Abhijnanasakuntalam 5.5
Mitabhāṣiṇī 5.5
- Language
- Sanskrit
5.5.1
rājeti | 'aya jana' eṣa nāyikā 'sakṛt' ekavāra 'kṛta' mayā darśita 'praṇayo' yasmin tathāvidha | 'tatra' tasmāt vṛttaprapañcāt para vihva'latvāt 'devī vasumatīm antareṇa' vasumatīmalakṣya 'asyā' hamsapādikāyā [kṛdyoge karttari ṣaṣṭhī ] 'mahat' kaṭhoram 'upālambhana' tiraskāra 'gato'smi' | 'nipuṇama' pativaidagdhyena upālabdho'smi iti madvacanāt' madvacanamavalambya [ lyablope karmaṇi pañcamī ] 'ucyatāṃ hamsapādikā' | vidūṣaka iti | 'tayā' haṃsapādikayā 'parakoṭe sakhīprabhatīnāṃ 'haste' śikhaṇḍake cūḍāyāṃ 'gṛhītasya' dhṛtasya tata 'tāḍyamānasya me idānīm apsarasā' [ bhāvyaprayogāt ekatve'pi ] gṛhītasya 'vītarāgasya' anāsaktasya' praśāntasya ityartha 'iva mokṣo' mukti' hastāt sabhāgañca niṣka ti 'nāsti' | yathā apsarasā gṛhīto yogo vipadyate tathā ahamapi tathā ityartha | rājeti | 'nāgarikasya' nagaravāsino janasya 'vṛttyā' vyavahāreṇa, vidagdhācāreṇa sarasavākprayogeṇa ityartha 'enāṃ sajñāpaya' | madhurayā vācā anukalitā yathā na kupyeta | meaning ekavāram once, praṇaya is yājñā, i. e. love. (c) "devīmsekāyām itarāsu ca bhaṭinī|" - Darpana "antarāntareṇa yukte" iti dvitīyā| mantareṇa kīdṛśo'syā dṛṣṭrirāga." -Act II
5.5.2
1 (a) ākaṇya̍-ā samyak karṇena gṛhītvā iti ā + karṇa + ṇic + lyap | karṇena gṛhṇāti karṇayati is like śīrṣeṇa snāyati śīrṣayati &c-See Ante. under iṣṭajanaviraha | But duṣyanta does not recollect iṣṭajanaviraha in para pāvana śrutasṛṣervilokāya ma | babhūva mādhava ||"-Raghu 2 (a) चेतसा - All स्मरण is चेतसा । Why then mention citta (svata ) smarati, ma tu na smarati | (b) jananāntara &c - suhṛdayasya bhāvā iti rule "hṛdayasya hṛt lekhayadaṇlāseṣu" | If however we say suhṛdo bhāvā sense bhāva or karma by the rule "hāthanāntyuvādibhya ṣṇaṇ" | The vṛttikāra ( mayūravya sakādi | tasya sau hṛdāni | tāni | Words of the mayūravā sakādi kañcukīti | antaḥpurarakṣāmu niyukto vṛddhā brāhmaṇaḥ kañcukīti kathyate | 'aho' khede idṛśīmavasthām' evambidhāṃ daśā 'pratipanno'smi' prāpto'smi | jarāyasta iti khedaḥ | ācāra iti | anvayaḥ-rājñā avarodhagṛheṣu adhikṛtena mayā ācāra iti yā vaitrayaṣṭigṛhītā, sā eva bahutithe kāle gate prasthānavikalavaganamaṃma avalambanārthā jātā vyākhyā-'rājña' pauravasya nṛpate 'avarodhagṛheṣu antaḥpuramandireṣu 'adhikṛtena' niyukte na mayā ācāra iti adhikāracihnamita heto ( iti = hetau avyayam ) 'yā' vaitrayaṣṭi " vaitasadaṇḍa 'gṛhītā' svīkṛtā, rakṣākarmaṇi niyuktā jano daṇḍa gṛhṇīyāta iti hetau yo daṇḍo mayā gṛhītaḥ 'sā eva' ācāragṛhītā yaṣṭiḥ, bahūnā pūraṇī 'bahutithe' [ pūraṇe ḍaṭ |
5.5.3
tiyugāgamaśca ] 'kāle' gate atīte sati adya jarasā prasthāne gamane 'vikravā, vihvalā gati' pādavikṣepo yasya tathāvidhasya 'mama avalambana' dhāraka, patananivārakamityatha, 'adya' prakṛte'na velā tathāvidhā 'jātā' prāk ācārārthā adya tu avalambanārthā ityarthaḥ | [ "adhajanana" (ṭa-8- ) - 'arthahitena" (2-vi ( ma ) || "avalambanāyāṃ ( rā-, vi- )—' avalambanāīm” (ma) – “padalampramādya" ( ta , nyā- ) ] || bhī iti | 'bho' iti satvahīna sa vodhanam | dharmakārya' devasya' rājña ( 'kṛtyānā karmā ri vā' iti ṣaṣṭhī) atipātena kālakṣepeṇa yojayitumaśakyam 'dharmāta pātya kāmama' ityubhayagantavyam | rājña saṃbandhe dharmakārya vilamba na sahate iti satyam | 'tathāpi' anatipātyatve 'pi 'ida. nomiva' acirāmeva 'dharmāsanām' vicārāsanāta 'utthita ya amma puna uparodhakāri' pīḍākara kaṇvaśiṣyāgamana nivedayitu na 'uttaha' na śakromi| athavā' paścāttara 'aya lokasya bhuvanasya 'tantra' dhāraka, rakṣā ityarthaṃ ( taṃtra kuṭumbadhāraṇe iti curādiṣu ) sa eva 'adhikāra' 'niyoga', sa 'avidyamāno viśrāmo' nirvyāpārasthiti yasmin tadṛāvidho bhavati ( noṃdāttopadeśasya māntasyāna, came " iti ami ghañi vṛddhadhabhāva ) { 'pra bandhama" ( rā, vi. '— "praviśrāma" (ma ) - "kuto viśrāmo lokapālānām” ( ta-, nyā- ) ] ||
5.5.4
bhānuriti | anvaya - bhānu sakṛyuktaturaṅga eva | gandhavaha rātrindiva prayati | śeṣa sarvadāhitabhūmibhāra | ṣaṣṭhāśavṛttarapi eṣa dharma | vyākhyā - bhānu ' divākara sakṛta' ekavāra yuktā rathe vyāpāyitā 'turaṅgā' aśvā yasya tādṛśa 'eva' bhavati | satata rathestha eva lokāna prabhā bhabhāsayati kṣaṇamapi na viśrāmyati | gandhavaha ' vāyu 'gadhau ca diṣā ca' (' acanuravicatura - 'iti nipāta ) śraviśrānta 'prayāti' pravahati | 'śeṣa' nāgarāja sarvaiva ahiniśamiva śrāhita ' sthāpito 'bhūmi' pṛthivyā 'bhāro' yasmin tādṛśī bhavati ' 'ṣaṣṭhāṃśa ' ṣaṣṭhī bhāga 'vṛtti' jīvanopāyo yasya rājña 'api eṣa. anantarokta śeṣasya dharma eva 'dharma' | rājāpi "sarvadāhitabhūmibhāra" ityartha | (atra gandhavahaśabdena vāyo ṣaṣṭāṃśavṛttiśabdena ca rājño nirdeśa śrakiñcitakara. | gandhavaha iti ṛyacillokopakārapratīti sāddhā| ṣaṣṭhāṃśavṛttiriti tu ātmopakāra sphuṭa eva | tasya lokatantrādhikāraprastāve aprākaraṇikam | prakṣipto'ya śloka ? ) 'niyogam' cātmakarma kaṇvaśiṣyāgamananivedanam ityartha, 'yāvadanutiṣṭhāmi' karomyeva ( yāvadavadhāraṇe ) |
5.5.5
prajā iti | anvaya - - eṣa deva svā prajā iva prajā tantrayitvā śāntamanā, dvipaindra divā yūthāni sañcāryya śravipratapta (san) śīta sthānamiva vivikta' niṣevate | vyākhyā - 'eṣa deva' ityārya svāmī 'svā prajā iva' nijānīva apatyāni 'prajā' prakṛtayaḥ 'tantrayitvā' dhārayitvā vivādaśamanāditi bhāvaḥ 'śāntamanā' śāntacetā san dvipendra ' gajarāja 'divā' divase (saptamyarthapradhānamavyayam) 'tṛṣārta' gajagaṇān 'sañcārya' sañcāramitastataścārayitvā 'raviṇā' chūtenā 'pratapta ' atitīḍita san 'śītaṃ' pracchāyaśobhanaṃ sthānamiva 'viviktaṃ' vijana-deśa 'niṣevate' bhajate | [ "śāntamanā" (ta-, vi, ma-, nyā-) -- "praśāntamanā" (rā- ) || "divā (rā vi- ma ) 'guhā' (ta-, nyā- ) ] || jayantviti, 'jayatu' prakarṣaṃ labhatām ( ayamakarmaka ) | 'ete' iti sannihite'pi dvevā kālamānnikṣepe prayukta acirātprāptā vānakti | himapradhāno giri 'himagiri' ( śākapārthivādi ) tasya himālyasya 'upatyakāyām' āsannabhūmau ("upatyakādrarāsannā bhūmirūddha madhityakā' ityamara ) yata 'araṇya' tadda 'vāsina' tapasvina 'kāśyapasya sandeśa vācikam 'mādāya' gṛhītvā 'stro kā' strīsametā 'sa prāptā' āgatā | 'śrutvā etā vijñapa timākarṇya 'deva pramāṇa kartavyanirṇetā bhavati | [ "himagira" ( rā, ha-, vyā ) "himavato gire" ( ṭi-, ma. ) ] || śrama | (b) tathā-bhāno, gandhavahasya, śeṣasya | (c) ṣaṣṭhāṃśavṛtte lokatantrādhiTika for "anantarokta śeṣasya dharma" read "aviśrama" and omit "rājñāpi is explained now, the alaṅkāra is arthāntaranyāsa | [ See ā paritoṣāt
5.5.6
7. [a] niṣevane-"parinivibhya sevasita-" iti ṣatvama | [b] śāntamanā - 8 [a] ete-'sannihitamidaṅgo viṣaya samīpasavattiṃ caitado rupam | adasastu 'viprakṛṣṭa taditi parokṣe vijānīyāta |" Here etad expresses kālasāmīpya "इदानीमेव-" above [d] प्रमाणम् - Always neuter singular, c f 'vedā pramāṇam" | rājeti | 'viśramena saha'| sastrīkā iti viśeṣpa | 'kāśyapasya sandeśa māyu 'haranti' vahanti ye tādṛśā ( sādhukāriṇi ṇiniḥ)| [ "saviśrayam” ( ta, nyā ) "sādaram" ( rā- vi- ka-) || kāśyapasandeśa ( rā- vi- ma- ) kaṇvasandeśa ( sa- nyā- ) || "sastrīkāstapasvina " ( ta nyā-) maṅgādibhirapaṭhitametat ] || rājeti | 'tena hi' yata, sastrīkā stata 'madvacanāta upādhyāya' 'ācārya' 'somarātaṃ vijñāpyatām' āvedatām| ki vijñāpyatāma ityāha---'emāna' [ viprakṛṣṭe edamaśavdaprayoga ] 'āśramavāsina ' sastrīkāṃstapasvina' [strīsāhacaśrāta āśramavāsina ityuktam anyathā tapasvina ityeva brūyāt ] 'śautena' śrutisammatena 'vidhinā' vedavihinā 'satkṛtya' sa pūjya 'svayameva' na tu pratīhāra' dvārā 'praveśayitumarhati iti vijñāpyatām | 'tapasvināṃ darśa nasā ucite' yogye 'pradeśe' pavitre sthale "sthita ' san 'pratipālayāmi' tān pratīkṣe | rājeti | 'vetravatī' iti pratīhārīnāma | 'agniśaraṇasya' ve tāgnigṛ hasā ('śaraṇaṃ gṛharakṣitro " ityamara ) 'mārga' vatma' 'ādeśaya' agrato gatvā me darśaya | rājñeti | 'parikrāmati' raṅgamañca parito bhramati ( manye apapāṭho'yam | parikramya iti apā nirdeśa sādhīyān |
5.5.7
'rājarūpasya' pātrasya abhinetavyakriyāyā sadā aniṣṭatte |) 'adhikārasya' ātmaniyogasya [ rājakāryāṇāṃ] ityatha ya 'khedaṃ' klānti tama adhikāropagatakarmakaraṇasveda 'nirūpya' abhinīya || 'sarvo jantu prārthitam arthaṃ' vastu 'adhigamya' prāpya 'sukhī sampadyate' | 'rājñāntu' kintu bhūpālānāṃ 'caritārthatā' iṣṭalābharājyaprāptiriti yāvat 'du kham uttara' pradhānaṃ yasyā tathāvidhā dukhabahulā "eva' anya tava sukha du khamiva bhūri ityartha | autsukyeti | anvaya ( rājñā tu ) pratiṣṭhā autsukyamātram avasādayati | labdhaparipālanavṛttiḥ kliśnātyeva| rājyam mātapatramiva svahastadhṛtadaṇḍaṃ śamāpanāyaiva śrati yathā nasāya| vyākhyā--'rājñāṃ tu (iti pūrveṇa sambadhyate) 'pratiṣṭhā' pratihastatva, rājyalābha ityarthaṃ autsukyamātraṃ ( mayūravyaṃsakādiḥ| nityasa samāsaḥ) 'śamamāprayati' śamayati hantadati (śī ślaṅkarmaṇi dvitvādvi | ātmanaḥ| dvica| duṅ ca ) autsukyāvasānamātraṃ karoti ityarthaḥ| 'lakṣaṇāyaṃ prāpta tasā paripālanavṛttiḥ rakhavyāpāra 'kliśnātyeva' bhṛśaṃ kleśaṃ janayati| yāvadanabdha tāvat kadā me rājā syām ityutkaṇṭhā| labdhamātre sā utkaṇṭhā nivarttate| tataḥ para pālanakleśaḥ| tadāha'rājñā' rājatvam, ātapāt trāyate iti 'ātapatramiva' (supīti yogavibhāgāt kaḥ) chatramiva 'svahaste dhṛtaḥ' rakṣita 'daṇḍaḥ' vyavahārādhikārī yasmin satha hastavicāram ityarthaḥ|
5.5.8
chatrapakṣe 'svahastena dhṛta daṇḍo yasya tadāśvibha sataḥ, śamāpananāya khidamodanāya (tādarthye 4thī) 'na ati' na prabhūtta 'yadā śmāya' khidaṅkaraṇāya eva sāmprati ("atiśabda prapraśaṃsā laṅghane'pi ca" iti viśvamedinī)| svasme rājñi yadi mantriṣu rājyabhāronikṣīyate tadaiva sukha nāvyadā| atra daṇḍaśabdo śayaḥ| rājyārakṣe daṇḍo damana dṛṣṭadamanam| ātapatrapakṣe--daṇḍaḥ prakāṇḍa ( "daṇḍo damane vaike iti halāyudhaḥ| 'daṇḍo'strī laguḍe pumān | vāgbhede prakāṇḍetre itimedinī) [ 'śavamāprayati (rā- vi-) 'avasādayati (ta-, ma vyā) "itireva (ta, vi-, ma- vyā-) - "hyāramata" (rā-) "yadāśmāya" (ta- vi vyā-)-- "na ca śanāya" (rā-, ma-) ] ||
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit