Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 1.3

Rasamañjarī 1.3

Language
Sanskrit

1.3

śraraṇayorviṣayabhūtayoścāraṇacakravartī naṭasārvabhaumaḥ | nṛtyādinā sadā lakṣmyārādhanapara ityarthaḥ | etena dāridryarāhityaṃ sūcitam | daridreṇa hi śṛṅgārādiraso na jñāyata iti bhāvaḥ | 'ālekhyāścaryayościtram' ityamaraḥ | 'gṛhaṃ gehodavasitaṃ veśma sadma niketanam' iti ca | 'cāraṇāstu kuśīlavāḥ' ityapi |
tadguṇaviśiṣṭāpi sarasvatī lakṣmaṇasenamahārājasabhāsu mahākavīnāmumāpatidharādīnāmasti sā kiṃ śrotrāṇāṃ na sukhābahetyata āha-vāca iti | umāpatidharanāmā lakṣmaṇasenāmātyo vācaḥ pallavayati vistārayati | tathā comāpatidharasya vandhyādhuryaśūnyaṃ śabdārthaguṇaśūnyaṃ sacitrākhyamadhamakāvyaṃ na sahṛdayadayamāhlādajanakamiti bhāvaḥ | śaraṇanāmā kavirdurūhasya kāvyasya śīghraracane ślāghyaḥ stutyaḥ | tathāca śaraṇakaverapi kāvyaṃ gūḍhārthatvādidoṣayuktaṃ prasādādiguṇarahitaṃ ceti tadapi na vidgmanovinodāspadamiti bhāvaḥ | tathā śṛṅgārottareti | śṛṅgārarasa evottaraḥ śreṣṭho yatra, śṛṅgāreṇottaraṃ pradhānaṃ vā yatsatprameyamuttamaṃ vastu tasya racanaiḥ kavitāyāṃ granthanarācāryagovardhanaspardhī govardhanacāryeṇa saha spardhāvānko'pi na viśruto na khyātaḥ | atra śṛṅgāretyādinā śṛṅgārarasapradhānakāvyaracanāyāmeva tasya sāmarthyam | rasāntaravarṇane tu so'pyaprauḍha eveti tatkāvye varṇanīyārthasya śuddhatve'pi mādhuryaguṇasaṃpannapadaracanāyāṃ so'pyaśaktaśceti dhvanitam | itaravidyādhyayanādinācāryatvaṃ satkāvyaracanāyāmaprayojakamiti sopahāsamuktamācāryeti | tathā ca sa na satkavirnāpi satkavihṛdayaṃ tasyeti bhāvaḥ | dhoyīkavikṣmāpatiḥ dhoyīnāmā kavirājaḥ śrutidharaḥ śrutiḥ śravaṇaṃ tanmātrādeva granthagrāhī | tasyoccāritamātragrāhitva-
hyamityata āha—pralayeti | tvaṃ pralayapayodhijale pralayakālīnāḥ parasparamilitā ye payodhayaḥ samudrāsteṣāṃ jale nimajjantaṃ vedaṃ mīnaśarīramupādāya dhṛtavānasi| katham | akhedaṃ yathā syāttathā vihitaṃ kṛtaṃ vahitrasya potasya caritraṃ yatra tattathā | atra payodhipadatvenaiva jalatve prāpte punarjaṃlapadopādānamantardhānādirahitatvena viśrāmasthalābhāvaṃ sūcayitum | tathāca nirālambe payodhau vedaṃ dhṛtavānasīti vedadhāraṇārthameva taccharīraparigraha iti bhāvaḥ | ‘pṛthuromā jhaṣo matsyo mīno vaisāraṇo'ṇḍajaḥ’ |
nṛsiṃharūpaṃ stauti—dhṛtanaraharirūpeti | dhṛtaṃ naraharernṛsiṃhasya rūpaṃ yena tādṛśa, jaya | nṛsiṃhāvatārasya prayojanamāha—taveti | tava karakamalavare | karo hastaḥ sa eva kamalavaraṃ kamalaśreṣṭhaṃ tatra nakhaṃ tiṣṭhati | kīdṛśam | adbhutaśṛṅgaṃ adbhutāmāścaryaṃ śṛṅgamagrabhāgo yasya tattādṛśam | adbhutatvamevāha—daliteti | dalito vidārito hiraṇyakaśipordaityasya dehaḥ sa eva bhṛṅgo bhramaro yena tādṛśa | anyatra tanmakarandapānādinā bhṛṅgāṇāṃ tṛptirbhavati, atra tu nṛsiṃhakarakamalāgrabhāgena bhṛṅga eva vidārita ityadbhutatvam | athavā'nyatra kamalapatrāṇi bhṛṅgeṇa vidāryante | atra tu kamalenaiva bhṛṅgo vidārita ityadbhutam | atra nṛsiṃhakarasya kamalatvanirūpaṇena hiraṇyakaśipordaityasya dehasya bhṛṅgatvanirūpaṇena ca bṛhato'pi hiraṇyakaśipoḥ kāyasya nṛsiṃhakarāmbujāpekṣayātisūkṣmatvaṃ dhvanitam | ‘punarbhavaḥ kararuho nakho'strī nakharo'striyām’ ityamaraḥ | ‘śṛṅgaṃ prabhutve śikhare cihne krīḍāmbupatrake | viṣāṇotkarṣayoścāgre śṛṅgaḥ syātkūrcaśīrṣake’ iti viśvaḥ | ‘tanuḥ kāye kṛśe cālpe virale cāpyavācyavat’ iti ca | ‘dvirephapuṣpaliḍbhṛṅgaṣaṭpadabhramarālayaḥ’ |

Linked texts (1)