Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 1

Rasamañjarī 1

Language
Sanskrit

Contents

1.p1

śyāmatāmarasadāmasundaraḥ pādapaṅkajanamatpurandaraḥ | vardhamānabhavadāvapāvakaḥ pātu ko'pi vasudevaśāvakaḥ |

1.p2

2 ||

1.1.1

iha khalu prārīpsitasamāptyarthametatkāvyaṃ pratipādya rādhāmādhavakelismaraṇarūpaṃ maṅgalamādāvācarati—meghairiti | rādhāmādhavayo rahaḥkelaya ekāntakrīḍā jayanti sarvotkarṣeṇa vartante | kiṃbhūtayoḥ | itthamanena prakāreṇa nandanideśato nandājñayā calitayoḥ prasthitayoḥ | kīdṛśo nandanideśa ityata āha—tvamevetyādi | he rādhe, tattasmāttvamevemaṃ kṛṣṇaṃ gṛhaṃ prāpaya | atraivakāraḥ kopoktau | bālye'yaṃ yattvayaitāvaddūramānīyatastasmāttvameva gṛhamapi prāpayetyevābhiprāyāt | kutaḥ | yato'yaṃ kṛṣṇo naktaṃ rātrau bhīruḥ śiśutvādvyayaśīlaḥ | bhayahetvantaramāha—meghairityādi | ambaramākāśaṃ meghairmeduraṃ snigdham | tathā ca vanabhuvaḥ kānanabhūmayastamāladrumaistamālavṛkṣaiḥ śyāmāḥ | kutra jayantītyata āha—pratyadhvaveti | yamunāyāḥ kūle pratyadhvakuñjadrumam | adhvanyadhvani kuñje kuñje drume druma ityarthaḥ| yadvā'dhvanaḥ kuñjān drumāṃllakṣīkṛtyetyarthaḥ | na ca naktaṃ bhīrurayaṃ tvameva tadimamityatra ‘dvitīyāṭaussvenaḥ’ iti sūtreṇainādeśaḥ kathaṃ na bhavatīti vācyam | anvādeśaviṣayatvābhāvāt | kiṃcitkāryaṃ vidhātumupāttasya kāryāntaraṃ vidhātuṃ punarupādānamanvādeśaḥ | kiṃcitkāryaṃ vidhātumiti | apūrva bodhayitumityarthaḥ | bhīrutvasya anu vākyatvena vivakṣitatvāt | ‘ambaraṃ vyomni vā- nakanimittatā | meghāḍambaratādestanmahadvyākhyānakauśalam || anyaheturbhiranasyotpattiśceddṛśyate tadā | vismayasthāyibhāvalādadbhutopasthitirna kim || dhātrīyogānna śṛṅgāro na hāsyo rahasīṅgitaiḥ | na bhayānakatā tasmādrasaḥ ko'trāvatiṣṭhatām || tasmādatra vibhāvānubhāvasaṃcāribhirbhavet |

1.1.2

śṛṅgāro nandasāmīpyāttayoścalitayoḥ svataḥ || yathā dravyāṇi nānātvaṃ bhāvāntaravibhāvataḥ | vrajanti nānārasataṃ tathā bhāvāsta eva hi || evaṃ meghādayo'pi syuḥ śṛṅgāre ca bhayānake | vibhāvādyaviyuktena bhāvakena vibhāvitāḥ' || tasmātkāvyābhiprāyasūcitaśṛṅgāraparatvenātra kṛtaṃ vyākhyānameva nyāyyamiti | atra meghairiti bahuvacanenākramameva navabhirapyavasthābhirākramaṇāccetaso'nyathāvṛttiḥ sūcitā | ambaramiti svacchandavihārabhaṅgaśaṅkāṃ mā kṛthā iti | vanabhuva iti bahuvacanena nānāvastharatakṣamaṃ pradeśabāhulyaṃ dyotitam | naktamiti kālasya svacchandapracchannakāmukayogyatvamuktam | mādhavaśabdaḥ satyāmapi lakṣmyāṃ tasyāmanurāgātiśayadyotanārthaḥ | yamunākūla iti ratiśramanirāsādhanaśiśirasamīrasadbhāvārtham | ayamiti ratyudrekākulatayā svāṅgeṣvapyaudāsīnyadyotanāya | yathā śrīharṣamiśrasya haṃsena svātmani nirāśībhūtena—'gatistayorekatarastamarddayan' ityādyabhāṇi | yathā vā śrīkālidāsasya īśvareṇa tāyāvagaṇite ātmanyanāsthāparatvena—'ayaṃ janaḥ praṣṭumanāstapodhana' ityādyavādi | atra varṇavṛttyanuprāsaḥ śabdālaṃkāraḥ | pūrvārdhe samuccayo'rthālaṃkāraḥ | tallakṣaṇaṃ tu—'tatsiddhihetāvekasminyatrānyattatkaraṃ bhavet | samuccayo'sau' | yathā—'durvārāḥ smaramārguṇāḥ priyatamo dūre' ityādi | uttarārdhe cāśīḥ | tayojanaṃ ca—sarvotkṛṣṭatāstāḥ kelayo vilāsakalāsu kutūhalinaḥ pāntu | atra śabdārthālaṃkārayorarthālaṃkārayośca saṃsṛṣṭiḥ—'seṣṭā saṃsṛṣṭireteṣāṃ bhedena yadiha sthitiḥ' iti |

1.1.3

atrāyamityātmanyaudāsīnyadyotakaṃ sarvanāmapadaṃ tilakāyamānaṃ bibhrāṇā sūktiḥ samucitaparabhāgātiśayena ruciratāmāvahantī śaradindusundaravadaneva śyāmatilakena śyāmeva śubhaviśeṣakeṇa vibhūṣitā arthaucityacamatkārakāriṇī sakalakavikulalalāmabhūtā kāmapi vicchittimātanoti | yathā—'magnāni dviṣatāṃ kulāni samare tvatkhaṅgadhārājale nāthāsminniti bandivāci bahuśo deva śrutāyāṃ purā | mugdhā gurjabhūmipālamahiṣī pratyāśayā pāthasaḥ kāntāre cakitā vimuñcati muhuḥ patyuḥ kṛpāṇe dṛśau ||' atra mugdhāpadaṃ kaiścitkāvyaliṅgamiyalaṃkāro'bhāṇi | tanna | tallakṣaṇābhāvāt || lakṣaṇaṃ tu—'....kāvyaliṅgaṃ hetorvākyapadārthatā' iti | nātra 'vapuḥprādurbhāvāt—' itivaddhetorvākyārthatā | nāpi 'praṇayasalīlaparihāsarasādhigateḥ' itivadanekapadāryatā | nāpi 'bhasmoddhūlana bhadramastu bhavate' itivaddhetārekapadāryatā | tasya gatiṃ ta eva praṣṭavyāḥ | evamiha sunipuṇamapi nirūpyamāṇo'laṃkṛtiguṇo na vidvaccittacamatkṛtimātanoti || tarhi kāvyacārutānibandhanaśṛṅgārarasasvīkāreṇa rasavadalaṃkāratā ityapi

1.1.4

lajanamanoharaṃ śṛṅgārarasagarbhaṃ bhagavatkelivarṇanarūpaṃ kāvyaṃ kriyata ityabhidheyaṃ pratijānīte— vāgdevateti | jayadevakaviretaṃ gītagovindākhyaṃ prabandhaṃ karoti | kīdṛśam | śrīlakṣmī rādhārūpeṇāvatīrṇā, vāsudevaḥ kṛṣṇastayo ratikelikathayā suratakrīḍānuvarṇanena sametaṃ yuktam | nanu vāsudevakelivarṇanaṃ bahuṣu grantheṣu vartata iti kimanenetyata āha—vāgdevateti | vāksvarūpā yā devatā sarasvatī tasyāścaritena prasādamadhuryādiguṇasaṃpannalokottarakāvyaracanārūpeṇa citritaṃ citramālekhyaṃ tadyuktaṃ kṛtaṃ cittarūpaṃ sadma gṛhaṃ yasya saḥ | atra sakalajanāhlādakāritvena nānāvarṇamayatvena vāgdevatācaritasya citratvena nirūpaṇam | cittaṃ ca vicitrakavitā rūpamahādhananidhānatvane kṛṣṇakelivarṇanādinā saṃsāratāpasaṃtaptakavijanaviśrāmasthānatvena sadmatayā nirūpitam | aparamapi gṛhaṃ vividhaputrikābhirālekhyairmaṇḍitaṃ bhava- meva na satkavitāyāṃ kauśalyamiti bhāvaḥ | mahāhaṃkārakathanāya rājopamā | tathāhaṃkārādeva svasya kavirājapadavīmānītavān | satkavimadhye tu tasya gaṇanāpi neti bhāvaḥ | girāṃ vacasāṃ saṃdarbhaśuddhiṃ guṇālaṃkārasaṃpannagrantharacanāviśeṣaṃ jayadeva eva jānīte nānyaḥ | ato'nyakāvyaśravaṇe tathā na saṃtoṣo yathāṃ jayadevakavitāśravaṇenetyetadeva śrotavyamiti bhāvaḥ | ‘pallavaḥ kisalaye ṣiṭṭe viṭape vistare bale’ iti viśvaḥ | ‘laghu kṣipramaraṃ drutam’ | ‘uttaraṃ prativākye syādūrdhve divye bhrame'nyavat’ iti ca |

1.1.5

kacchaparūpaṃ stauti—dhṛtakacchapeti | he keśava dhṛtakacchaparūpa dhṛtaṃ kacchapasya rūpaṃ yena tādṛśa, jaya | nanu kacchaparūpaṃ mayā kasya hetordhṛtamityata āha—kṣitiriti | tava pṛṣṭhe kṣitiḥ pṛthvī tiṣṭhati | tiṣṭhatīti vartamānakālanirdeśenādhunāpi tava pṛṣṭhe kṣitistiṣṭhatīti kacchapāvatāraprayojanaṃ sarvalokaprasiddhameveti bhāvaḥ | nanu pañcapañcāśatkoṭiyojanavistṛtā pṛthvī mama pṛṣṭhe kathaṃ sthitetyata āha—ativipulatara iti | atiśayena pṛthvyapekṣayādhikavistīrṇe | punaḥ kīdṛśe | dharaṇīti | dharaṇyāḥ pṛthvyā dhāraṇena yatkiṇaṃ cakraṃ raktākṛtimatturudhiramaṇḍalaṃ tena gariṣṭhe gauravayukte | ‘kūrme kamaṭhakacchapau’ ityamaraḥ | ‘vraṇacihne ghuṇe kiṇaḥ’ iti hārāvaliḥ |

1.2

tīti dhvaniḥ | tathāca yadyapi kṛṣṇakelivarṇanamanyatrāpi granthe vartate tathāpi pūrvairvarṇitamapi lokottarāpūrvasatkāvyaracanānibaddhamaticamatkārakāri bhaviṣyati | yathā puruṣairabhidhīyamāna evārtho'nyeṣāṃ vāgbranovacanabhaṅgimārūḍho'nyameva śrotracamatkāraṃ karotīti nānarthako me prayāsa iti bhāvaḥ | punaḥ kīdṛśaḥ kaviḥ | padmāvatī nāma jayadevapatnī tasyāścaraṇayoryaccāraṇaṃ saṃcāraṇam | nartanamiti yāvat | tena cakravartī | naṭasārvabhauma ityarthaḥ | etena kaveḥ kṛṣṇabhaktyādhikyaṃ śṛṅgāritvaṃ ca dhvanitam | tena sarasakāvyakaraṇe'dhikāraḥ sūcitaḥ taduktam—'śṛṅgārī cetkaviḥ kāvyaṃ jātaṃ rasamayaṃ jagat | sa evāśṛṅgārī yantra sarvaṃ virasatāṃ vrajet ||' iti | kecittu padmā iti saṃjñāṃ vidhatte sā iti | padmāvatī lakṣmīstasyā-
saṃprati prekṣāvatpravṛttyarthamitarakāvyāpekṣayā svakāvyasyotkarṣaṃ kathayanneva prakṛtakāvyasyādhikāriprayojanamāha— yadīti | he sajjanagaṇa, yadi harismaraṇe kṛṣṇānucintane manaḥ sarasaṃ sānurāgam | yadi vilāsakalāsu vilāsastrīṇāṃ hāvaviśeṣastatsaṃbandhinīṣu kalāsu kutūhalaṃ kautukaṃ tadā jayadevasya kaveḥ sarasvatīṃ śṛṇu | kīdṛśīm | madhurakomalakāntapadāvalīm | madhuratvaṃ dvividhaṃ śabdāśritamarthāśritaṃ ca | tatra śabdamadhuratvaṃ pṛthakapadtvaṃ, arthamadhuratvaṃ coktivaicitryaṃ tadyuktā madhurā | tathā komalatvamapi dvividham | tatra śabdakomalatvaṃ bandhasyāpāruṣyatvam | arthakomalatvaṃ paruṣe'pyarthe'paruṣatvaṃ tadubhayayuktā komalā | kāntatvamapi dvividham | tatra śabdagatamujjvala bandhaviśeṣādinā manaḥśrotraprītipadatvaṃ, arthagataṃ ca dīptarasavattvaṃ tadubhayayuktā kāntā ramaṇīyā | etādṛśī padāvalī padaparamparā yatra tādṛśīm | 'śṛṅgārādau rase vīrye guṇe rāge drave rasaḥ' ityamaraḥ | vilāsa lakṣaṇaṃ daśarūpake—'tatkāliko viśeṣastu vilāso'ṅgakriyāssviti' | 'kalācandrakalāyāṃ syātkrīḍanāt' iti koṣaḥ | śabdamādhuryādilakṣaṇāni tu vāmanena likhitāni 'bandhe pṛthakapadtvaṃ ca mādhuryamuditaṃ budhaiḥ |
varāharūpaṃ stauti—dhṛtaśūkararūpeti | he keśava dhṛtaśūkararūpa, dhṛtaṃ śūkarasya rūpaṃ yena tādṛśa jaya | kroḍāvatāraparigrahaprayojanamāha—vasatīti | tava daśanaśikhare dantāgre lagnā saṃśliṣṭā dharaṇiḥ pṛthvī vasati | kutra keva | śaśini candre nimagnā kalaṅkakaleva lā-

1.3

śraraṇayorviṣayabhūtayoścāraṇacakravartī naṭasārvabhaumaḥ | nṛtyādinā sadā lakṣmyārādhanapara ityarthaḥ | etena dāridryarāhityaṃ sūcitam | daridreṇa hi śṛṅgārādiraso na jñāyata iti bhāvaḥ | 'ālekhyāścaryayościtram' ityamaraḥ | 'gṛhaṃ gehodavasitaṃ veśma sadma niketanam' iti ca | 'cāraṇāstu kuśīlavāḥ' ityapi |
tadguṇaviśiṣṭāpi sarasvatī lakṣmaṇasenamahārājasabhāsu mahākavīnāmumāpatidharādīnāmasti sā kiṃ śrotrāṇāṃ na sukhābahetyata āha-vāca iti | umāpatidharanāmā lakṣmaṇasenāmātyo vācaḥ pallavayati vistārayati | tathā comāpatidharasya vandhyādhuryaśūnyaṃ śabdārthaguṇaśūnyaṃ sacitrākhyamadhamakāvyaṃ na sahṛdayadayamāhlādajanakamiti bhāvaḥ | śaraṇanāmā kavirdurūhasya kāvyasya śīghraracane ślāghyaḥ stutyaḥ | tathāca śaraṇakaverapi kāvyaṃ gūḍhārthatvādidoṣayuktaṃ prasādādiguṇarahitaṃ ceti tadapi na vidgmanovinodāspadamiti bhāvaḥ | tathā śṛṅgārottareti | śṛṅgārarasa evottaraḥ śreṣṭho yatra, śṛṅgāreṇottaraṃ pradhānaṃ vā yatsatprameyamuttamaṃ vastu tasya racanaiḥ kavitāyāṃ granthanarācāryagovardhanaspardhī govardhanacāryeṇa saha spardhāvānko'pi na viśruto na khyātaḥ | atra śṛṅgāretyādinā śṛṅgārarasapradhānakāvyaracanāyāmeva tasya sāmarthyam | rasāntaravarṇane tu so'pyaprauḍha eveti tatkāvye varṇanīyārthasya śuddhatve'pi mādhuryaguṇasaṃpannapadaracanāyāṃ so'pyaśaktaśceti dhvanitam | itaravidyādhyayanādinācāryatvaṃ satkāvyaracanāyāmaprayojakamiti sopahāsamuktamācāryeti | tathā ca sa na satkavirnāpi satkavihṛdayaṃ tasyeti bhāvaḥ | dhoyīkavikṣmāpatiḥ dhoyīnāmā kavirājaḥ śrutidharaḥ śrutiḥ śravaṇaṃ tanmātrādeva granthagrāhī | tasyoccāritamātragrāhitva-
hyamityata āha—pralayeti | tvaṃ pralayapayodhijale pralayakālīnāḥ parasparamilitā ye payodhayaḥ samudrāsteṣāṃ jale nimajjantaṃ vedaṃ mīnaśarīramupādāya dhṛtavānasi| katham | akhedaṃ yathā syāttathā vihitaṃ kṛtaṃ vahitrasya potasya caritraṃ yatra tattathā | atra payodhipadatvenaiva jalatve prāpte punarjaṃlapadopādānamantardhānādirahitatvena viśrāmasthalābhāvaṃ sūcayitum | tathāca nirālambe payodhau vedaṃ dhṛtavānasīti vedadhāraṇārthameva taccharīraparigraha iti bhāvaḥ | ‘pṛthuromā jhaṣo matsyo mīno vaisāraṇo'ṇḍajaḥ’ |
nṛsiṃharūpaṃ stauti—dhṛtanaraharirūpeti | dhṛtaṃ naraharernṛsiṃhasya rūpaṃ yena tādṛśa, jaya | nṛsiṃhāvatārasya prayojanamāha—taveti | tava karakamalavare | karo hastaḥ sa eva kamalavaraṃ kamalaśreṣṭhaṃ tatra nakhaṃ tiṣṭhati | kīdṛśam | adbhutaśṛṅgaṃ adbhutāmāścaryaṃ śṛṅgamagrabhāgo yasya tattādṛśam | adbhutatvamevāha—daliteti | dalito vidārito hiraṇyakaśipordaityasya dehaḥ sa eva bhṛṅgo bhramaro yena tādṛśa | anyatra tanmakarandapānādinā bhṛṅgāṇāṃ tṛptirbhavati, atra tu nṛsiṃhakarakamalāgrabhāgena bhṛṅga eva vidārita ityadbhutatvam | athavā'nyatra kamalapatrāṇi bhṛṅgeṇa vidāryante | atra tu kamalenaiva bhṛṅgo vidārita ityadbhutam | atra nṛsiṃhakarasya kamalatvanirūpaṇena hiraṇyakaśipordaityasya dehasya bhṛṅgatvanirūpaṇena ca bṛhato'pi hiraṇyakaśipoḥ kāyasya nṛsiṃhakarāmbujāpekṣayātisūkṣmatvaṃ dhvanitam | ‘punarbhavaḥ kararuho nakho'strī nakharo'striyām’ ityamaraḥ | ‘śṛṅgaṃ prabhutve śikhare cihne krīḍāmbupatrake | viṣāṇotkarṣayoścāgre śṛṅgaḥ syātkūrcaśīrṣake’ iti viśvaḥ | ‘tanuḥ kāye kṛśe cālpe virale cāpyavācyavat’ iti ca | ‘dvirephapuṣpaliḍbhṛṅgaṣaṭpadabhramarālayaḥ’ |

1.4

anenaiva padanyāsāḥ kāmaṃ dhārāmadhucyutaḥ || bandhasyājaraṭhatvaṃ ca saukumāryamudāhṛtam | etena varjitā vāco rūkṣatvānna śrutikṣamāḥ || aujjvalyakāntirityahurguṇaṃ guṇavipaścitaḥ | purāṇacitrasthānīyaṃ tena vandhyaṃ kavervacaḥ||' iti | arthamadhuratvādilakṣaṇaṃ tu vāmane | tathā ca tatsūtrāṇi-'uktivaicitryaṃ mādhuryaṃ' 'apāruṣyaṃ saukumāryaṃ' 'paruṣe'rthe'pyapāruṣyaṃ | yathā mṛte yaśaḥśeṣa ityarthaḥ' 'dīptarasatvaṃ kāntatvam' iti |
bhaktajanamanorathapūraṇāya bhagavataḥ sadāvatāraparigraha itīhāpi mama mano'bhilaṣite bhagavatkelivarṇanarūpe karmaṇi, saṃbhāvitabahupratyūhanirākaraṇaṃ sa eva kariṣyatītyāśayena bhagavato'vatārāṇāmasaṃkhyatve'pi pradhānatayā daśāvatārapuraskāreṇaiva kṛṣṇastutiṃ kariṣyatītyādau mīnarūpaṃ stauti—pralayeti | gītasyāsya mālavarāgaḥ | rūpakatālaḥ | ‘tālalakṣaṇaṃ rūpake syāt’ iti saṃgītaratnākaraḥ | gītārthastu he keśava, jaya sarvotkarṣeṇa vartasva | nanu me sarvotkarṣeṇa vartane kutaḥ sāmarthyamityata āha—jagadīśèti | jagatāṃ caturdaśabhuvanānāmīśaḥ prabhuḥ | tathāca caturdaśabhuvananāthasya kathaṃ na sāmarthyamiti bhāvaḥ | tatra hetvantaramāha—he hare | harati bhaktānāṃ kleśamiti haristādṛśa | punaḥ kīdṛśa | dhṛtaṃ parigṛhītaṃ svecchayā mīnaśarīraṃ yena tādṛśa | etaddhruvapadaṃ pratipadamanuvartamānam | taduktam ‘dhruvatvācca dhruvo jñeyaḥ’ iti atra yadyapi kvacittanusaṃdhānamātramevānityaṃ tato'pi tiryagyonimīnādiśarīramayaṃ kimiti grā-
ito vāmanarūpaṃ stauti—dhṛteti | he keśava dhṛtavāmanarūpa, dhṛtaṃ vāmanasya kharvasya rūpaṃ yena tādṛśa, jaya | vāmanāvatāraprayojanamāha—chalayasīti |

1.5

cchanaleśa iva | atra nimagnāpadadānena bālacandrasya sādṛśyaṃ prāptam | atastatraiva kalaṅkaleśasyānamagnātvādbālacandrasya dīrghatayā sādṛśyamapi saṃgacchate | ata eva nimagnāpadavaiyarthyamapi | ‘radanā daśanā dantāḥ’ ityamaraḥ | ‘agraṃ śikharamityāhuradriścaṅge ca tanmatam’ iti dharaṇiḥ | ‘kalā syānmūlake vṛddhau śilpādāvaṃśamātrake | ṣoḍaśāṃśe'pi candrasya kalanākālayoḥ kalā’ iti viśvaḥ |
paraśurāmāvatāraṃ stauti-dhṛtabhṛgupatirūpeti | he keśava, dhṛtaṃ bhṛgupateḥ paraśurāmasya rūpaṃ yena tādṛśa, jaya | paraśurāmāvatāraprayojanamāha-kṣatriyeti | kṣatriyāṇāṃ rudhirāṇi pracurāṇi yatra tādṛśe payasi kurukṣetrākhyatīrthajale jagatprāṇijātamapagatapāpaṃ yathā syādevaṃ snapayasi | yadavadhi paraśurāmeṇaikaviṃśativāraṃ kṣatriyānhatvā tadrudhiraiḥ kurukṣetre pañca hradānvidhāya pitṝṇāṃ tarpaṇamakāri tadavadhi tanmahātīrthe jātamiti purāṇaprasiddhiḥ | kī-

1.6

he adbhutavāmana āścaryavāmana, vikrameṇa parākrameṇa baliṃ daityaṃ chalayasi vañcayasi | bhagavānupendro vāmanarūpaṃ kṛtvā baleḥ sakāśātpadatrayaparimitaṃ bhūmiṃ prārthya paścādbṛhadrūpaṃ prakaṭīkṛtya caturdaśabhuvanaṃ padatrayeṇāpūrya tadaparādhena taṃ badhvā cādhaḥ kṣiptavāniti purāṇaprasiddhiḥ | adbhutatvamevāha-padanakheti | padanakhasaṃbandhi yannīraṃ gaṅgājalaṃ tena janitamutpāditaṃ janānāṃ pāvanaṃ pāvitryaṃ yena tādṛśa | atrāpi pravardhamānasya bhagavatastrivikramasya caraṇāṅguṣṭhanakhāgreṇa vidīrṇe brahmāṇḍasya prathame pārthivāvaraṇe tenaiva vartmanā taccaraṇāravindaprakṣālanādevāgataṃ dvitīyāvaraṇajalaṃ brahmadattārgheṇa jalenaikībhūtaṃ krameṇa mṛtyulokamāgataṃ gaṅgeti prasiddhaṃ lokānpāvayatīti purāṇaprasiddhiḥ | ata eva bhūlokasthitenāpi vāmanena brahmāṇḍajalasyānayanādāścaryam | 'ambho'rṇastoyapānīya nīrakṣīrāmbu śambaram' ityamaraḥ |
atha rāmāvatāraṃ stauti—dhṛtaraghupatirūpeti | he keśava, dhṛtaṃ raghupate rāmacandrasya rūpaṃ yena tādṛśa, tvaṃ jaya | śrīrāmavatārapuruṣārthamāha—vitarasīti | raṇe saṃgrāme dikṣu haritsu daśamukhamaulibaliṃ rāvaṇasya ye maulayo mastakāni samukuṭāni tānyeva balimupahāraṃ vitarasi dadāsi | kīdṛśam | dikpatikamanīyaṃ diśāṃ ye pataya indrādayasteṣāṃ kamanīyamabhīṣṭam | tatra hetuḥ ramaṇīyam | 'kirīṭamūrdhni cūḍāsu mauliḥ keśe ca saṃyate | karopahārayoḥ puṃsi baliḥ prāṇyaṅgaje striyām' ityamaraḥ |

1.7

dṛśaṃ jagat | śamitabhavatāpaṃ śamito bhavasya saṃsārasya tāpaḥ saṃtāpo yena tādṛśam | prāṇināṃ pāpasaṃbandhādeva saṃtāpastattīrthasnānena tu sarvaṃ pāpaṃ vilayaṃ gatamiti tataḥ saṃtāpanāśo'pyabhūditi | asya darśanamātreṇa tāpo gacchati, jale majjataḥ saṃtaptasya tāpanāśa ucita eveti dhvaniḥ | 'rudhiro'ṅgārake prokto rudhiraṃ kuṅkumāsṛjoḥ' iti viśvaḥ | 'bhavaḥ saṃsārasaṃtāpaśreyaḥsaṃkarajanmasu' iti ca |

1.8

atha buddhāvatāraṃ stauti - dhṛtabuddheti | dhṛtaṃ buddhasya śarīraṃ yena tādṛśa, jaya | nanu buddhāvatāreṇa vedanindakasya me kathaṃ stutiḥ kriyata ityata āha-nindasīti | yajñavidheḥ śrutijātaṃ yajñasya

1.9

atha balabhadrāvatāraṃ stauti - dhṛtahaladhareti | he keśava, dhṛtaṃ haladharasya balabhadrasya rūpaṃ yena tādṛśa, jaya | balabhadrāvatārasya prayojanamāha- vahasīti | tvaṃ viśade śubhre vapuṣi dehe jaladābhaṃ sajalameghasya dīptimiva nīlaṃ vasanaṃ vastraṃ vahasi dhārayasi | kīdṛśam | halahatīti | halena hatirhananaṃ tadbhītyā tadbhayena militā yā yamunā tasyā ivābhā dīptiryasya tādṛśam | iyaṃ ca malayanilavaśātkampamānasya vastrasya bhayayuktayamunāyā utprekṣāgamo yayā | bhīrūṇāṃ hi kampa ucita eveti bhāvaḥ | kadācidva vāruṇīṃ pītvā vṛndāvane gopībhiḥ saha viharatā balabhadreṇa jalakrīḍārthamāhūtāṃ mattapralāpo'yamiti matvā garveṇāntikamanāgacchantīṃ kālindīṃ roṣato halāgreṇa kṛṣṭavāniti purāṇaprasiddhiḥ | haladharapadena duṣṭanigrahārthameva halaṃ dhṛtavānityavatāraprayojanaṃ dhvanitam | 'gātraṃ vapuḥ saṃhananaṃ śarīraṃ varṣma vigrahaḥ' ityamaraḥ | 'śuklaśubhraśuciśvetaviśadaśvetapāṇḍarāḥ' iti ca | 'vastramācchādanaṃ vāsaścailaṃ vasanamaṃśukam' iti | 'bhītiḥ sādhvasakampayoḥ' iti viśvaḥ |
atha kalkyavatāraḥ | dhṛtakalkiśarīreti dhruve viśeṣaḥ | mleccheti | nindasītyatra dhīraśānto nāyakaḥ | talakṣaṇam—'śānto vinīto dhīraśca dhīraśānto dvijo vaṇik' || he hare, mlecchanivahanidhane mlecchasamūhavadhanimittam | api niścaye | tvaṃ karavālaṃ khaḍgaṃ kalayasi iti vitarkayāmi | kiṃ. vitarke | anyathā cakrādiṣu satsu kathaṃ khaḍgasyaiva dhāraṇam | kiṃbhūtaṃ karavālam | bhīṣaṇam | kimiva | dhūmaketumiva | mlecchānāmutpātaśaṃsinaṃ dhūmaketuṃ tārāviśeṣamiva | athavā | dhūmaḥ ketuścihnaṃ yasya sa tam | mlecchakulavināśapiśunamiva | utpāte hi vahnirdhūmaśikho bhavati | sa tu prāyeṇa ratnamayo bhavati | khaḍgatejo hi nīlabhāsvaraṃ bhavati | ata ubhayasāmyenopamā |

1.10

syaivopadeṣṭṛtvādityalāttatphaladātṛtvācca kimapi prayojanamabhisaṃdhāya tannindā nāścaryam |

1.11

aṃśāvatāraṃ stutvā saṃprati daśāvatāriṇaṃ kṛṣṇaṃ stauti—vedāniti | kṛṣṇāya paripūrṇasvarūpiṇe śrīkṛṣṇarūpadhāriṇe tubhyaṃ namaḥ | nanu mīnādyavatāravānīśvarastasya stutiḥ kṛtā cedidānīṃ gopālaṃ māṃ kiṃ stauṣītyata āha—daśākṛtikṛte iti | mīnādidaśarūpadhāriṇe tubhyaṃ namaḥ | tathā ca tattadavatāravānīśvarastvameva na tvadanya ityarthaḥ | nanu īśvaraścedahaṃ tadā-

1.12

pratyekāvatārapuraskāreṇa bhagavataḥ stutiṃ kṛtvā saṃprati samuditadaśāvatārapuraskāreṇa śrīkṛṣṇaṃ stauti—dhṛtadaśavidheti | dhṛtāni daśavidhāni rūpāṇi yena tādṛśa, tvaṃ jaya | saṃprati jayadevakaviḥ saṃpradāyāgatatvena gīte svanāma nibadhnan kṛtāṃ bhagavataḥ stutiṃ kṛpayānyānapi śrāvayitumāha—śrījayadeveti | idaṃ jayadevakaveruditaṃ bhāṣitaṃ śṛṇu | kiṃbhūtam | sukhadaṃ śrotramanaḥsukhapradam | punaḥ kīdṛśam | śubhadaṃ maṅgalapradam | kṛṣṇakīrtanatvāt | ata eva bhavasāraṃ śreṣṭhamahādhanarūpaṃ vā | ata evodāraṃ mahat | 'vidhā vidhau prakāre ca' ityamaraḥ | 'uktaṃ bhāṣitamuditam' iti ca | 'udāro dātṛmahatauḥ' ityapi | 'kalyāṇaṃ maṅgalaṃ śubham' iti ca |

Linked texts (1)