Gita Govinda 20
Śaśilekhā 20
- Language
- Sanskrit
Contents
- 20.3 — 4 parts
20.1
kulaṭā = bhikṣāvṛttiḥ² satī strī, tasyāḥ rātrāvasañcārāt vartmaghātaḥ| vṛndāvanaṃ = ³kāśīpuram, ānandavanam, sakalaprītikaram, ⁴antaraṃ = avakāśo yasya sa himādriḥ, himācalaḥ ⁵taṃ vā|
hariḥ=śivaḥ| ⁶hari-madhusūnapade prāg vivṛte| anyat samam|
śivapakṣe gītaṃ samam| gaṅgā¹ - sandhyā - vilāsapakṣe - iyaṃ śaṅkā vāstavyapi| apsaraḥ pakṣe- śaṅkāmātramidaṃ bodhyam | madhuripuṇā = śivena| anyat kṛṣṇapakṣasamam| athavā kāpi sukhaprāpako mitratvāt madhuryasya saḥ| kāpi madhuḥ = kāmaḥ, tad ripuṇā, me = śive, dhūḥ = bhāraḥ, tatra puṇā = nipuṇeti vā| yuvatiḥ = sandhisthitatvāt sandhyā| adhikaguṇetyasyāyaṃ bhāvaḥ - strīrūpeṇa svarūpeṇa vilasatīti| gaṅgāpakṣe- adhi = adhikaḥ, adhigato kaguṇo = jalaguṇo yasyāḥ, sā pavitrajalā gaṅgā² strīrūpā| kīdṛśī? smaraṃ syatīti smarasamaḥ = kāmanāsīmaḥ, yo maḥ = śivaḥ, tasya rocitaḥ = ruciviṣayaḥ, viracitaveśo, viracito veśo yayā³, sā, madana iva veśaviśeṣaniveśapeśaletyarthaḥ| smarasamaḥ = yādṛśo hṛdaye kāmaḥ tadanurūpo, rocito = dīptaḥ, viracito veśo yasyā, iti vā| idaṃ mukhyapakṣe'pi samam | idaṃ gaṅgā-sandhyayoḥ samam| galiteti, kusumaṃ = vikāsaḥ, galitakusumabhavaḥ = ⁴prakāśahīnaḥ, daravilulitaḥ = īṣadbhagnaḥ, keśaḥ = prakāśapatiḥ = sūryo yatra, sā tādṛśaḥ| kaḥ⁵ = sūryo yatra, sā īśā = svatantrā iti vā| gaṅgāpakṣe- galitakusumiva, dareṇa = trāsena, gartte vā, vilulitaḥ keśaḥ = jaleśaḥ, samudro yasyām⁶ sā| ityubhayoḥ⁷ svarūpamātrakīrttanam, evamagre'pi| kiścid⁸ vilāsānuguṇam, kiścitsvarūpakīrttanamātraparamiti bodhyam|
20.2
he manda!=¹²kandarpamandaḥ, rogī, kandarpo yasmāt tādṛśa he! kāmaśatro!, tava kitavavidhāyā=dhūrtaprakārasya kaitavasyetyarthaḥ| cintāṃ vyāharantī hṛdi sphuritāṃ tava kitavavidhāṃ vācā'pi prakāśayantītyarthaḥ| tato dhyānalagnetyādi|
sā = gaurī, dhave = svāmini śive, acamācamaḥ, camanaṃ camaḥ=⁴bhakṣaṇa-pānādi, tadrahitā| 'camma adane' dhātuḥ| ⁵anyat prāgvat| mādhave⁶ = sthāṇāviti vā|
⁵śivapakṣe'pi samam| ⁶athavā na vidyate āyo = gamanam yasyāḥ, tasyāṃ durantāyāṃ niśi yadanugaṃ = yasmin śive anugatam, gahanaṃ = kalilam, vanarūpaṃ mama hṛdayaṃ tena śivena śīlitamityādi prāgvat|
sandhyāpakṣe – hariḥ = śivaḥ| śivaparirambhaṇenaiva¹ valito, vīnāṃ = pakṣiṇām, 'kāraḥ = kriyā², vāsitādiryatra³, sā| sāyaṃ samaye pakṣiṇo yatkūjanti, tattadāliṅganajanitaṃ maṇitamiti|
gaṅgāpakṣe – vikāro = budbudādiḥ, strīrūpeṇa⁴ vihāre svarūpe tadvikāra upalabhyata itibhāvaḥ| kuceti, kucake⁵ = hastabandhādau, kucati = saṃkucatīti kucaḥ, saṅkocī yaḥ ko = vāyuḥ, prāṇāyāmādilakṣaṇaḥ, tasya lasaḥ⁶ = śleṣaṇam , krīḍanam vā, tadupari = tadanantaram, taralitaṃ = sābhilāṣīkṛtam, hāraṃ = harasambandhihṛdayādikaṃ yayā, sā| sandhyāyāṃ śivenāṅgalau baddhe tayā tathācaritam, yathā harasambandhikriyādikaṃ taralitamitibhāvaḥ|
athavā – kuce= saṅkocini, ke = mastake, arthāt śivasya lasati tādṛśī, unā = śivena, paritaralitahārā = caturudadhibhāsvatīkṛtahārā ceti vā| 'cal-saṃkrīḍanaśleṣaṇayoḥ'|
20.3.1
¹śivapakṣe'pyevam | athavā he vara!=śreṣṭha!, tanuḥ=kṛśāṅgī, patre=patralekhādimaṇḍale² bahuśaḥ sañcāriṇyapi=³tvatsmaraṇoditasvedajalena apagacchatyapi prakarṣeṇa āptaṃ=hitam, prāṇebhyo'pi viśiṣṭaṃ tvāṃ aṅgeṣu ābharaṇaṃ=alaṅkāram, karoti| ⁴punaḥ pariśaṅkate - kadācidaṅgamunmucya ⁵punargacchedityāśaṅkate| tataḥ dhyāyati, dhiyaḥāyatiryatra tādṛśaṃ yathā, yāvad buddhibalodayaṃ śayyāṃ=gumphanām arthād vacasām vitanute, he nātha! he ramaṇa! māṃ prati sānukampo bhava, ityādi ⁶vāggumphaṃ tanotītyarthaḥ| ⁷prathamataḥ ciraṃ dhyāyati, tato dhyānaprāptaṃ tvāṃ ābharaṇaṃ karotīti vā yojyam| iti=etat svarūpā, ākalpaśca vikalparūpa-talpaḥ⁸ = aṭṭaḥ, racanā = vāg - gumphanā, yasyāḥ sā, saṃkalpalīlāśatavyāsaktāpītyādi ⁹prāgvat| ¹⁰yadvā ityākalpavikalparūpāyāḥ talpasya = kalatrasya, ¹¹dārasya gauryārthaḥ, racanā=vyāpāraḥ, tatra saṃkalpo yasya, tādṛśa he!| ¹²līlā = tvadanukaraṇam, tatra bahudhā vyāsakteti| etāvadeva tava kārayitumīhāsti, kimanyadapītibhāva| kiṃ viśrāmyasi? kṛṣṇabhogibhavane bhāṇḍīrabhūmiruhe bhrātaryāṃsi na dṛṣṭigocaramitaḥ sānandanandāspadam| rādhāyā vacanaṃ tadadhvagamukhānnandāntike gopato govindasya jayanti sāyamatithiprāśastyagarbhā giraḥ|
20.3.2
1 adhikaḥ pāṭhaḥ, M. & I.O. 2 citre, M. & I.O. 3 tvatsmṛtijanya0 M. & I.O. 4 'punaḥ pariśaṅkate' ityadhikaḥ pāṭhaḥ, M. & I.O. 5 gacchediti, M. & I.O. 6 vāggumphanaṃ karotītyarthaḥ, G.J. i, G.J. ii & A. 7 adhikaḥ pāṭhaḥ, M. & I.O. 8 0 rūpatalpaśca, M. & I.O. 9 spaṣṭārthakam, M. & I.O. 10 adhikaḥ pāṭhaḥ, G.J. i 11 adhikaḥ pāṭhaḥ, G.J. i 12 līlāśatetyādi sphuṭam, M. & I.O. kṛṣṇābhogibhe=kālasarpasadṛśe vane kiṃ viśrāmyasi? bhābhiḥ=sūryakiraṇaiḥ, aṇḍīrāḥ=paruṣāḥ, rukṣāḥ nissārā itiyāvat| bhūmiruhāḥ=vṛkṣāḥ yatra tādṛśe| 'aṇḍīraḥ paruṣe'śakte' iti samyak pālanāt| bhrātaḥ! dṛṣṭigocaraṃ sānandanandāspadaṃ na yāsi? sānando nando=nidhiviśeṣo yasmin² sa kuveraḥ tasya āspadam, nandā nāmnī kā'pi devyāḥ sakhī vā| rādhāyāḥ=gauryāḥ nando'ntike yasya, sa kuveraḥ, tasmin=tatsamīpe, nandā-sāmīpyaṃ yatra, saptamyarthaḥ| nandāsavidhe vā yadṛcchāgatasya ³govindasya=śivasya, anyat sphuṭam| aḥ=viṣṇuḥ, iḥ=kāmaśca, uḥ=varuṇaḥ lokapālopalakṣaṇam, te kuṇṭhā yasmin sa vaikuṇṭhaḥ=sadāśivaḥ, sarvaniyantritvāt | yaṃ prāsūta śubhānvitā bhagavatīdevī bhaveśātsutaṃ santo yasya purandaraḥ kulapatiścūḍāmaṇiścāgrajāḥ| tenānanyata kṛṣṇadattakavinā sarvopakāriṇyasau yā tasyāṃ jayadevasūktivivṛtau sargo hi ṣaṣṭho gataḥ| iti śrīmaithilakṛṣṇadattakṛtau sarvopakāriṇyāṃ 'śaśilekhā'khyāyāṃ śrīgītagovindasya śivapakṣavyākhyāyāṃ ṣaṣṭhaḥ sargaḥ| ⁵śivapakṣe'pi samam| ⁶śivau śivā'tra bhavatām, bhavatāṃ bhavatārakau|
20.3.3
kāminīṃ = gaṅgām, sandhyāṃ vā| kena = jalena, amati = gacchatīti, kāminī = gaṅgā, kaṃ = sūryam, āmayati = rujati², niḥprabhīkārotīti³ sandhyā vā| apūrvabhāgyasūcanāya kāmapīti, kaśca⁴ laśca aśca – kalāḥ = brahmendraviṣṇavaḥ, (teṣāṃ) kelibhiḥ abandhubhiḥ = jalakūpena lakṣite, vanābhyarṇe = vanopānte, vañjulo'śokaḥ, latāṃ= śākhām, anyat samam| vilāsinīnāṃ sakalāṅgacāñcalyāt hāra-kuṇḍalacāñcalyaṃ bhavatyeva| mukharitā = raṇaraṇāyamānā, rasanā = kāñcī, yatra, tādṛśasya jaghanasya gatyo = gatāgatakriyayā, lolā = capalā, satṛṣṇā vā, bhūyastatkriyāyāṃ sābhilāṣetyarthaḥ| homādiviśikhatvāt cañcalaḥ kuṇḍalo = agniḥ, yatra, sā| dalitaḥ kasya = sūryasya, polo = vipulatvam yatra, sā ca| gaṅgāpakṣe– cañcalena¹ kuṇḍalena=kuṇḍalaneva valayībhavanena, dalitaḥ kasya² = jalasya, polo = mahattvam, yasyāḥ, sā| ³kvāpi kvāpi maṇḍalībhūtavivarttatayā pratisaṃhatasaliletyarthaḥ| ⁴'kuṇḍalaṃ karṇabhūṣāyāṃ pāśe'pi valaye'pi ca| mukhariteti, japa-pāṭhaviśeṣādāsanabandhaviśeṣācca sandhyāyāṃ jihvājaghanamaukharyaṃ bhavatīti, mukharite rasana-jaghane yasyām, sā gatilolā = acirasthāyinītyarthaḥ| gaṅgāpakṣe- mukharitarasanāt = pratidhvanikārakadhvananāt arthāt taṭābhighātaśabdājjātayā ghanagatyā lolā| athavā mukharitarasā = ⁵calajaghanagatiranīcagamanā lolā cetyarthaḥ| vicaladalakalalitānana candrā| taddharapānarabhasakṛtatandrā|| kāpi0|
20.3.4
vicalan = vicaliṣyan , vyaktībhaviṣyan alakalalitānanamiva candraḥ = śaśāṅko yasyām, prathamāloke mukhacandragopanam, tatastatrakāśanamiti sūcitam| vicaladale = pracalotsedhe jale, lalitaḥ = pratibimbitaḥ, ānanamiva candro yasyā iti| gaṅgāpakṣe – vibhiśca nodana-utsedho yasya, tādṛśe ke = jale, lalitaḥ = lasitaḥ, ānanasadṛśacandro yasyām, sā| vicaladalakaḥ lalitaṃ = īpsitam, alanaṃ = jīvanam, yena, tādṛśaḥ candro = jalam, yasyā iti vā| 'candraḥ sudhāṃśu-karpūra-kāmpilla-svarṇa-vāriṣviti|' tadadhareti, teṣāṃ = nīcānām, pānarabhase = madhupānollāse kṛtā tandrā yayā, (sā) sandhyā| prāyaśo nīcāḥ madyaṃ nipīyāvaśyavanto bhavantīti| gaṅgāpakṣe- teṣāmadharāṇāmapi pāne = rakṣaṇe, rabhaso yasyāḥ, sā kṛtatandrā = hiṃsitamohā ca pāpināmayyuddhāriṇītyarthaḥ| 'kṛtaṃ yugena martye ca vihite hiṃsite triṣviti'| idaṃ svarūpakīrttanameva|
20.4
śivapakṣe'pyevam| hariḥ=śivaḥ| anyatrāgvat|
mādhavaṃ = sthāṇum, janāḥ ardanāḥ = yācakāḥ yasya, tam, sarvalokaprārthanīyaḥ śivaḥ| janānāṃ ardanaṃ = gatim, āśrayaṃ vā| 'arda gatau yācane ca' dhātuḥ| janānāṃ ardanaṃ =
pīḍitaṃ saṃhārakāritvād rudramityarthaḥ iti vā| viṣāde = kālakūṭabhakṣake śive, viṣaye śivamuddiśya, mūkāṃ = taccaritaṃ kimapyanālapantīmityarthaḥ|
20.5
⁸śivapakṣe'pi samam|
dayitavilokinī¹ cāsau talat = pratiṣṭhāṃ gacchat, jitahasitaṃ = jayahāso yasyāḥ, sā ca| puruṣāyitatvena jayaḥ, tajjanyo hāsa iti, idamubhayoḥ pakṣayoḥ samam| bahuvidhaḥ kūḥ = śabdo yasya, tādṛśo jitaratirasaḥ = kāmajetā śivaḥ, tatra tena rasitā = hṛṣṭā, śabditā vā, ratau svapatnyāṃ raso yasyeti vyutpatyā kāmaḥ|
¹viraheṇa pāṇḍuṃ = malinām, vedanāṃ = jñānam, tirayan api oḥ = śivasya, ²vāritīkṣṇavirodhiśītalaprakṛtiyanmukhāmbujam, taddyutirapi virahapāṇḍuṃ = virahiṇāṃ māṃ tirayan, udīkṣitumakṣamatvāt tiryak kurvan api punaḥ vedanāṃ tirayanniti vā| vidhuḥ madanavyathāṃ tanotītyādi| yadvā murāriḥ³ = āvaraṇaśūnyo, jñānamayatvāt śivaḥ|
20.6
śivapakṣe'pyevam|
¹vipulapule = atipulake, nistejastayā dṛśyamānātivaipulyake, ke = sūrye, pṛthuvepathubhaṅgo yatra, majjanasamaye kampamāna iva sūrya upalakṣyate| gaṅgāpakṣe – vipulapulaka iva, pṛthuvepathuriva bhaṅgo yasyāḥ sā, romāñca-kampāyitataraṅgā| śvasitetyādi, sarvadā pravṛddhakampetyarthaḥ|
20.7
madhusūdano = gopatiḥ| gamanaḥ = śivaḥ, anyatsamam|
śivapakṣe– sarve yathāśrutārthakam| urasi = uḥ vakṣasi|
20.8
hariḥ=haraḥ⁷| atra⁸ vipralabdhā nāyikā||
śivapakṣe'pyevam|
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit