so agnirityaṣṭau nānāyajuṣastrayodaśa lokaṃpṛṇāstā ekavim̐ śatiḥ 31 ayaṃ te yonirṛtviya ityagniṃ nidadhāti nidadhāti 32 6.2.6
iti cayane dvitīyo'dhyāyaḥ
iti mānavasūtre cayanakalpaḥ samāptaḥ

Linked texts (3)