Gita Govinda 24
Rasikapriyā 24
- Language
- Sanskrit
24.1
sadānandasandohakandaṃ mukundaṃ namaskṛtya padmāṅgavidyutpayodam | nṛpaḥ kumbhakarṇo vidhatte vicitraṃ varaṃ gītagovindadhātuṃ pavitram |
idānīmevaṃ tatparatvena vilapamānāyāstasyāḥ purata ārttatrāṇaparitrāṇakāraṇaṃ jagatkāraṇakāraṇamāvirabhūt | ataḥ kavirāha-atheti | māninīnāṃ hi priyāgrato māno'timānameti iti prasiddhamāha | atha mādhavāgamanānantaraṃ priyaṃ sābhyasūyaṃ sā rādhā vakṣyamāṇamāha | kiṃbhūtaṃ priyam | agre praṇatamapi | arthāccaraṇayoḥ | punaḥ kiṃbhūtam | anunayavacanaṃ sāmavākyaṃ vadantam | kva prabhāte | kiṃbhūtā sā | smaraśararjaritāpi | kiṃ kṛtvā | kathamapi mahatā kaṣṭena yāminīṃ vinīya | puṣpitāgrā vṛttam | khaṇḍitā nāyikā | hariharīti dhūrto nāyakaḥ | vipralambho rasaḥ | jātiralaṃkāraḥ |
tāmeva sapatnīviṣayerṣyā prakaṭayati | tatra pūrvaṃ sarvapadānusyūtatvāddhruvapadaṃ vyākriyate || hariharīti | hariharītyavyayānāmanantārthatvātkhedavācakamavyayam | athavā gānapūrtyai stobhamātram | khaṇḍitā rādhā agre praṇataṃ priyaṃ serṣyamāhahe mādhava, lakṣmīpate, yāhi gaccha | anyāsakto hi kathamanyāṃ pratārayasīti māśabdadyotyam | athavā svabhāvacañcalā tasyāḥ patyuścañcalatvaṃ yuktameva | tarhi cañcalastvaṃ tvadekaparāyaṇāṃ māṃ kathaṃ pratārayasīti yāhi | evamapyadhikṣepe'saṃtuṣṭā punarāha | he
api ca | kajjaleti | he kṛṣṇa, tava daśanavasanamadharastanoranurūpaṃ tanoti | kiṃbhūtam | aruṇam |
24.2
keśava yāhi | svayoṣiti ratatve kimucyate | praśastāḥ keśā yasyeti keśavapadavyutpatteḥ | tvaṃ keśasaṃskāravatīṣu svairiṇīṣu rata iti keśavaśabdavyaṅgyam | ato he keśava, bahuvallabha, tvadekaparāyaṇo'hamityādikaitavavādaṃ chalavākyaṃ mā vada | viṣaṇṇe mayi kimakāraṇaroṣaṇe roṣa ityāśaṅkase cet | maivam | kumudalocana, yā tava viṣādaṃ harati tāmeva bahupriyāmanusara | anurūpasyānurūpāyāmanurūpaṃ suratamiti | kumudagrahaṇena somavaṃśodbhūtatvādrātrau jāgaro divā śayo lakṣyate | iti dhruvaḥ || atha padāni | rajanīti | he kṛṣṇa, tvaṃ nayanamanurāgamiva vahaṃsi | kiṃ bhūtamanurāgam | sphuṭamatibāhulyenāntarvyāpya bahirniryātum | punaḥ kiṃbhūtam | uditarasasya śṛṅgārasyābhiniveśa āgraho yatra | athānurāgaviśeṣaṇatvena uditaḥ khādasyābhilāṣasyāgraho yatreti | kiṃbhūtaṃ nayanam | rajanijanito yo'sau gurujāgararāgaḥ tena kaṣāyitaṃ lohitīkṛtam | punaḥ kiṃbhūtam | alasaḥ niveśo'svasthānaṃ yatra | atra 'vahati' iti pāṭhāntarapakṣe taveti pūrvapakṣasthānuṣaṅgena nayanaṃ kartṛ sphuṭamanurāgaṃ vahatīti yojyam |
tava vapū ratijayalekhamanuharatīva anukarotīva | idaṃ vapurna mayā sarve jitamiti kāminaḥ prati kāmajāyāpreṣyalekho'yam | anena strīpreṣyatvena tasyādhamatvaṃ sūcitamiti vyaṅgyo'rthaḥ | kiṃbhūtaṃ vapuḥ | smarasamara iva saṅgare kāmavilāse kharanakharāṇāṃ kṣatarekhā yatra | atrāpi kharagrahaṇaṃ vilāsabhaṅge hetuḥ | tasyāḥ saṃbandhinaṃ lekhamiti vapurnakhakṣatānāṃ lekhenopameyagarbhaviśeṣaṇamāha | marakataśakale kalitāyāḥ kaladhautalipeḥ saṃbandhinam| athavā liperityatra pañcamī | tatraivaṃ liperiveti yojanīyam | kaladhautalipimiveti yuktaḥ pāṭhaḥ |
24.3
api ca | caraṇeti | atra prītiviśeṣaṃ sūcayati | he kṛṣṇa, tavedaṃ hṛdayaṃ bahirmadanadrumasya madano druma iva tasya navakisalayaparivāraṃ navapallavasamūhamiva darśayati | kiṃbhūtaṃ hṛdayam | udāraṃ mahat | punaḥ kiṃbhūtam | caraṇakamalādalaktakasānnidhyādupabhuktavanitāpādapadmataḥ galatālkta-
24.4
svabhāvāruṇamapi | punaḥ kiṃbhūtaṃ daśanavasanam | kajjalena maline ye vilocane tayoścumbanena viracito nīlimā yatra tat | atra malinagrahaṇaṃ tannetrayorbahupuruṣopabhogyatvaṃ vyañjayati |
api ca| daśanapadamiti | he kṛṣṇa, tava | etaditi | anyaramamyupabhogacihnitaṃ mayā sahādhunāpi pratyakṣato dṛśyamāne'pi bheda etāmapyavasthāṃ prāpitayā sahābhedaṃ kathaṃ kathayati | ko 'sāvabheda ityāha—daśanapadaṃ dantakṣataṃ bhavadadharagataṃ sat, mama cetasi khedaṃ janayatīti | yasya vraṇastasya vedaneti prasiddhe'nyavraṇo'nyavedanāmādhātīti viruddhaparihārāya bhedaeva ghaṭate | sa ca sutarāṃ viruddha iti |
24.5
api ca| bahiriveti | nūnaṃ vitarke | he kṛṣṇa, ahamiti vitarkayāmi tava mano'pi manasaḥ svabhāvadaujjvalye satyapi bahiriva bahirgatakṛṣṇavarṇa iva malinataraṃ bhaviṣyati | atha caivaṃ na tārhaṃ anugatamā-
24.6
kena siktam | atra madanadrumatvāropeṇa bahirgrahaṇena ca tasyāḥ sādhāraṇyānurāgau sūcitau | hastacaraṇābhyāṃ rataviśeṣo yathā—'yadi saṃhatamūrdhvagamūruyugaṃ yuvateḥ parirabhya naro ramate | tadabhramaśuraḥ sphuṭanaṃ ca bhavedurasi pramadācaraṇadvaiyataḥ' |
api ca | bhramatīti | he vadhūvadhe nirdaya, bhavānvaneṣu abalākavalāya yuvatigrasanāya bhramati | sarvāṇi vākyāni sāvadhāraṇānyeveti | yathā pārtho dhanurdhara itivat | atra madvadhe kiṃ vicitram| mamābalāyā vadhaḥ sukara eva | pūtanikā atiyuddhamadā kaṃsabhaginyeva tava bālacaritraṃ prathayati| bālena yadi tādṛśī prabalā kavalitā tarhyasyā abalāyāḥ kavalane kimāścaryam | atra strīvadho niṣiddha iti nindā| 'atha kathamapi' ityādau khaṇḍitā nāyikā| tallakṣaṇam—'jñātānyāsaṃgavikṛtau kānte kopakaṣāyitā | gatvānyatrāgate kānte bhogacihnaḥ kaṣāyitā' |
24.7
śritaṃ bhavantamadhikṛtyāsamaśaradūnaṃ malakṣaṇaṃ janaṃ kathaṃ vañcayase | tadvañcanādeva cittamapi malinamanumīyate | malinā evāśritavañcanāṃ kurvantīti |
api ca | śrījayadeveti | he vibudhāḥ, śrījayadevena bhaṇitamabhilāṣavañcitakhaṇḍitayuvativilāpaṃ śṛṇuta | kiṃbhūtam | sudhāmadhuram | punaḥ kiṃbhūtam | svarge'pi durāpam | saptamyarthe tasiḥ || khaṇḍitālakṣaṇaṃ yathā— ‘nidrākaṣāyamukulīkṛtatāmranetro nārīnakhavraṇaviśeṣavicitritāṅgaḥ | yasyāḥ kuto'pi patireti gṛhaṃ prabhāte sā khaṇḍiteti kathitā kavibhiḥ purāṇaiḥ ||' tathā ca saṃgītarāje—'tāle varṇayatirmegharāgo devādivarṇanam | vipralambhākhyaśṛṅgāro rasaḥ karuṇavedanam | kavināmāṅkitapadaprānte pāṭakarāvaliḥ | dvitrāṇyatha padāni syuriti lakṣmīpateḥ puraḥ |ratnāvalīprabandho'yaṃ nibaddhaḥ kumbhabhūbhujā' || iti lakṣmīpatiratnāvalīnāmā saptadaśaḥ prabandhaḥ || padaracanā jayadevoditā kamalāvalabhagānocitā kumbhanṛpeṇa paraṃ
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit