Mitabhashini 5
Mitabhāṣiṇī 5
- Language
- Sanskrit
Contents
5.1
caturtho'ṅkaḥ—FOURTH ACT.
pañcamo'ṅkaḥ
(tataḥ praviśatyāsanastho rājā vidūṣakaśca) | vidūṣakaḥ
(karṇaṃ dattvā)—bho vayassa saṅgīdasālāantare avahāṇaṃ dehi,
kalavisuddhāe gīdīe sarasaṃjogo suvvīadi | jāṇe tattahodī
haṃsavadiā vaṇṇapariaaṃ karedi tti [bho vayasya, saṅgītaśālāntare avadhānaṃ dehi, kalaviśuddhāyā gīteḥ svarasaṃyogaḥ śrūyate
jāne tatrabhavatī haṃsapādikā varṇaparicayaṃ karotīti]
rājā—tūṣṇīṃ bhava yāvadākarṇayāmi
ākāśe ( gīyate )—
ahiṇavamahaloluvo tumaṃ taha paricumbiya cuamañjariṃ
kamalavasaimettaṇivvudo mahūara visumaridosi ṇaṃ kahaṃ
5.2
[ abhinavamadhulolupastvaṃ paricumbya cūtamañjarīm
kamalavasatimātranirvṛto madhukara vismṛto'syenāṃ katham || ]
rājā—aho rāgaparivāhiṇī gītiḥ
vidūṣakaḥ—kiṃ dāva godīe avagado akkharattho [ kiṃ tāvat
gītyā avagataḥ akṣarārthaḥ ]
vidūṣakaḥ—kā gaī [ kā gati ]
rājā—(ātmagatam) kiṃ nu khalu gītārthamākarṇya iṣṭajanavirahādṛte'pi balavadutkaṇṭhito'smi | athavā—
ramyāṇi vocya madhurāṃśca niśamya śabdān
paryutsuko bhavati yat sukhito'pi jantuḥ
taccetasā smarati nūnamabodhapūrvaṃ
bhāvasthirāṇi jananāntarasauhṛdāni
5.2.p1
paryākulastiṣṭhati
5.5
rājā (smitaṃ kṛtvā )-sakṛtkṛtapraṇayoyaṃ janaḥ| tadasyā
devīṃ vasumatīmantareṇa mahadupālambhanaṃ gato'smi | sakhe māḍhavya.
madvacanāducyatāṃ hamsapādikā nipuṇamupālabdho'smīti
vidūṣakaḥ-jaṃ bhavaṃ āṇavedi [ yadbhagavān ājñāpayati ]
(utthāya ) bho vayassa gahīdassa tāe parakīehiṃ hatthehiṃ sihaṇḍae tāḍīyamāṇassa accharāe vīdarāyassa vinna ṇatthi dāṇi me
mokkho [ bho vayasya, gṛhītasya tayā parakīyairhastaiḥ śikhaṇḍake
tādyamānasya, apsarasā vītarāgasyeva, nāstīdānīṃ me mokṣaḥ ]
5.3
rājā-gaccha nāgarikavṛttyā saṃjñāpayenām
[ "paryutsuko bhavati" ( ta-, vyā- )—"paryutsukībhavati" ( rā- vi, ma- ) ]
"paryākula" unmana 'tiṣṭhati'
( tataḥ praviśati kañcukī ) | kañcukī-aho nu khalu
īdṛśīmavasthā pratipanno'smi
ācāra ityadhikṛtena mayā gṛhītā
yā vetrayaṣṭiravarodhagṛheṣu rājñaḥ
kāle gate bahutiye mama saiva jātā
prasthānaviplavagateravalambanārthā
5.4
bhoḥ, kāma dharmakāryyamanatipātyaṃ devasya | tathāpi idānīmeva dharmmāsanādutthitāya punaruparodhakāri kaṇvaśiṣyāgamanamasmai
notsahe nivedayitum | athavā aviśramo'yaṃ lokatantrādhikāraḥ
bhānuḥ sakṛdyuktaturaṅga eva rātrindivaṃ gandhavahaḥ prayāti
śeṣaḥ sadaivārhitabhūmibhāra ṣaṣṭhāṃśavṛtterapi dharma eṣaḥ
5.5-2
yāvanniyogamanutiṣṭhāmi | ( parikramyāvalokya ca ) eṣa deva —
prajāḥ prajāḥ svā iva tantrayitvā niṣevate śrāntamanā viviktam
yūthāni sañcāryya raviprataptaḥ śītaṃ divā sthānamiva dvipendraḥ
5.5-3
( upagamya ) jayatu jayatu devaḥ | ete khalu himagirerupatyakāraṇyavāsinaḥ kāśyapasandeśamādāya sastrīkāstapasvinaḥ saṃprāptāḥ
śrutvā devaḥ pramāṇam
rājā ( savismayam )—kiṃ kāśyapamandeśahāriṇaḥ sastrīkāstapasvinaḥ ?
kañcukī—atha kim ?
rājā—tena hi madvacanādvijñāpyatāmupādhyāyaḥ somarātaḥ
amunācamavāminaḥ śrautena vidhinā satkṛtya svayameva praveśayitumarhatīti | ahamapyatra tapasvidarśanocite pradeśe sthitaḥ pratipālayāmi
kañcukī—yadājñāpayati devaḥ | ( niṣkrāntaḥ )
rājā (utthāya)—vetravati, agniśaraṇamārgamādeśaya
pratīhārī—ido ido deva [ ita ito devaḥ ]
rājā—( parikrāmati | adhikārakhedaṃ nirūpya )—sarvaḥ
prārthitamarthamadhigamya mukhī sampadyate jantu | rājñāntu caritārthatā
duḥkhottaraiva
autsukyamātramavasādayati pratiṣṭhā
kliśnāti labdhaparipālanavṛttireva
nāti śramāpanayanāya yathā śramāya
rājyaṃ svahastadhṛtadaṇḍamivātapatram
5.6
( nepathye ) vaitāliko-vijayatāṃ devaḥ
prathamaḥsvasukhanirabhilāṣa khidyase lokahetoḥ
pratidinamathavā te vṛttireva vidhaiva
anubhavati hi mūrdhnā pādapastīvramaṣṇaṃ
śamayati paritāpaṃ chāyayā saṃśritānām
5.8
dvitīyaḥniyamayasi vimārga prasthitānāttadaṇḍa
praśamayasi vivādaṃ kalpase rakṣaṇāya
atanuṣu vibhaveṣu jñātayaḥ santu nāma
tvayi tu parisamāptaṃ bandhukṛtyaṃ prajānām
5.8-2
rājā—ete klāntamanasaḥ punarnavīkṛtā smaḥ | (parikrāmati)
pratīhārī-emo ahievasammajjaṇasasiroo saṇṇihidahomadheṇū aggisaraṇālindo | āruhadu devo [ eṣaḥ abhinavasammārjanasaśrokaḥ sannihitahomadhenuḥ agniśaraṇālindaḥ | ārohatu devaḥ ]
rājā (āruhya parijanaṃsāvalambī tiṣṭhan)-vetravati,
kimuddiśya bhagavatā kāśyapena matsakāśamṛṣayaḥ preṣitāḥ syuḥ ?
kiṃ tāvadbrati nāmupoḍhatapasāṃ vighnaistapo dūṣitaṃ
dharmāraṇyacareṣu kenaciduta prāṇiṣvasacceṣṭitam
āho svit pramavo mamāpacaritairviṣṭambhito vīrudhām
ityārūḍhabahuprataka maparicchedākulaṃ me manaḥ
5.8-3
pratīhārī-sucaridaṇandiṇo isoo devaṃ sabhāaiduṃ āgadetti takkemi | [ sucaritanandinaḥ ṛṣayo devaṃ sabhājayitumāgatā iti tarkayāmi ]
(tataḥ praviśanti gautamīsahitau śakuntalāṃ puraskṛtya kaṇvaśiṣyau
puraścaiṣāṃ kañcukī purohitaśca )| kañcukī-ita ito bhavantaḥ
śārṅgarava —śāradvata,
mahābhāgaḥ kāmaṃ narapatirabhinnasthitirasau
na kaścidvarṇānāmapathamapakṛṣṭo'pi bhajate
tathāpīdaṃ śaśvatparicitaviviktena manasā
janākīrṇaṃ manye hutavahaparītaṃ gṛhamiva
5.10
śāradvataḥ—sthāne bhavān purapraveśāditthambhūtaḥ saṃvṛttaḥ
ahamapi—
abhyaktamiva snātaḥ śuciraśucimiva prabuddha iva suptam
baddhamiva svairagatirjanamiha sukhasaṅginamavaimi
5.12
śakuntalā (nimittaṃ sūcayitvā)—ammahe kiṃ me vāmedaraṃ
ṇaaṇaṃ vipphuradi [aho kiṃ me vāmitaraṃ nayanaṃ visphurati]
gautamo—jāde paḍihada amaṅgala̍ | suhāīṃ de bhattu kuladevadāo vitarantu [ jāte pratihatamamaṅgalam | sukhāni te
bhartṛ kuladevatā vitarantu ] | ( parikrāmati )
purohitaḥ ( rājānaṃ nirdiśya )—bho bhostapasvinaḥ, asāvatrabhavān varṇāśramāṇāṃ rakṣitā prāgeva muktāsano vaḥ pratipālayati | paśyatainam
śārṅgaravaḥ—bho mahābrāhmaṇa, kāmametadabhinandanīyaṃ, tathāpi
vayamana madhyasthāḥ | kutaḥ—
bhavanti namrāstaravaḥ phalāgamairnavāmbubhirdūravilambino ghanāḥ
anuddhatāḥ satpuruṣāḥ samṛddhibhiḥ svabhāva evaiṣa paropakāriṇām
5.13
pratīhāro-deva pasaṇṇamuhavaṇṇā dīsanti | jāṇāmi
visraddhakajjao isio [ deva, prasannamukhavarṇā dṛśyante| jānāmi
visrabdhakāryā ṛṣayaḥ ]
rājā ( śakuntalāṃ dṛṣṭvā ) - athātrabhavatokeyamavaguṇṭhanavatī nātiparisphuṭaśarīralāvaṇyā
madhye tapodhanānāṃ kisalayamiva pāṇḍupatrāṇām
5.13-2
pratohārī-deva, kutūhalagabbho pahido ṇa me takko pamaradi
na daṃsaṇīā uṇa se ākidī ṇakkhauladi [deva kutūhalagarbha
prahito na me tarkaḥ prasarati | nanu darśanīyā punarasyā ākṛtirlakṣyate ]
rājā-bhavatu | anirvarṇanīyaṃ parakalatram
śakuntalā ( hastamurasi kṛtvā ātmagatam )-hiayya kiṃ
evvaṃ vevasi | ajjauttassa bhāvaṃ odhāria dhīraṃ dāva hohi
rājā-avahito'smi
ṛṣayaḥ (hastamudyamya)-vijayasva rājan
rājā-sarvāṃnabhivādaye
ṛṣayaḥ-iṣṭena yujyasva
rājā-api nirvighnatapaso munayaḥ
ṛṣayaḥkuto dharmakriyāvighnaḥ satāṃ rakṣitari tvayi
tamastapati dharmāṃśau kathamavirbhaviṣyati
5.14
tama kathamārbhaviṣyati
rājā-arthavān khalu me rājaśabda | atha bhagavān lokānugrahāya kuśalī kāśyapa ?
śāṅgaravaḥ-svādhīnakuśalāḥ siddhimantaḥ | sa bhavantamanāmayapraśnapūrva kamidamāha
rājā—kimājñāpayati bhagavān
śāṅgaravaḥ—yanmithaḥ samayādimāṃ madoyāṃ duhitaraṃ bhavānupāyaṃsta tanmayā prītimatā yuvayoranujñātam | kutaḥ—
tvamarhatāṃ prāgrasaraḥ smṛto'si na
śakuntalā mūrttimato ca satkriyā
samānayaṃstulyaguṇaṃ vadhūvaraṃ
cirasya vācyaṃ na gataḥ prajāpatiḥ
5.14.p1
tadidānīmāpannasatvā pratigṛhyatāṃ sahadharmacaraṇayeti
gautamī—ajja ki vi vattukāmamhi| ṇa me vaaṇāvaro
-tthi| kahaṃ tti [āryya, kimapi vaktukāmāsmi| na me
vacanāvasaro'sti | kathamiti ]?
ṇāvekkhido guruaṇo imāe ṇa tue vi pucchido bandhu
ekakassa ca cariṇa bhaṇādu ki eka ekammiṃ
[ nāpekṣito gurujanonayānayāpi pṛṣṭo bandhu
ekaikasya ca carite bhaṇatu kimeka ekasmin || ]
śakuntalā (ātmagatam )—kiṃ ṇu kkhu ajjautto bhaṇādi
5.14.p2
[kiṃ nu khalu āryyaputro bhaṇati ]
5.14.p3
ca
rājā—kimidamupanyastam
śakuntalā (ātmagatam)-pāvao kkhu vaaṇovavkhāso
5.14.p4
[ pāvakaḥ khalu vacanopanyāsa. ]
5.16
śārṅgaravaḥ-kathamidaṃ nāma | bhavanta eva mutarāṃ lokavṛttāntaniṣṇātā.
satīmapi jñātikulaikasaṃśrayāṃ jano'nyathā bharttṛmatīṃ viśaṅkate
ataḥsamīpe pariṇeturiṣyate priyāpriyā vā pramadā svabandhubhiḥ
5.16.p1
rājā—kiñcātrabhavatī mayā pariṇītapūrvā
śakuntalā (saviṣādamātmagatam)—hiaa sampadaṃ de āsaṅkā
5.16.p2
[ hṛdaya, sāmprataṃ te āśaṅkā ]
5.19
śāṅgaravaḥ—
kiṃ kṛtakāryadveṣoddharmaṃ prati vimukhatocitā rājñaḥ
rājā—kuto'yamamatkalpanāprasaṅgaḥ
śāṅgaravaḥ—
mūrcchantyamī vikārāḥ prāyeṇaiśvaryamatteṣu
rājā—viśeṣeṇādhikṣipto'smi !
gautamī ( śakuntalā prati )—jāde muhuttaaṃ mā lajja avaṇaissaṃ dāva de ougaṭhaṇaṃ | tado tumaṃ bhaṭṭhā ahijāṇissadi [ jāte
muhūrttakaṃ mā lajjasva | apaneṣyāmi te avaguṇṭhanam | tatastvāṃ
bharttā abhijñāsyati ] ! ( tathā karoti )
rājā ( śakuntalāṃ nirvvarṇya ātmagatam )—
idamupanatamevaṃ rūpamakliṣṭakānti
prathamaparigṛhītaṃ syānnavetyavyavasyan
bhramara iva vibhāte kundamantastuṣāraṃ
na khalu sapadi bhoktuṃ nāpi śaknomi moktum
5.19.p1
vicārayan sthitaḥ
5.19-2
"mūḍha syāmahameṣā vā vadenmithyeti saṃśaye
dāratyāgī bhavāmyāho parastrīsparśa pāṃsula ||"
pratīhārī—(svāgatam)—aho dhammāvekkhidā bhaṭṭino
īrisaṃ ṇāma suhovaṇadaṃ rūaṃ dekkhia ko aṇṇo viāredi [aho
dharmavekṣitā bhartṛ| īdṛśaṃ nāma sukhopanataṃ rūpa dṛṣṭvā ka anyo
vicārayati]
śārṅgarava —bho rājan, kimiti joṣamāsyate
rājā—bhostapodhanā cintayannapi na khalu svīkaraṇamatrabhavatyāḥ smarāmi| tat kathamamamabhivyaktasattvalakṣaṇāṃ pratyātmānaṃ
kṣetriyamāśaṅkamānaḥ pratipatsye
śakuntalā (apavārya) - ajjassa pariṇae evva sandeho
kudo dāṇiṃ me dūrāhirohiṇī āsā [āryasya pariṇaye eva
sandehaḥ| kutaḥ idānīṃ me dūrādhirohiṇī āśā]
śāṅgaṃravaḥ—mā tāvat
kṛtābhimarśāmanumanyamāna sutāṃ tvayā nāma munirvimānyaḥ
muṣṭaṃ pratigrāhayatā svamarthaṃ pātrīkṛto dasyurivāmiyena
5.19-2.p1
śāradvataḥ—śāṅgarava, virama tvamidānīm | śakuntale,
vaktavyamuktamasmābhiḥ | so'yamatrabhavānevamāha | dīyatāmasmai
pratyayaprativacanam
śakuntalā (apavāryya)—ima avatthantaraṃ gade tārise aṇurāe kiṃvā sumarāvideṇa | attā dāṇi me sohaṇīo tti vavasida
meda [ idamavasthāntaraṃ gate tādṛśe'nurāge ki vā smāritena
ātmā idānīṃ me śodhanīya iti vyavasitametat ] | ( prakāśam )
ajjautta—[ āryyaputra— ] ( arddhokte ) sasaide pariṇae ṇa eso
samudācāro | porava, juttaṃ ṇāma de taha purā assamapade sahāvuttāṇahiaaṃ imaṃ jaṇaṃ samaapuvva paḍāria īdisehiṃ akkharehiṃ
paccākkhādu [ saṃśayite pariṇaye na eṣa samudācāra | paurava,
yuktaṃ nāma te tayā purā āśramapade svabhāvottānahṛdayam imaṃ janaṃ
samayapūrvaṃ pratāryya īdṛśaikṣaraiḥ pratyākhyātum ]
śakuntaleti| 'tādṛśa' patirahite 'anurāge idam' etat 'avasthāntara' vaśyāvasyā rūpaviparyyayam [ uttaraśabdo bhinnavācī| nityasamāso mayūravyaṃ sakādivāduttaraśabdasya ca paranpāta] 'gate' prāpte sati smāranena smāraṇena [bhāve kta ] 'vā kim'
na kimapi phalam| tathāpi 'idānīm ātmā [nijasvarūpaṃ me 'śodhanīya' kalaṅkāta
mocanīya iti' heto 'etat vyavasitam prārabdha mayā eṣa me udyamaḥ | 'āryaputra'
iti pariṇaitureva sambodhanama| 'pariṇaye saṃśayite' śatasande he sati [ 'tadasya sañjātama-'
iti itac ] 'eṣa samudācāra' samyagācāra 'na' na hi yuktametat sambodhanam| 'purā'
pūrvvama 'ātmapadaṃ svabhāvena' prakṛtyā 'uttānam' gambhīram akapaṭamityartha 'hṛdaya'
yasya tathāvidha nisargeṇasaralāhṛdayam 'imaṃ janaṃ' madrūpa 'śapathapūrvaka' 'śapathe' [ 'samayā
śapathācārakālasiddhānteṣu vida" ityamara ] 'rahā pratāya' vañcayitvā adhunā 'īdṛśaiḥ
akṣarai ' visrutityājavacane 'pratyākhyātu' nirākarttuṃma [cchāndopapade tumun ] 'yukta nāma'
yuktamiva| yadvā-yukta nāma yukta kim ? pratārako vyāṅmavalambya pratyācakṣīta ityeva
yujyate| 'paurava' iti gotrollekha abhibhajanenāpi na sadṛśametaditi darśāyituma ['śodhanīya" (ta, vyā, ) - "śodhanīya," (rā-, ka- -' koṣanīya" (di- )|| "yuktam"
5.19-2.p2
ta-, vi-, vyā-) -' na yuktam (rā-, ka-
5.18
rājā (karṇo vidhāya )--śāntaṃ pāpam
vyapadeśamāvilayituṃ kimīhase janamimañca pātayitum
kūlaṅkaṣeva sindhuḥ prasannamambhastaṭaruhañca
5.20
śakuntalā-hodu jai paramatyado parapariggahasaṅkiṇā tue
evvaṃ pauttaṃ tā abhiṇṇāṇeṇa imiṇā tuha āsaṅkaṃ avaṇaissaṃ
[bhavatu, yadi paramārthata. paraparigrahaśaṅkinā tvayā eva pravattaṃ
tadabhijñānena anena tava āśaṅkāmapaneṣyāmi ]
rājā—udāra kalpaḥ
śakuntalā ( mudrāsthānaṃ parāmṛśya )—haddhī, haddhī, aṅgulīaaśūṇṇā me aṅgulī [ hā dhik, hā dhika, aṅgulīyakaśūnyā me
aṅguli ] | (savipāda gautamomukhamokṣate )
gotamī—ṇūṇaṃ de sakkāvadārabbhantare sacototyamalile
vandamāṇāe pabbhaṭṭha aṅgulīayaṃ [nūna te śakrāvatārābhyantare śacītīrthasalile vandamānāyāḥ prabhraṣṭamaṅgulīyakam ]
rājā ( sasmitam )—idaṃ tat pratyutpannamati straiṇamiti
yaducyate
śakuntalā—ettha dāva vihiṇā daṃsida pahuttaṇaṃ | avaraṃ
de kahissaṃ [ atra tāvadvidhinā darśita prabhutvam | aparaṃ te
kathayiṣyāmi ]
rājā—śrotavyamidānīṃ saṃvṛttam
śakuntalā—ṇaṃ ekkasmiṃ diahe vedasaladāmaṇḍave ṇaliṇī
pattabhāaṇagadaṃ udaaṃ tuha hatthe saṇṇihidaṃ āsi [nanu ekasmin
divase vetasalatāmaṇḍape nalināpatnabhājanagatamudakaṃ tava haste
sannihitam āsīt ]
rājā—śaṛṇumastāvat
śakuntalā-takkhaṇaṃ so me puttakidao dīhāpaṅgago ṇāma
miapodao upaṭṭhido [ tatkṣaṇaṃ sa me putrakṛtako dīrghāpāṅgo
nāma mṛgapotaka upasthitaḥ ]| tue ayaṃ dāva paḍhamaṃ piau tti
aṇuampiṇā uvacchandido udaeṇa. ṇaṃ uṇa de aparicaādo
hatthabbhāsaṃ uvagado [tvayā ayaṃ tāvat prathamaṃ pivatu ityanukampinā
upacchandita udakena. na punaste aparicayāt hastābhyāsam upagataḥ ]| pacchā tasmiṃ evva mae gahide salile ṇeṇa kido paṇao
[ paścāttasminna va mayā gṛhīte salile anena kṛtaḥ praṇayaḥ]| tadā
tumaṃ itthaṃ pahasidosi-savvo sagandhesu vissasadi duve vi tuhme
ārakkhaātti [ tadā tvamityaṃ prahasito'si-sarvaḥ sagandheṣu
viśvasiti, dvāvapi yuvām āraṇyakau iti ]
rājā—evamādibhirātmakāryyanirvarttinīnāṃ madhurābhiranṛtavāgbhirākṛṣyante viṣayiṇaḥ
gautamī—mahābhāa, ṇārihasi evvaṃ mantiduṃ| tavovaṇasaṃvaḍḍhido aṇabhiṇṇo aaṃ jaṇo kaidavassa [ mahābhāga
nārhasi evaṃ mantrayitum| tapovanasaṃvarddhita. anabhijñaḥ ayaṃ jana'
kaitavasya ]
rājā—tāpasavṛddhe,
strīṇāmaśikṣitapaṭutvamamānuṣīṇāṃ
sandṛśyate kimuta yāḥ pratibodhavatyaḥ
prāgantarikṣagamanāt svamapatyajātam
anyairdvijaiḥ parabhṛtāḥ kila poṣayanti
5.21
śakuntalā (saroṣam )—aṇajja, attaṇo hiaāṃṇumāṇeṇa
pekkhasi | ko dāṇi anno dhammakañcu appavesiṇo tiṇakaṇṇa
kūvovamassa tuha aṇukidi paḍivajjissadi [ anārya, ātmano
hṛdayānumānena prekṣase | ka idānīm anyo dharmakañcukapraveśinastṛṇacchannakūpopamasya tava anukṛtiṃ pratipatsyate ]
rājā ( ātmagatam) - vanavāsādavibhrama. punaratrabhavatyāḥ
kopo lakṣyate | tathāhi-na tiryagavalokitaṃ bhavati cakṣugalohita
vaco'pi paruṣākṣaraṃ na ca padeṣu saṃsajjate
himārtta iva vepate sakala eṣa vimbādhara.
svabhāvavinate bhruvau yugapadeva bhedaṃ gate
5.22
sandigdhabuddhi māṃ kurvan akaitava ivāsyāḥ kopo lakṣyate
tathā hyanayāmayyeva vismaraṇadāruṇacittavṛttau
vṛttaṃ rahaḥ praṇayamapratipadyamāne
bhedādbhruvo. kuṭilayoratilohitācyā
bhagnaṃ śarāsanamivātiruṣā smarasya
5.23
( prakāśam ) āyeṃ, prathitaṃ duṣyantasya caritam | prajāsvapīdaṃ
na dṛśyate
śakuntalā—suṭṭhu dāva atta sacchandacāriṇī kidamhi jā
ahaṃ imassa puruvaṃsappaccaeṇa muhamahuraṇo hiaavisassa hatthavabhāsaṃ uvagadā [ suṣṭhu tāvat atra svacchandacāriṇī kṛtāsmi.
yāhamasya puruvaṃśapratyayena mukhamaghorhṛdayaviṣasya hastābhyāsamupagatā ] | (paṭāntena mukhamāvṛtya roditi )
śārṅgaravaḥ—itthamātmakṛtamapratihataṃ cāpalaṃ dahati
ataḥ parīkṣya karttavyaṃ viśeṣāt saṅgataṃ rahaḥ
ajñātahṛdayeṣvevaṃ vairībhavati sauhṛdam
5.24
rājā-ayi bhoḥ kimatrabhavatopratyayādevāsmān saṃśrutadoṣākṣaraiḥ kṣiṇutha
śāṅgarvaraḥ ( sāsūyam )—śrutaṃ bhavadbhiradharottaram—
ājanmanaḥ śāṭhyamaśikṣito yastasyāpramāṇaṃ vacanaṃ janasya
parātisaṃdhānamadhīyate yairvidyeti te santu kilāptavācaḥ
5.25
rājā—bho satyavādin, abhyupagata tāvadasmābhirevam| kiṃ
punarimāmatisandhāya labhyate
śāṅgarkhaḥ—vinipātaḥ
rājā—vinipātaḥ pauravaiḥ prārthyate iti na śraddheyametat
śāradvataḥ—śāṅgarkha, kimuttareṇa| anuṣṭhito guruniyogaḥ
pratinivarttāmahe vayam| (rājānaṃ prati)—
tadeṣā bhavataḥ patnī tyaja vaināṃ gṛhāṇa vā
upapannā hi dāreṣu prabhutā sarvatomukhī
5.26
gautami, gacchāgrataḥ| (prasthitā)
śakuntalā—kaha imilā kidaveṇa vippaladdhemhi tumhe vi
maṃ pariccayaha [ kathamanena kitavena vipralabdhāsmi yūyamapi māṃ
parityajaya ] | (anupratiṣṭhate)
gautamī (sthitvā)—vaccha saṅagarava, aṇugacchadi karuṇaparideiṇī saundalā| paccādesaparuse bhattuṇi kiṃ vā me puttiā
karedu [ vatsa śāṅgargarava, anugacchati naḥ karuṇaparidevinau śakuntalā| pratyādeśaparuṣe bharttari kiṃ vā putrikā karotu ]
śāṅgarravaḥ (saroṣa nivṛlya)-kiṃ purobhāge, svātantryamavalambase | (śakuntalā bhītā vepate)
śāṅgarravaḥ-śakuntaleyadi yathā vadati kṣitipastathā
tvamasi kiṃ piturutkulayā tvayā
atha tu vetsi śuci vratamātmanaḥ
patikule tava dāsyamapi kṣamam
5.27
tiṣṭha, sādhayāmo vayam
vadati yadi tvaṃ tathā'si, utsṛṣṭandhā tvayā pituḥ kim ? atha tu cātmano vrata śuci
vetsi, patikule dāsyamapi tava kṣamam
rājā-bhostapasvin, kimayabhavatīṃ vipralabhase
kumudānyeva śaśāṅkaḥ savitā bodhayati paṅkajānyeva
vaśināṃ hi paraparigrahasaṃśleṣaparāṅmukhī vṛttiḥ
5.28
śāṅgaravaḥ-rājan, atha pūrvavṛttaṃ vyāsaṅgādvismṛtaṃ bhavet
tadā kathamadharmabhīraurdāraparityāgaḥ
rājā—bhavantamevātra gurulāghavaṃ pṛcchāmi
mūḍhaḥ syāmahameṣā vā vadenmithyeti saṃśaye
dāratyāgī bhavāmyāho parastrīsparśapāṃśulaḥ
5.28-2
purohitaḥ—(vicāryya)—yadi tāvat evaṃ kriyatām
rājā—anuśāstu māṃ bhavān
purohita—atrabhavato tāvadāprasavāsmadgṛhahe tiṣṭhatu
rājā—kuta idam
purohitaḥ—tvaṃ sādhubhiruddiṣṭa. prathamameva cakravarttinaṃ putraṃ
janayiṣyasīti | sa cenmunidauhitrastallakṣaṇopapanno bhaviṣyati,
tataḥ abhinandya śuddhāntamenāṃ praveśayiṣyasi | viparyyaye tu piturasyāḥ samīpanayanamavasthitameva
rājā—yathā gurubhyo rocate
purohitaḥ—vatse anugaccha mām
śakuntalā—bhaavadi vasudde dehi me vivaraṃ [ bhagavati vasudhe,
dehi me vivaram ] | ( rudatī prasthitā | niṣkrāntā saha purodhasā tapasvibhiśca | rājā śāpavyavahitasmṛtiḥ śakuntalāgatameva
cintayati )
nepathye—āścaryyāmāścaryyam
rājā (ākarṇya)—ki nu khalu syāt
(praviśya) purohita' ( savismayama)—deva, adbhutaṃ khalu
saṃvṛttam
rājā—kimitra
purohitaḥ—deva, pagavṛtteṣu ka ṇva śiṣyeṣu—
sā nindantī svāni bhāgyāni bālā
bāhutkṣepaṃ krandituñca pravṛttā
rājā—kiñca
purohita—
strīsaṃsthānañcāpsarastīrthamārādutkṣipyaināṃjyotirekaṃ jagāma
5.28-2.p1
sarve vismayaṃ rūpayanti
5.30
rājā—bhagavan, prāgapi so'smābhiratha pratyādiṣṭa eva
kiṃ vṛthā tarkeṇānviṣyate| viśrāmyatu bhavān
purohita (vilokya)—vijayasva| (niṣkrānta )
rājā—vetravati, paryyākulo'smi| śayanabhūmimārgamādeśaya
pratīhārī—ido ido daivo [ita ito deva]| (prasthitā)
rājā (parikramya svagatam)kāmaṃ pratyādiṣṭā smarāmi na parigrahaṃ munestanayām
balavattu dūyamānaṃ pratyāyayatīva māṃ hṛdayam
5.30.p1
niṣkrāntāḥ sarve
Linked texts (6)
- Devanāgarī recension — Sanskrit
- Rasārṇavasudhākara — Siṃhabhūpāla, Sanskrit
- Vakroktijīvita — Kuntaka, Sanskrit
- Indische Sprüche — Otto von Böhtlingk 1863, Sanskrit
- Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra — Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Paraba 1886, Sanskrit
- Subhāṣitasudhānidhi — Sāyaṇa, Sanskrit