Mitabhashini 1
Mitabhāṣiṇī 1
- Language
- Sanskrit
Contents
1.2
gūḍhārthaṃ kila vacaḥ kavikuñjarasya
pāṭhāntarairiha punaḥ pihitasvarūpam
moghaṃ śramaṃ matimartāmapi paśyato me
duśceṣṭitaṃ jar̤adhiyo vibudhāḥ kṣamadhvam
1.3
sādhu vidhātumaśakyaṃ
yadi kṛtyaṃ yatate janastathāpi
śramamiha tena sudurgāṃ
sāradārañjano vitanoti
1.1-2
'heart' Comp. 'svāntaṃ hṛnmānasaṃ mana'| śobhanaṃ hṛdasya gives suhṛt| In
(ii) sauhṛda=suhṛdaya+aṇ or=suhṛd+aṇ when hṛd comes
from hṛdaya by nipātana in the rule 'suhṛd durhṛdau— , or again=suhṛd
"suñāpūrverko vidhiranitya"| In the case of pad+ghañ we get pāda
yā sṛṣṭiḥ sraṣṭurādyā vahati vidhihutaṃ yā haviryā ca hotrī
ye dve kālaṃ vidhattaḥ śrutiviṣayaguṇā yā sthitā vyāpya viśvam
yāmāhuḥ sarvabījaprakṛtiriti yayā prāṇinaḥ prāṇavantaḥ
pratyakṣābhiḥ prapannastanubhiravatu vastābhiraṣṭābhirīśaḥ
1.1-2.p1
(nāndyante ) sūtradhāraḥ (nepathyābhimukhamavalokya)—āyeṃ.
yadi nepathyavidhānamavasitam, itastāvadāgamyatām
(praviśya) naṭī—ajjautta, imrahmi [ āryaputra, iyamasmi,
sūtradhāraḥ—āyeṃ, abhirūpabhūyiṣṭhā pariṣadiyam | adya
khalu kālidāsagrathitavastunā abhijñānaśakuntalanāmadheyena navena
nāṭakenopasthātavyamasmābhiḥ | tatpratipātramādhīyatāṃ yatnaḥ
naṭī—evvaṃ ṇedam ! aṇantarakaraṇijjaṃ dāva ajjo āṇavedu
1.1-2.p2
[ evametat | anantarakaraṇīyaṃ tāvadārya ājñāpayatu ]
1.3-2
sūtradhāraḥ—kimanyadasyāḥ pariṣadaḥ śrutiprasādanataḥ ? tadimameva tāvat acirapravṛttamupabhogakṣamaṃ grīṣmasamayamadhikṛtya gīyatām | samprati hi—
subhagasalilāvagāhāḥ pāṭalasaṃsargasurabhivanavātāḥ
pracchāyasulabhanidrā divasāḥ pariṇāmaramaṇīyāḥ
1.4
1 anantara &c
2. śrutiprasādanata
3 (a) acira &c
4 (a) subhaga &c
naṭī—taha [ tathā ] | ( gāyati )—
isosīsumbiśrāīṃ bhamarehiṃ suumārakesarasihāim̐
odaṃsayanti daamāṇā pamadāo sirosakusumāim̐
1.5
[ īṣadoṣaccumbitāni bhramaraiḥ sukumārakeśaraśikhāni
avataṃsayanti dayamānāḥ pramadāḥ śirīṣakusumāni || ]
sūtradhāra —ārye sādhu gītam | aho rāgabaddhacittavṛttirālikhita iva sarvato raṅgaḥ | tadidānīṃ katamat prakaraṇamāśritya
enamārādhayāmaḥ | -
naṭī—ṇaṃ ajjamissehiṃ paḍhamaṃ evva āṇattaṃ ahinnāṇasaundalaṃ nāma apuvvaṃ ṇāḍaaṃ paoe adhikarīadu tti [ nanu
āryamiśraiḥ prathamameva ājñaptam abhijñānaśakuntalaṃ nāma apūrva
nāṭakaṃ prayoge adhikriyatām iti ]
sūtradhāraḥ—ārye ! samyaganubodhito'smi | asmin kṣaṇe
vismṛtaṃ khalu mayā | kutaḥ ?—
tavāsmi gītarāgeṇa hāriṇā prasabhaṃ hṛtaḥ
eṣa rājeva duṣyantaḥ sāraṅgeṇātiraṃhasā
1.6
( niṣkrāntau )
iti prastāvanā
prathamo'ṅkaḥ
( tataḥ praviśati mṛgānusārī saśaracāpahasto rājā rathena
sūtaśca )| sūtaḥ ( rājānaṃ mṛgañcāvalokya )—āyuṣman—
kṛṣṇāsāre dadaccakṣustvayi cādhijyakārmuke
mṛgānusāriṇaṃ sākṣāt paśyāmīva pinākinam
1.7
rājā—sūta, dūramamunā sāraṅgeṇa vayam ākṛṣṭāḥ| ayaṃ
punaridānīmapi—
grīvābhaṅgābhirāmaṃ muhuranupatati syandane dattadṛṣṭiḥ
paścārddhena praviṣṭaḥ śarapatanabhayādbhūyasā pūrvakāyam
darbhairarddhāvalīḍhaiḥ śramavivṛtamukhabhraṃśibhiḥ kīrṇavartmā
paśyodagraplutatvādviyati vahutaraṃ stokamurvyāṃ prayāti
1.8
tadeṣa kathamranupatata eva me prayatnaprekṣaṇīyaḥ saṃvṛttaḥ ?
mṛga, kribvahamapi paścāt patāmi| tata katha pūrvaṃ mahatpravṛtto'pi adhunā kaṣṭapravṛtto
jāta - dūti sūna prati praśnaḥ
sūta —āyusman, udghātinī bhūmiriti mayā raśmisaṃyamanādrathasya mandīkṛto vegaḥ | tena mṛga eṣa viprakṛṣṭāntaraḥ | samprati
samadeśavarttinaste na durāsado bhaviṣyati
rājā-satyamatītya harito harīṃśca vartante vājinaḥ
tathāhiyadāloke sūkṣmaṃ vrajati sahasā tadvipulatāṃ
yadaddhe vicchinnaṃ bhavati kṛtasaṃdhānamiva tat
prakṛtyā yadvakraṃ tadapi samarekhaṃ nayanayor
na me dūre kiñcit kṣaṇamapi na pārśve rathajavāt
1.12
sūta paśyainaṃ vyāpādyamānam | (śarasaṃdhānaṃ nāṭayati )
(nepathye)—bho bho rājan āśramamṛgo'yaṃ na hantavyo na
hantavyaḥ
sūtaḥ ( ākarṣyāvalokya )—āyuṣman, asya khalu te bāṇapathavartti na kṛṣṇasārasyāntare tapasvina upasthitāḥ
rājā ( sasambhramam )—tena hi pragṛhyantāṃ vājinaḥ
sūtaḥ—tathā | ( rathaṃ sthāpayati )
rājā—eṣa pratisaṃhṛtaḥ | ( yathoktaṃ karoti )
vaikhānama —sadṛśametat puruvaṃśapradīpasya bhavata
janma yasya purorvaṃśe yuktarūpamidaṃ tava
putramevaṃ guṇopetaṃ cakravarttinamāpnuhi
1.16
rājā ( sapraṇāmam )—pratigṛhītam
rājā-api sannihito'tra kulapatiḥ ?
vaikhānasaḥ- idānīmeva duhitaraṃ śakuntalām atithisatkārāyā mandiśya, daivamasyāḥ pratikūlaṃ śamayituṃ somatīrthaṃ
gataḥ
rājā—bhavatu, tāmeva paśyāmi| sā khalu viditabhaktiṃ māṃ
maharṣeḥ kathayiṣyati
rājā-(stokamāntaraṃ gatvā)-tapovananivāsināmuparodho mā
bhūt| etāvatyeva rathaṃ sthāpaya| yāvadavatarāmi
sūtaḥ-dhṛtāḥ pragrahāḥ| avataratvāyuṣmān
rājā-(avatīrya)-sūta, vinītaveṣeṇa praveṣṭavyāni tapovanāni nāma| idaṃ tāvadgṛhyatām| (sūtasyābharaṇāni
dhanuśca upanīya) sūta, yāvadāśramavāsinaḥ pratyavekṣya ahamupāvarte,
tāvadārdra pṛṣṭhāḥ kriyantāṃ vājinaḥ
—tathā | ( niṣkrānta )
rājā-kathamiyama sā kaṇvaduhitā ! asādhudarśī khalu tatrabhavān kāśyapaḥ ya imāmāśramadharme niyuṅkte
idaṃ kilā vyājamanoharaṃ vapustapaḥkṣamaṃ sādhayituṃ ya icchati
dhruvaṃ sa nīlotpalapatradhārayā śamalatāṃ chettumṛṣirvyavasyati
1.17
bhavatu pādapāntarita eva enāṃ viśrabdhāṃ paśyāmi | ( tathā
karoti )
rājā—kāmamananurūpamasyā vapuṣo valkalam | na punaralaṅkāraśriyaṃ na puṣyati| kutaḥ—
sarasijamanuviddhaṃ śaivalenāpi ramyaṃ
malinamapi himāṃśorlakṣma lakṣmīṃ tanoti
iyamadhikamanojñā valkalenāpi tanvī
kimiva hi madhurāṇāṃ maṇḍanaṃ nākṛtīnām
1.18
śakuntalā ( agrato'valokya ) - emo vāderidapallavāṅgulehi
tuvarehi vimva maṃ kesararukkhao | jāva ṇaṃ sambhāvemi [ eṣa
vāteritapallavāṅgulībhistvarayati iva mā kesaravṛkṣaka | yāvat
ena sambhāvayāmi | ] (parikrāmati)
priyaṃvadā-halā saundale, ettha eva dāva muhuttaaṃ ciṭṭha
jāva tue uvagadāe ladāmaṇāho via aa kesararukkhao
paḍibhādi [ halā śakuntale, atra eva tāvat muhūrttakaṃ tiṣṭha,
yāvat tvayā upagatayā latāsanātha iva ayaṃ kesaravṛkṣakaḥ
pratibhāti ]
śakuntalā—ado kkhu piaṃvadāmi tumaṃ [ataḥ khalu priyavadāmi tvam ]
śakuntalā—tadā attāṇaṃ visumarissaṃ [tadā ātmānamapi
vismariṣyāmi ]| (latāmuriṅga avalokya ca ) halā ramaṇīe
kkhu kāle imassa ladāpādavamihuṇassa vaiaro saṃvṛtto| ṇavakusumajovvaṇā vaṇajosiṇī, baddhapallavadāe uvabhogakkhamo sahaāro [ halā ramaṇīye khalu kāle asya latāpādapamithunasya vyatikaraḥ saṃvṛttaḥ| navakusumayovanā vanajyotsnā baddhapallavatayā upabhogakṣamaḥ sahakāraḥ ]|| (paśyantī tiṣṭhati|)
priyaṃvadā—anasūe, jāṇasi kiṃ saundalā vanajosiṇiṃ
adimettaṃ pekkhaditti [ anasūye, jānāsi kiṃ śakuntalā vanajyotsnām atimātraṃ prekṣate iti ]
anasūyā—ṇa kkhu vibhāvemi | kahehi [ na khalu vibhāvayāmi
kathaya ]
priyaṃvadā—jaha vaṇajosiṇī anurūveṇa pāśraveṇa saṃgadā avi
ṇāma evvaṃ aha vi attaṇo aṇurūrva varaṃ laheaṃ tti [ yathā
vanajyotsnā anurūpeṇa pādapena saṅgatā, api nāma evamahamapi
ātmanaḥ anurūpaṃ varaṃ labheya iti ]
śakuntalā—eso ṇūṇaṃ tuha attagado manoraho [ eṣa nūnaṃ tava
ātmagato manoratha ] | [ kalasamāvarjayati ]
rājā—api nāma kulapateriyamasavarṇakṣetrasambhavā syāt ?
athavā kṛtaṃ sandehena
asaṃśayaṃ kṣatraparigrahakṣamā yadāryyamasyāmabhilāṣi me manaḥ
satāṃ hi sandehapadeṣu vastuṣu pramāṇamantaḥkaraṇapravṛttayaḥ
1.20
tathāpi tatvata enāmupalapsye
śakuntalā (sasambhramam)—ammo salilaseamabbhamuggado
ṇomāliaṃ ujjhia vaaṇaṃ me mahuaro ahivaṭṭai [ ammo
salilasekasambhramodgata navamālikām ujjhitvā vadanaṃ me madhukaraḥ abhivarttate ] ( bhramarabādhāṃ rūpayati )
rājā ( saspṛhamavalokya )—
calāpāṅgā dṛṣṭiṃ spṛśasi bahuśovepathumatīṃ
rahasyākhyāyīva svanasi mṛdu karṇāntikacaraḥ
karau vyādhunvatyāḥ pibasi ratisarvasvamadharaṃ
vayaṃ tattvānveṣānmadhukara hatāstvaṃ khalu kṛtī
1.23
śakuntalā-ṇa eso dhiṭṭho viramadi| aṇṇado gamissaṃ [na eṣa
dhṛṣṭo viramati| anyato gamiṣyāmi]| (padāntare sthitvā
sadṛṣṭikṣepam) kahaṃ ido vi āacchadi| halā parittāaha maṃ
imiṇā duvviṇodeṇa mahuareṇa ahihūbvamāṇaṃ [katham ito'pi
āgacchati| halā paritrāyethā mām anena durvinītena madhukareṇa
abhibhūyamānām]
ubhe ( sasmitam )—kā vaaṃ parittāduṃ | dusmandaṃ akkanda
rāarakkhidavvāiṃ tavovaṇāiṃ ṇāma [kā vaya paritrātum| duṣyantamākranda | rājarakṣitavyāni tapovanāni nāma | ]
rājā—avasaro'yamātmānaṃ prakāśayitum | na bhetavyam—
( arddhokte svagatam ) rājabhāvastvabhijñāto bhavet | bhavatu eva'
tāvadabhidhāsye—
śakuntalā ( padāntare sthitvā, sadṛṣṭikṣepam )—kahaṃ ido vi
maṃ aṇusaradi [ kathamito'pi māmanusarati | ]
rājā ( śakuntalābhimukho bhūtvā )-api tapo varddhate ?
(śakuntalā sādhvasādavacanā tiṣṭhati )anasūyā-dāṇiṃ adidhivisesalāheṇa | halā saundale.
gaccha uḍacaṃ phalamissraṃ agghaṃ uvahara | idaṃ pādodakaṃ bhavissadi | ( idānīm atithiviśeṣalābhena | halā śakuntale,
gaccha uṭajam, phalamiśram arghamupahara | idaṃ pādodaka
bhaviṣyati )
rājā-bhavatīnāṃ sūnṛtayaiva girā kṛtamātithyam
priyaṃvadā—teṇa hi imassiṃ pacchāasīśralāe mattavaṇṇavediāe muhuttaaṃ upavisitra parissamaviṇodaṃ karedu ajjo [ tena hi
asyāṃ pracchāyaśītalāyāṃ saptaparṇavedikāyāṃ muhūrttakamupaviśya
pariśramavinodaṃ karotu āryyaḥ ]
rājā—nūnaṃ yūyamapyanena karmaṇā pariśrāntāḥ
anasūyā—halā saundale, udadaṃ ṇo pajjuvāsaṇaṃ adihīṇaṃ
ehi ubavimamha [ halā śakuntale, ucitaṃ naḥ paryupāsanamatithīnām | ehi upaviśāmaḥ ] | (sarve upaviśanti)
anasūyā—sahi, mama vi atthi kodūhalaṃ | pucchissaṃ dāva
ṇaṃ [ sakhi mamāpi asti kautūhalam | prakṣyāmi tāvadenam ]
(prakāśam ) ajjassa mahurālāpajaṇido vīsambho maṃ maṃttāvedi
kadamo ajjeṇa rāesivaṃso alaṅkarīyadi kadamo vā virahapajjūsaajaṇo kido deso, kiṃ nimittaṃ vā suumāradaro vi tavovaṇaparimsamassa attā padaṃ uvaṇīdo [ āryasya madhurālāpajanito
viśrambhaḥ māṃ mantrayate | katamaḥ āryeṇa rājarṣivaṃśaḥ alaṅkriyate
katamo vā virahaparyutsukajanaḥ kṛto deśaḥ | kiṃ nimittaṃ vā
sukumārataro'pi tapovanapariśramasya ātmā padam upanītaḥ ]
anasūyā—saṇāhmā dāṇiṃ dhammacāriṇo [sanāthā idānīṃ dharmacāriṇaḥ]| (śakuntalā śṛṅgāralajjā nāṭayati )
sakhyau—(ubhayorākāraṃ viditvā janāntikam) ..halā saundale
jai ettha ajja tādo sannihido bhave (halā śakuntale yadi atra
adya tātaḥ sannihito bhavet )
śakuntalā—tadā kiṃ bhave [ tataḥ kiṃ bhavet ]
sakhyau—imaṃ jīvidasavvasseṇa vi ahivisesaṃ kidatyaṃ
karissadi [ ima jīvitasarvasvenāpi atithiviśeṣaṃ kṛtārthaṃ
kariṣyati ]
anasūyā—suṇādu ajjo | atthi ko vi kosiotti gottaṇāmaheo mahāppahāvo rāesī [ śṛṇotu āryaḥ | asti ko'pi
kauśika iti gotranāmadheyaḥ mahāprabhāvo rājarṣiḥ ]
rājā—asti śrūyate
anasūyā—taṃ ṇo piasahīe pahavaṃ avagaccha | ujjhiāe
sarīrasaṃvaḍḍhaṇādihiṃ tādakassao se pidā [tam āvayo priyasakhyā,
prabhavam avagaccha | ujjhitāyāḥ śarīrasaṃvardhanādibhiḥ tātakāśyapaḥ
asyāḥ pitā ]
rājā—ujjhitaśabdena janita me kautūhalam | ā mūlāt
śrotumicchāmi
rājā—parastādgamyata eva | sarvvathā apsaraḥsambhavaiṣā
anasūyā—aha iṃ [ atha kima ]
rājā—upapadyate
mānuṣīṣu kathaṃ vā syādasya rūpasya sambhavaḥ
na prabhātaralaṃ jyotirudeti vasudhātalāt
1.23.p1
śakuntalā adhomukhī tiṣṭhati
1.24
rājā ( ātmagatam )—labdhāvakāśo me manorathaḥ
priyaṃvadā (sasmitaṃ śakuntalāṃ vilokya nāyakābhimukho
bhūtvā )—puṇo vi vattukāmo vvia ajjo [ punarapi vaktukāma iva
āryyaḥ ]| ( śakuntalā sakhīmaṅgulyā tarjayati | )
rājā—samyagupalakṣitaṃ bhavatyā | asti naḥ saccaritaśravaṇalobhādanyadapi praṣṭavyam
priyaṃvadā—ala viāria | aṇiyantaṇāṇuoo tapassiaṇo ṇāma [ alaṃ vicārya | aniyantraṇānuyogaḥ tapasvino
nāma ]
rājā—iti sakhīṃ te jñātumicchāmi—
vaikhānasaṃ kimanayā vratamāpradānād
vyāpārarodhi madanasya niṣevitavyam
atyantameva sadṛśekṣaṇavallabhābhir
āho nivatsyati samaṃ hariṇāṅganābhiḥ
priyaṃvadā—ajja, dharmacaraṇe vi paravaso aaṃjaṇo ! guruṇo
uṇa se anurūavvarappadāṇe saṃkappo [ ārye, dharmacaraṇe'pi paravaśaḥ
ayaṃ janaḥ | guroḥ punarasyā anurūpavarapradāne saṅkalpaḥ ]
rājā ( ātmagatam )—na khalu durvāpeya prārthanā
bhava hṛdaya sābhilāṣaṃ samprati sandehanirṇayo jāta
āśaṅkase yadagniṃ tadidaṃ sparśakṣamaṃ ratnam
1.25
śakuntalā (saropamiva)—aṇasūe gamissaṃ ahaṃ [ anasūye
gamiṣyāmyaham ]
anasūyā-kiṃ ṇimittaṃ [ kiṃ nimittam ]
śakuntalā-ima asaṃbaddhappalāviṇi piavvadaṃ ajjāe godamīe
nivedaissaṃ [ imāmasaṃbaddhapralāpinīṃ priyaṃvadām āryāyai gautasyai
nivedayiṣyāmi ]
anasūyā-sahi na jutta' akidasakkāraṃ adihivisesaṃ vimajia maḷchandado gamaṇa [ sakhi na yuktamasatkṛtamatkāramatithiviśeṣaṃ
visṛjya svacchandato gamanam ]| (śakuntalā na kiñciduktā
prasthitāaiva)
rājā (grahītumicchan nigṛhyātmānam | ātmagatam )—aho
ceṣṭāpratirūpikā kāmijanamanovṛtti | aha' hi—
anutrāsyan munitanayā sahasā vinayena vāritaprasaraḥ
sthānādanuccalannapi gatve va puna' pratinivṛttaḥ
1.25.p1
priyaṃvadā (śakuntalāṃ nirudhya)—halā ṇā de jutta' gantu'
1.25.p2
[ halā na te yukta' gantum ]
1.26
śakuntalā (sabhrū bhedam)—ki ṇimittaṃ [ kiṃ nimittam ]
priyaṃvadā—rukkhaseaṇe duve dhāresi me | ehi dāva attāṇaṃ
moāvehi tado gamissasi [ vṛkṣasecane dve dhārayasi me| ehi
tāvadātmāna mocaya, tato gamiṣyasi] | (balādenāṃ nivarttayati)
srastāṃsāvatimātralohitatalau bāhū ghaṭotkṣepaṇād
adyāpi stanavepathuṃ janayati śvāsaḥ pramāṇādhikaḥ
baddhaṃ karṇaśirīṣarodhi vadane gharmāmbhasāṃ jālakaṃ
bandhe sraṃsini caikahastayamitāḥ paryākulā mūrdhajāḥ
1.28
tadahamenamavṛṇāṃ karomi | ( aṅgulīya dātumicchati | ubhe
nāmamudrākṣarāṇi anuvācya parasparamavalokayataḥ )
rājā—anamanthānanyathā sambhāvya | rājñaḥ pratigraho'yam
priyaṃvadā—teṇa hi ṇa aṇihadi edaṃ aṅgulaoaaṃ aṅgalovitroyaṃ | ajjassa vatraṇeṇa aṇiṇā dāṇiṃ esā [ tena hi
nārhatyetat aṅgulīyakam aṅgulīviyogam | āryyasya vacanena
anṛṇā idānīmeṣā ]| (kiñcidvihasya) halā saundale moidā
si aṇuampiṇā ajjeṇa ahavā mahārāeṇa | gaccha dāṇiṃ
[halā śakuntale, mocitāsi anukampinā āryyeṇa athavā mahārājena | gaccha idānīm ]
śakuntalā (ātmagatam )—jai attaṇo pahavissaṃ [yadi
ātmana prabhaviṣyāmi ]| (prakāśam ) kā tumaṃ visajjidavvassa
ruddhidavvassa vā [ kā tvaṃ visraṣṭavyasya roddhavyasya vā ]
rājā—(śakuntalā vilokya ātmagatam)—kiṃ nu khalu
yathā vayamasyām evamiyamapyasmān prati syāt | athavā labdhāvakāśā me prārthanā | kuta ?
patati pariṇatāruṇaprakāśaḥ śalabhasamūha ivāśramadrumeṣu
1.29
api ca—
tīvrāghātapratihatataruskandhalagnaikadantaḥ
pādākṛṣṭavratativalayāsaṅgamañjātapāśaḥ
mūrtto vighnastapasa iva no bhinnasāraṅgayūtho
dharmāraṇyaṃ praviśati gajaḥ syandanālokabhītaḥ
1.29.p1
sarvāḥ karṇaṃ dattvā kiñcidiva sambhrāntāḥ
1.29.p2
tīvrèti | anvayaḥ—mandanālokabhīta, tīvrāghātaprètahatataruskandhalagnaikadanta,
pādākṛṣṭavratativalayāsaṅgamañjātapāśa bhinnasāraṅgayūtha gaja na tapaso mūr
rājā—( ātmagatam )—aho dhik paurā asmadanveṣiṇastapovanamuparundhanti | bhavatu, pratigamiṣyāmastāvat
sakhyau—ajja, imiṇā āraṇṇaevuttanteṇa pajjāulamha | aṇujāṇāhi ṇo uḍaagamaṇassa [ āryya, anena āraṇyakavṛttāntena
paryākulāḥ smaḥ | anujānīhi naḥ uṭajagamanāya ]
rājā ( sasambhramam )—gacchantu bhavatyaḥ | vayamapyāśramapīḍā
yathā na bhaviṣyati tathā prayatiṣyāmahe | ( sarve uttiṣṭhanti )
sakhyau—ajja, asambhāvidādihisakkārā bhuovi pekkhaṇaṇimittaṃ
lajjemo ajjaṃ viṣṇaviduṃ [ āryya, asambhāvitātithisatkārā
punaḥ prekṣaṇanimittaṃ lajjāmahe āryyaṃ vijñāpayitum ]
sakhyāviti | 'āraṇyakasya' vanagajasya 'vṛttāntena' vārtayā karaṇena 'paryākulā'
santrastā 'sma' | 'na' asmān 'uṭaje' parṇaśālāyā 'gamanāya anujānīhi' anumanyasva
sakhyāviti | 'asambhāvita' akṛta 'atithī' āgantukasya te satkāra' pūjā
yābhi tathāvidhā vayam "āryya' bhavanta 'bhūyo'pi prekṣaṇanimitta darśanāya' "vijñāpayitum"
kathdhayayitu 'lajjāmahe' lajjitā bhavāma | atitharbhagavān na ca pūjita, tat katha brūma
punarapi yadāgacchata iti | yadyetadudāratyā kṣamyate bhavatā, tadāgamyatāṃ bhūyo'pi iti
bhāva [ "satkārā" ( vi-) ]- "satkāram (rā-, ta-, nyā- ma- ]
rājā—mā maivam | darśanenaiva bhavatīnā puraskṛto'smi
śakuntalā—aṇasūe, ahiṇaakusasūīe parikkhadaṃ me
calaṇaṃ, kuravaasāhāparilagnaṃ ca vakkalaṃ | dāva paripāledha maṃ
jāva eṃ mocāvemi [ anasūye, abhinavakuśasūcyā parikṣataṃ me caraṇaṃ
kuravakaśākhāparilagnaṃ ca valkalam, tāvat paripālayataṃ mā yāvadetat mocayāmi ] | ( rājānamavalokayantī savyājaṃ vilambya saha
sakhībhyā niṣkrāntā )
dvitīyo'ṅkaḥ
1.29.p3
tataḥ praviśati viṣaṇṇo vidūṣakaḥ
1.29.p4
vidūṣakaḥ ( niḥśvasya )—bho diṭṭhaṃ | edassa miaāsīsassa
raṣṇo vayassabhāveṇa ṇivviṇṇomhi [ bho diṣṭam | etasya mṛgayāśīlasya rājño vayasyabhāvena nirviṇṇo'smi ] | aaṃ migo, ayaṃ
- adhaṃ sadūlotti majjhaṇho vi gimhaviralapāavacchāāsu
vaṇarāi su āhiṇḍīyadi ahavīdo ahavī [ ayaṃ mṛgaḥ, ayaṃ
varāhaḥ, ayaṃ śārdūlaḥ, iti madhyāhne'pi grīṣmaviralapādapacchāyāsu
vanarājiṣu āhiṇḍyate aṭavītaḥ aṭavī ] | pattasaṅkarakapāāīṃ
kaḍuāīṃ giriṇaījalāīṃ pīyanti [ patrasaṅkarakaṣāyāṇi kaṭukāni
girinadījalāni pīyante ] | aṇiyadave laṃ sūlamaṃsabhūyiṭṭho āhāro
aṇhoyadi [ aniyatave laṃ śūlyamāṃsabhūyiṣṭha āhāro bhujyate ]
turagāṇudhāvaṇakaṇḍitasandhiṇo rattimpi me ṇikāmaṃ saidavvaṃ
ṇatthi [ turagānudhāvanakaṇḍitasandheḥ rātrāvapi me nikāmaṃ śayitavyaṃ nāsti ] | tado mahantaṃ evva paccūse dāsīeputtehiṃ
mauṇiluddhaehiṃ vanaggahaṇakolāhalena paḍibodhitomhi [ tato
mahati eva pratyūṣe dāsyāḥputraiḥ śakunilubdhakaiḥ vanagrahaṇakolāhalena pratibodhito'smi |] ettaeṇa dāṇi vi pīḍā na ṇikkamadi
[ iyatā idānīmapi pīr̤ā na niṣkrāmati ] | tado gaṇḍassa uvari
piṇḍao saṃvutto [ tato gaṇḍasya upari piṇḍakaḥ saṃvṛttaḥ ] | hio
kila ahmesu ohīṇesu tattabhodo miāṇusāreṇa assamapadaṃ
paviṭṭhamsa tāpasakaṇṇaā saundalā mama adhaṇṇadāe daṃsidā
[ hyaḥ kila asmāsu avahīneṣu tatrabhavato mṛgānusāreṇa āśramapadaṃ praviṣṭasya tāpasakanyakā śakuntalā mama adhanyatayā darśitā ]
saṃpadaṃ ṇaaragamanassa maṇaṃ kathaṃ vi ṇa karedi [ sāmprataṃ nagaragamanasya manaḥ kathamapi na karoti ] | evvaṃ cintaantassa me
pahādā akchīsa raaṇī [ evameva cintayataḥ me prabhātā akṣṇoḥ
rajanī ] | kā gadī | jāva ṇaṃ kidācāraparikammaṃ pekkhāmi
[ kā gatiḥ | yāvadenaṃ kṛtācāraparikarmāṇaṃ prekṣe ] ( parikramyāvalokya ca) eso bāṇāsaṇahatthāṃhiḥ javaṇehiṃ vaṇapupphamālādhāriṇīhiṃ par̤ivido ido evva āacchadi piyavayasso [ eṣa
bāṇāsanahastābhiryavanībhiḥ vanapuṣpamālādhāriṇībhiḥ parivṛtaḥ ita
eva āgacchati priyavayasyaḥ ] | hodu, aṃgabhaṅgavikalro via bhavia
ciṭṭhissaṃ, jai evvaṃ vi ṇāma visamamaṃ laheyaṃ [bhavatu aṅgabhaṅgavikala
iva bhūtvā sthāsyāmi, yadi evamapi nāma viśramaṃ labheyaṃ ]
1.29.p5
daṇḍakāṣṭhamavalambya sthitaḥ
Linked texts (3)
- Devanāgarī recension — Sanskrit
- Saduktikarṇāmṛta — Śrīdharadāsa, Sanskrit
- Subhāṣitasudhānidhi — Sāyaṇa, Sanskrit