Tithyarka
तिथ्यर्क
Son of Mahādeva, son of Bālakṛṣṇa; part of Dharmaśāstrasudhānidhi; Anukramaṇikā by Vaidyanātha.
- Language
- Sanskrit
- Date
- 1658–1708 CE
- Author
- Divākarabhaṭṭa
- Extent
- 186 passages, 23,204 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Tithyarka Of Divakar By Shri Krishna Pant Shastri 1932 Achyuta Granthamala Office Varanasi; ed. Śrī Kṛṣṇa… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
Text
1.2
utpattyādiprakarttāraṃ harttāraṃ tamasaḥ param
dātāraṃ sarvakāmānāṃ taṃ bhaje'haṃ vikarttanam
1.3
śrīrāmeśvarasūrisūnurabhavannārāyaṇākhyo mahān
yenākāryyavimuktake suvidhinā viśveśvarasthāpanā
tatputro vibudhādhipaḥ kṣititale śrīśaṅkarastatsuto
jāto bhāskarapūjakaḥ pṛthuyaśāḥ śrīnīlakaṇṭho budhaḥ
1.4
bhāradvājakule'male samabhavat śrībālakṛṣṇābhidhaḥ
sāhityāmṛtavārirāśiratulaḥ sarvadvijānāṃ guruḥ
tatsnūḥ prathamo mahāmaṇiriva prakhyātakīrttirguṇairjāto nyāya naye bṛhaspatisamo nāmnā mahādevakaḥ
1.5
tatputreṇa divākareṇa viduṣā śrīnīlakaṇṭhaprabhordauhitreṇa budhaiḥ sudhārasasamāsvādyaḥ pareṣāṃ kṛte
tithyarkaḥ kriyate praṇamya pitaraṃ bālāṃ tathā mātaraṃ
śrīkāntaṃ tapanaṃ śriyaṃ paśupatiṃ vācaṃ mahādevatām
1.5.p1.1
idaṃ hi vacanaṃ na bhakṣaṇavidhiparam, pañcanakhāpañcanakhabhakṣaṇasya
yugapatprāpteḥ pakṣaprāptyabhāvāt | ata idamapañcanakhabhakṣaṇanivṛttiparamityayaṃ parisaṃkhyāvidhirityācāryaiḥ spaṣṭīkṛtatvāt | sa ca
vidhirāmnāyavākyam | tasya ca prāmāṇyaṃ svataḥ siddhameva
tanmūlakatvāt smṛtyādīnāmapi vidhitvena prāmāṇyam | sa ca
vidhirdvividhaḥ—pravarttako nivarttakaśceti | tatra pravarttako
yathā—
“ekādaśyāmupavasetpakṣayorubhayorapi” iti
nivartako yathā—
“ekādaśyāṃ na bhuñjīta pakṣayorubhayorapi” iti
evamubhayavidhavidhyuktakarmaṇāmadhikaraṇatvena tithayo'ṅgam
taduktaṃ nirṇayāmṛte—
“kāle hi karma codyate na karmaṇi kālaḥ” | iti
ataśca vidhyaṅgatvena tithayo nirṇetavyāḥ | tanoti vistārayati
candrakalāṃ yaḥ kālaviśeṣaḥ sā tithiḥ | yathoktakalayā tanyata
iti vā tithiḥ | uktañca—
“tanyante kalayā yasmāttasmāttāstithayaḥ smṛtāḥ” iti
sā tithirdvividhā sampūrṇā khaṇḍā ca | sampūrṇāktā skandapurāṇe—
“pratipatprabhṛtayaḥ sarvā udayādudayādraveḥ
sampūrṇā iti vikhyātā harivāsaravarjitāḥ” || iti
harivāsara ekādaśī | tatra sampūrṇatvamagre vakṣyāmaḥ
tadanyā khaṇḍā | tatra sandigdhatvātkhaṇḍaiva nirṇetavyā, na tu
sampūrṇāpi; prayojanābhāvāt | nirṇayalakṣaṇamuktaṃ nirṇayāmṛte—
“tattve vipratipannānāṃ vākyānāmitaretaram
virodhaparihāro'tra nirṇayastattvadarśanam ||” iti
sarvatithiṣu smṛtyādyuktamanuṣṭhānaṃ kṛtyam | atha tithinirṇayaḥ | tatrādau saṃvatsarārambhe prathamopasthitatvāt pratipannirṇīyate | asyāśca nāmaniruktiruktā bhaviṣye—
“tithīnāṃ pravarā yasmād brahmaṇā samudāhṛtā
1.5.p1.2
pratipādyā pade pūrve pratipattena socyate” || iti
yadvā, pratipadyate—upakramyate māsādiranayeti pratipat
sā śuklapakṣe pratipat pūrvaviddhā grāhyā, pratipadpyamāvāsyeti yugmavākyāt | sāpi yadā pañcadhā vibhaktasyāhnaścaturthabhāgavyāpinī
tadaiva pūrvaviddhā grāhyā | aparāhnottarakāle tu pravṛttā uttaraviddhaiva
grāhyā, “pratipatsaṃmukhī kāryā yā bhavedaparāhnakī” iti madanaratne skāndāt
saṃmukhī pūrvaviddhā kṛṣṇapakṣe parā, ‘pratipat sadvitīyā
syādi’tyāpastambīyayugmavākyāt | upavāse tu śuklā kṛṣṇāpi
pratipatpūrvaiva grāhyā,
“pratipatpañcamī caiva upoṣyā pūrvasaṃyutā”
iti jābālivacanāt | ayaṃ sāmānyato nirṇayaḥ, viśeṣatastatra tatra vakṣyate | nanu pūrvaviddhāyāṃ pratipadi vihito yaḥ
pāpakṣayārthamupavāsastasya saṅkalpaḥ kiṃ prātaḥ kāryaḥ ? uta pratipatpraveśe ? iti | nādyaḥ,
"yo yasya vihitaḥ kālaḥ karmaṇastadupakrame
vidyamāno bhavedaṅgaṃ nojjhitopakrameṇa tu ||”
iti skāndād amāvāsyākāle pratipadupavāsasaṅkalpāyāgāt | na dvitīyaḥ pakṣaḥ, - 'prātaḥ saṅkalpayedvidvānupavāsavratādikam'
iti vacanātprātaḥ kālasyaiva saṅkalpāṅgatvayogāt | siddhāntastu—
"prātarārabhya matimān kuryānnaktavratādikam
nāparāhne na madhyāhne pitryakālau hi tau smṛtau ||”
ityādivākyaiḥ prātareva saṅkalpaḥ kāryaḥ, yadyapi tadānīṃ
jyotiḥśāstrasiddhapratipadabhāvo'sti tathāpi smṛtibhirāpāditapratipatsākalyasadbhāvāt
"yāṃ tithiṃ samanuprāpya astaṃ yāti divākaraḥ
tithiḥ sā sakalā jñeyā dānādhyayanakarmasu ||”
karmasu—upavāsanaktādiṣu
atrāstamayātpūrvaṃ trimuhūrttā tithivijñeyā na nyūnā
1.5.p1.3
"yāṃ prāpyāstamupaityarkaḥ sā cetsyāttrimuhūrtikā
dharmakṛtyeṣu sarveṣu sampūrṇāṃ tāṃ vidurbudhāḥ ||”
iti saurapurāṇāt
tadevaṃ pratipadupavāsottaraṃ paredyuḥ pāraṇaṃ prātarvidheyam, uta
tithyante—iti sandehe tithyanta eveti bratīmaḥ,
“tithinakṣatraniyame tithiyānte ca pāraṇam
ato'nyathā pāraṇe tu vratabhaṅgamavāpnuyāt ||”
iti sumantuvacanāt
asya cāpavādo mādhavīye—
“tithyante caiva bhānte ca pāraṇaṃ yatra codyate
yāmatrayordhvavartinyāṃ prātareva hi pāraṇam ||” iti
yattu devalavacanam—
“upavāseṣu sarveṣu pūrvāhṇe pāraṇaṃ bhavet
anyathā tu phalasyārddhaṃ dharmamevopasarpati ||” iti, tatparaviddhopavāsaviṣayam;
“pūrvaviddhāsu tithiṣu bheṣu ca śravaṇaṃ vinā
upoṣyā vidhivat kuryāttattadante ca pāraṇam ||”
iti naigamāt | dharmaṃ yamam
atra mādhavastu—
“tithīnāmeva sarvāsāmupavāsavratādiṣu
tithyante pāraṇaṃ kuryādvinā śivacaturdaśīm ||”
iti skandapurāṇavacanagatādiśabdagṛhītānyekabhaktanaktāyācitānyapi yāṃ tithimuddiśyaitāni pūrvedyurvihitāni paredyustattithibhāge'tīte paścādbhojanaṃ kāryam, anyathā pūrvadinānuṣṭhitaikabhaktādi
vratānāṃ vaikalyaṃ syādityabhiprāyaḥ—ityāha | nanu yo'yamupavāsaḥ
pūrvaviddhapratipadi vihitaḥ sa kenāpi nimittena tatra kartuṃ na śakyate
cet, tadottaraviddhā gauṇakālatvena grāhyā, kiṃvā mukhyakālātikramād vratatyāga eva, kāle hi karma codyata ityuktatvāt
1.5.p1.4
tatra kecit parityāgamevāṅgīcakruḥ, mukhyakālātikrameṇāpyanuṣṭhāne yadā kadāpyanuṣṭhānaprasaṅgāt , nāyaṃ doṣaḥ, pratipaddarśanābhāvena yadā kadācidanuṣṭhānaprasaṅgaprasaktyabhāvāt , viśeṣyānvitasyaiva viśeṣaṇasyābhyarhitatvāt
ataeva mādhavaḥkadācittadasambhave mānāntareṇāpyanuṣṭhānameva śreyo na tu
tallopo yukta ityāha !
tatra sāmānyataḥ sarvatithiṣu tithipatitvenāgnyādipūjanaṃ kāryamityuktaṃ nirṇayāmṛte vahnipurāṇe"pratipadyagnipūjā syād dvitīyāyāṃ ca vedhasaḥ
daśamyāmantakasyāpi ṣaṣṭhayāṃ pūjā guhasya ca
caturthyāṃ gaṇanādhasya gauryāstatpūrvavāsare
sarasvatyā navamyāṃ ca saptamyāṃ bhāskarasya ca
aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāmekādaśyāṃ śivasya ca
dvādaśyāñca trayodaśyāṃ hareśca madanasya ca
śeṣādīnāṃ phaṇīśānāṃ pañcamyāṃ pūjanaṃ bhavet
parvaṇīndostithiṣvāsu pakṣadvayagatāsvapi || iti"
pūjanamityasya sarvatrānvayaḥ| pratipadātithīnāṃ trirāvṛttyā
nandādisaṃjñoktā ratnamālāyām—
“nandā ca bhadrā ca jayā ca riktā
pūrṇeti sarvāstithayaḥ kramātsyuḥ||” iti
kramāt pratipadāditithiṣu varjyāni uktāni padmapurāṇe—
“kramātkūṣmāṇḍabṛhatī taruṇīmūlakaṃ tathā
śrīphalañca kaliṅgañca phalaṃ dhātrībhavaṃ tathā
nārikelamalāṃbuṃ ca paṭolaṃ badarīphalam
carmavṛttākavallī ca śākaṃ tulasijaṃ tathā
śākānyetāni varjyāni kramātpratipadādiṣu||” iti
atha caitraśuklapratipannirṇīyate| saṃvatsarārambhe udayavyāpinī grāhyā,
“caitre māsi jagad brahmā sasarja prathame'hani
śuklapakṣe samagra tu tadā sūryodaye sati||”
iti mādhavīyabrāhmavākyāt| dinadvaye tadvyāptau pūrvā,
1.5.p1.5
sampūrṇatvāt| anyāptāvapi vṛddhavaśiṣṭhavacanāt pūrvaiva| vacanaṃ
tvagre vakṣyate
atra brahmapūjoktā madanaratne brahmapurāṇe caitraśuklapratipatkṛtyopakrame—
“tasyāmādau ca sampūjyo brahmā kamalasambhavaḥ||” iti
hemādrau viṣṇudharmottare ca—
"caitramāsasya yā śuklā prathamā pratipadbhavet
tadahni brahmaṇaḥ kṛtvā sopavāsantu pūjanam
saṃvatsaramavāpnoti saukhyāni bhṛgunandana ! |" iti
prathamā sarvatithīnāmādyā
atraiva śakādiśravaṇamuktaṃ jyotiḥśāstre bhaviṣye—
"caitre māsi mahābāho puṇyā yā pratipatparā
asyāṃ vai nimbapatrāṇi prāśya saṃśṛṇuyāttithim
śukavatsarabhūpamantriṇāṃ rasadhānyeśvarameghapatīnām
śravaṇātpaṭhanācca vai nṛṇāṃ śubhatāṃ yātyaśubhaṃ saha śriyā ||" iti
idaṃ malamāse na kāryam,
"ṣaṣṭyā tu divasairmāsaḥ kathito vādarāyaṇaiḥ
pūrvamarddhaṃ parityajya kartavyā cottare kriyā ||"
iti jyotiḥśāstre pitāmahavacanāt
sindhukārāstu mala eva vatsarārambhaḥ kārya iti niṣkarṣamāhuḥ, sa tvaniṣkarṣa eva, vācanikaniṣedhāt
iha ca vārṣikanavarātrārambha ukto mārkaṇḍeyapurāṇe—
"śaratkāle mahāpūjā kriyate yā ca vārṣikī
vasantakāle sā noktā kāryā sarvaiḥ śubhārthibhiḥ ||" iti
navarātrakṛtyaṃ śāradanavarātre vakṣyate | prapādānaṃ cātraivoktaṃ
bhaviṣye—
"atīte phālgune māsi prāpte caitramahotsave
puṇye'hni viprakathite prapādānaṃ samārabhet ||" iti
"tataścotsarjayedvidvān mantreṇānena mānavaḥ|" iti tatraivokteḥ
"prapeyaṃ sarvasāmānyā bhūtebhyaḥ pratipāditā
asyāḥ pradānāt pitarastṛpyantu hi pitāmahāḥ
anivāryaṃ jalaṃ deyaṃ tato māsacatuṣṭayam
1.5.p1.6
tripakṣaṃ vā mahārāja ! jīvānāṃ jīvanaṃ param
pratyahaṃ kārayettasyāṃ bhojanaṃ śaktito dvijān |" iti
"prapāṃ dātumaśaktena viśeṣāddharmamīpsunā
pratyahaṃ dharmaghaṭako vastrasaṃveṣṭitānanaḥ
brāhmaṇasya gṛhe deyaḥ śītāmalajalaḥ śuciḥ |" iti
"eṣa dharmaghaṭo datto brahmaviṣṇuśivātmakaḥ
asya pradānātsakalā mama santu manorathāḥ
anena vidhinā yastu dharmakumbhaṃ prayacchati
prapādānaphalaṃ so'pi prāpnotīha na saṃśayaḥ ||" iti
asyāṃ tailābhyaṅgo nityaḥ| vacanaṃ tvagre vakṣyate
jyeṣṭhaśuklapratipatprabhṛti daśamyantaṃ daśāśvamedhasnānena pāpanivṛttiruktā kāśīkhaṇḍe—
“jyeṣṭhe māsi site pakṣe prāpya pratipadaṃ tithim
daśāśvamedhike snātvā mucyate sarvapātakaiḥ
evaṃ sarvāsu tithiṣu kramātsnāyī narottamaḥ
ā śuklapakṣadaśamīṃ pratijanmāghamutsṛjet ||” iti
bhādraśuklapratipadi mahattamākhyaṃ śivavratamuktaṃ skandapurāṇe—
“māsi bhādrapade śukle pakṣe ca pratipattithau
naivedyantu pacenmaunāt ṣoḍaśa triguṇāni ca
phalāni piṣṭapakvāni dadyād viprāya ṣoḍaśa
devāya ṣoḍaśa tathā dātavyāni prayatnataḥ
bhujyante ṣoḍaśaitāni vratasya niyamāśrayāt |” iti
rudravratatvādvidaṃ pūrvaviddhāyāmeva kāryyam | taduktaṃ brahmavaivarte—
“rudravrateṣu sarveṣu karttavyā saṃmukhī tithiḥ |” iti
saṃmukhī sāyāhnavyāpinī,
“saṃmukhī nāma sāyāhnavyāpinī dṛśyate yadā |”
iti mādhavīyaskāndāt
āśvinakṛṣṇapratipadi mahālayaśrāddhārambhaḥ kāryyaḥ| āśvinaśuklapratipadi śarannavarātrārambha ukto hemādrau dhaumyena—
“āśvine māsi śukle tu kartavyaṃ navarātrakam
pratipadākrameṇaiva yāvacca navamī bhavet ||” iti
1.5.p1.7
atra pūrvāhnavyāpinī grāhyā,
“āśvinasya site pakṣe navarātramupoṣakaḥ
susnātastilatailena pūrvāhṇe pūjayecchivām ||”
iti devīpurāṇe tasya karmakālatokteḥ
ahnaḥ pūrvo bhāgaḥ pūrvāhnaḥ | sa ca divasasya pañcadhā vibhāgena
trimuhūrtātmako jñeyaḥ,
“muhūrtatritayaṃ prātastāvanneva tu saṃgavaḥ
madhyāhnastrimuhūrtasyādaparāhṇo'pi tādṛśaḥ
sāyāhnastrimuhūrtastu sarvakarmabahiṣkṛtaḥ ||”
iti mādhavīyavyāsokteḥ
devīpurāṇe'pi—
“prātarāvāhayeddevīṃ prātareva praveśayet
prātaḥ prātaḥśva sampūjya prātareva visarjayet ||” iti
yattu sindhukārairvacanamalekhi—
“bhāskarodayamārabhya yāvattu daśanāḍikāḥ
prātaḥkāla iti proktaḥ sthāpanāropaṇāvidhau ||”
iti viṣṇudharmoktaṃ tanmahānibandheṣvasattvād bhrāntimūlakameva | atra
yāni dvitīyā'māvāsyāyoganiṣedhakāni vākyāni tāni hemādryāṃdiṣvasatvānnirmūlāni, parasparaṃ satpratipakṣatvādanirṇāyakāni
cetyupekṣyāṇi | dinadvaye pūrvāhnakāle sattve'sattve vā nirvivādamādyeva | atrādyanāḍīṣoḍaśakaṃ tyaktvā kalaśaṃ sthāpayet,
“ādyāḥ ṣoḍaśanāḍyastu labdhvā yaḥ kurute naraḥ
kalaśasthāpanaṃ tatra hyariṣṭaṃ jāyate dhruvam ||”
iti devīpurāṇe'niṣṭaśruteriti nirṇayāmṛtakāraḥ
tadidaṃ sati sambhave jñeyam | kecittu—
“ādyāstu nāḍikāstyaktvā ṣoḍaśa dvādaśāpi vā |”
iti tatraivoktatvāt ṣoḍaśa dvādaśa vā nāḍyastyājyā ityaicchikavikalpamāhuḥ | idaṃ ca kalaśasthāpanaṃ dinaiva kāryam, na rātrau
sthāpanaṃ kāryam; “na ca kumbhābhiṣecanam” iti mātsyaniṣedhāt
sthāpane vaidhṛtyādiyoganiṣedhakāni vākyāni tānyapi nirmūlāni
atrāśaktasya trirātraikarātre ukte devīpurāṇe—
1.5.p1.8
“navarātravrate'śaktastrirātraṃ caikarātrakam
vrataṃ carati yo bhaktastasmai dāsyāmi vāñchitam ||” iti
tacca trirātraṃ saptamyādidinatraye kāryyam
taduktaṃ hemādrau dhaumyena—
“trirātraṃ vāpi karttavyaṃ saptamyādi yathākramam |” iti
ekarātraṃ tu Ashtamyāṃ kāryyam | tacca putravadgṛhasthabhinnaparamuktaṃ
kālikāpurāṇe—
“upavāsaṃ mahāṣṭamyāṃ putravānna samācaret |” iti
mahāṣṭamī—āśvinaśuklāṣṭamī caitraśuklāṣṭamī ca
atha saṃkṣepeṇa navarātrakṛtyam | tatrādau kartṛniyamā devīpurāṇe—
“kanyāsaṃsthe ravau śakra ! śuklāmārabhya nandikām
ayācī tvatha caikāśī naktāśī vātha vāgyataḥ
prātaḥsnāyī jitadvandvastrikālaṃ śivapūjakaḥ
japahomasamāyuktaḥ kanyakāṃ bhojayenmudā ||”
“śubhābhirmṛttikābhiśca pūrvaṃ kṛtvā tu vedikām
yavānnaṃ vāpayettatra godhūmaiścāpi saṃyutam
tatra saṃsthāpayetkumbhaṃ vidhinā mantrapūrvakam
sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi tāmraṃ mṛṇmayajaṃ tu vā ||” iti
“hemarājatamṛddhāttu śailacitrārpitāpi vā
khaḍge śūle'rcitā devī sarvakāmaphalapradā ||” iti
“durgāgṛhaṃ prakartavyaṃ caturasraṃ suśobhanam
rahasyaṃ svastikādyaiśca carcitaṃ vastramaṇḍitam
tanmadhye vedikā kāryā caturasrā samā śubhā |” iti
atha pūjāprayogaḥ—
pratipadi pūrvāhṇe tilatailenābhyakto yajamānaḥ snātvā deśakālau saṅkīrtya navarātraparyantamupavāsādyanyatamaniyamopeto'haṃ
1.5.p1.9
durgāprītidvārā sarvāpacchāntipūrvakaṃ dīrghāyurvipuladhanaputrapautrādyanavacchinnasantativṛddhisthiralakṣmīkīrttilābhaśatruparājayasarvābhīṣṭasiddhyarthaṃ śāradanavarātrapratipadi vihitakalaśasthāpanadurgāpūjākumārīpūjādi kariṣya iti saṅkalpya tadādau nirvighnatā
siddhayarthaṃ gaṇapatipūjanaṃ kariṣye | prathamārembhe puṇyāhavācanamapi kāryyam | tatkṛtvā, mahīdyauriti bhūmiṃ spṛṣṭvā, oṣadhayaḥ
saṃvadanteti yavān nikṣipya, ākaleṣviti kumbhaṃ saṃsthāpya, imaṃ
me gaṅge iti jalenāpūryya, gandhadvāreāmiti gandham, yā oṣadhīriti
sarvvauṣadhīḥ, kāṇḍaditi dūrvvāḥ, aśvattheva iti pañca pallavān,
syonāpṛthivīti saptamṛdaḥ, yāḥ phalinīriti phalam, sa hi ratnānīti pañcaratnāni, hiraṇyarūpa iti hiraṇyam, yuvaṃ vastrāṇīti
vastreṇāveṣṭya, pūrṇā darvīti kalaśopari pūrṇapātraṃ nidhāya, varuṇaṃ
sampūjya, hemādipratimāyāṃ durgāṃ ṣoḍaśopacāraiḥ pūjayet | pūjāmantrastu devīpurāṇe—
“jayantī maṅgalā kālī bhadrakālī kapālinī
durgā kṣamā śivā dhātrī svāhā svadhā namo'stu te
anenaiva tu mantreṇa japahomādi kārayet |” iti
tatrādau mahākālyai namaḥ, mahālakṣmyai namaḥ, mahāsarasvatyai namaḥ,
prabhāyai namaḥ, māyāyai namaḥ, jayāyaiḥ namaḥ, viśuddhāyai namaḥ, nandinyai
namaḥ, suprabhāyai namaḥ, vijayāyai namaḥ, sarvasiddhipradāyai namaḥ,
vajranakhadaṃṣṭrāyai namaḥ| ebhistrayodaśanāmabhiḥ pīṭhapūjāṃ kṛtvā
devīṃ dhyāyet | dhyānamuktaṃ śāradāyām—
“siṃhasthā śaśiśekharā marakataprakhyā caturbhirbhujaiḥ
śaṅkhaṃ cakradhanuḥśarāṃśca dadhatī netraistribhiḥ śobhitā
āmuktāṅgadahārakaṅkaṇaraṇatkāñcī kvaṇannūpurā
1.5.p1.10
durgā durgatihāriṇī bhavatu no ratnollasatkuṇḍalā ||”
iti dhyātvā, pūrvoktamantreṇa durgāyai namaḥ—anenaivāvāhanādi
puṣpasamarpaṇāntaṃ kṛtvā aṅgapūjāṃ kuryāt
durgāyai namaḥ pādau pūjayāmi, kātyāyanyai namo gulphau pūjayāmi,
sāvitryai namo jānunī pūjayāmi, sarasvatyai namo jaṅghe pūjayāmi,
bhadrakālyai namaḥ kaṭiṃ pūjayāmi, maṅgalāyai namo nābhiṃ pūjayāmi,
śivāyai nama udaraṃ pūjayāmi, kṣamāyai namo hṛdayaṃ pūjayāmi, dhātryai
namo hastau pūjayāmi, svadhāyai namaḥ kaṇṭhaṃ pūjayāmi, mahiṣamardinyai
namo mukhaṃ pūjayāmi, nārāyaṇyai namo nāsikāṃ pūjayāmi, raudrāyai namaḥ
śrotre pūjayāmi, siṃhavāhinyai namo netre pūjayāmi, kālarātryai
namo lalāṭaṃ pūjayāmi, kumāryai namaḥ śiraḥ pūjayāmi, mahādevyai
namaḥ sarvāṅgaṃ pūjayāmi | tato dhūpādipūjāṃ samāpya, kūṣmāṇḍādivaliṃ nivedya, kumārīpūjā kāryā | taduktaṃ navarātraprakaraṇe
devīpurāṇe"na tathā tuṣyate śakra ! japahoma samādhinā
kumārīpūjanenātra yathā devī prasīdati ||” iti
skānde'pi"āyuṣyavalavṛddhyarthaṃ kumārīṃ pūjayennaraḥ |" iti
kumārīpūjāmantrastu skānde"mantrākṣaramayīṃ lakṣmīṃ mātṛṇāṃ rūpadhāriṇīm
navadurgātmikāṃ sākṣātkanyāmāvāhayāmyaham
jagatpūjye ! jagadvandye ! sarvaśaktisvarūpiṇi !
pūjāṃ gṛhāṇa kaumāri ! jaganmātarnamo'stu te
kañcukaiścāpi vastraiśca gandhapuṣpākṣatādibhiḥ
nānāvidhairbhakṣyabhojyairbhojayetpāyasādibhiḥ ||” iti
kumārīvayaḥpramāṇaṃ madanaratne skānde"ekavarṣā tu yā kanyā pūjārthe tāṃ vivarjayet
gandhapuṣpaphalādīnāṃ prītistasyā na vidyate
dvivarṣakanyāmārabhya daśavarṣāvadhi kramāt
1.5.p1.11
pūjayetsarvakāryeṣu yathāvidhyuktamārgataḥ
brāhmaṇīṃ sarvakāryeṣu arthārthe nṛpavaṃśajām
lābhārthe vaiśyavaṃśotthāṃ sutārthe śūdravaṃśajām ||” iti
apūjyakanyā uktāstatraiva—
“hīnādhikāṅgīṃ kuṣṭhīṃ ca vināśikulasambhavām
granthisphuritaśīrṇāṅgīṃ raktapūyavraṇāṅkitām
jātyandhāṃ kekarāṃ kāṇīṃ kurūpāṃ tanuromaśām
santyajedrogiṇīṃ kanyāṃ dāsīgarbhasamudbhavām ||” iti
yathoktakanyālābhe tu devīpurāṇe—
“vivāhānantaraṃ kanyāṃ kanyātvamupajāyate
tāvatsaṃpūjayetkanyāṃ yāvatpuṣpaṃ na dṛśyate ||” iti
tato devīṃ prārthayet—
“mahiṣaghni ! mahāmāye ! cāmuṇḍe ! muṇḍamālini !
dravyamārogyavijayaṃ dehi devi ! namaḥ sadā ||”
tataśca durgāgrato mantraṃ japet | taduktaṃ devīpurāṇe—
“durgāgrato japenmantramekacittaḥ samāhitaḥ |” iti
japottaraṃ caṇḍīpāṭho'pi tatraivoktaḥ—
“ekottarābhivṛddhyā tu navamīṃ yāvadeva hi
caṇḍīpāṭhaṃ yajeccaiva yājayedvā vidhānataḥ ||” iti
navarātrārambhottaraṃ sūtake prāpte viśeṣo viśvarūpanibandhe—
“āśvine śuklapakṣe tu prārabdhe navarātrake
śāve sūte samutpanne kriyā kāryā kathaṃ budhaiḥ ||”
iti praśne kṛtamuttaram—
“sūtakaṃ varttamāne ca tatrotpannaṃ yadā bhavet
devīpūjā prakarttavyā paśuyajñavidhānataḥ
sūtake pūjanaṃ proktaṃ dānaṃ caiva viśeṣataḥ
devīmuddiśya karttavyaṃ tatra doṣo na vidyate
sūtake pāraṇaṃ kuryānnavamyāṃ homapūrvakam
tadante bhojayedviprān dānaṃ dadyācca śaktitaḥ ||” iti
“astaṃ gate gurau śukre siṃhasthe vibudhādhipe
devīpūjanamuddiṣṭaṃ sthavire bālake tathā ||”
“naṣṭe śukre tathā jīve siṃhasthe ca bṛhaspatau
1.5.p1.12
kāryā caiva hi devyārcā pratyabdaṃ kuladharmataḥ ||” iti
“ādyārambhe virāmaḥ syād dvitīyādau na cintayet |”
iti samayamayūkhe viśvarūpanibandhenodāhṛtatvāt | malamāse tu
dvitīyanavarātrārambho'pi na bhavati | tathā coktaṃ viśvarūpanibandhe—
“ malamāse na karttavyaṃ navadurgātsavavratam |” iti
na ca navadurgātsavavratamityanena nūtanadurgātsavavrataṃ malamāse na
kartavyamiti vācyam, nava ca tā durgāśceti vyutpattyā navaśabdasya
saṃkhyāvācitvāt
“ navadurgātmikāṃ sākṣāt kanyāmāvāhayāmyaham |”
iti skāndāt saṃkhyāvācitvameva na nūtanavācitvam
atra cādhikāraḥ sarveṣām | taduktaṃ madanaratne bhaviṣyottare—
“pūjanīyā janairdevī sthāne sthāne pure pure
śastaiḥ pramuditairhṛṣṭairbrāhmaṇaiḥ kṣatriyairviśaiḥ
śūdrairbhaktiyutairlecchairanyaiśca bhuvi mānavaiḥ
strībhiśca kuruśārdūla ! ........... ||” iti
atra sāśvapuruṣāṇāmaśvapūjoktā tatraiva devīpurāṇe—
āśvayuka śuklapratipatsvāttiyoge śubhe dine
pūrvamuccaiḥśravā nāma prathamaṃ śriyamāvahat
tasmātsāśvairnaraistatra pūjyo'sau śraddhayā sadā
pūjanīyāśca turagā navamī yāvadeva hi
śāntiḥ svastyayanaṃ kāryaṃ tadā teṣāṃ dine dine ||” iti
asyāmeva aṣṭamyavadhi rājñāṃ lohābhisārikaṃ karma proktaṃ madanaratne
bhaviṣye—
"jayābhilāṣī nṛpatiḥ pratipatprabhṛti kramāt
lohābhisārikaṃ karma kārayed yāvadaṣṭamīm ||"
"prāgudak pravaṇe deśe patākābhiralaṅkṛte
maṇḍapaṃ kārayeddivyaṃ navasaptakaraṃ param ||"
"āgneyyāṃ kārayetkuṇḍaṃ hastamātraṃ suśobhanam
mekhalātrayasaṃyuktaṃ yonyā'śvatthadalābhayā
rājacihnāni sarvāṇi śastrāṇyastrāṇi yāni ca
1.5.p1.13
ānīya maṇḍape tāni sarvāṇyevādhivāsayet
tatastu brāhmaṇaḥ snātaḥ śuklāmbaradharaḥ śuciḥ
oṃkārapūrvakairmantraistalliṅgairjuhuyād ghṛtam
śastrāstramantrairhotavyaṃ pāyasaṃ ghṛtasaṃyutam
hutaśeṣaṃ turaṅgāṇāṃ rājānamupahārayet
lohābhisārikaṃ karma tenaitadṛṣibhiḥ smṛtam
dhṛtapalyayanānaśvānajāṃśca samalaṅkṛtān
bhrāmayennagare nityaṃ nandighoṣapuraḥsaram
pratyahaṃ nṛpatiḥ snātvā sampūjya pitṛdevatāḥ
pūjayedrājyacihnāni phalamālyavibhūṣaṇaiḥ |"
"lohanāmā'bhavatpūrvamasuraḥ sumahābalaḥ
sa devaiḥ samare kruddhairbahudhā śakalīkṛtaḥ
tadaṅgasambhavaṃ sarvaṃ lohaṃ yad dṛśyate kṣitau
tasyābhisaraṇādrājño vijayaḥ samudāhṛtaḥ ||”
“yathāmbudaśchādayati śivāyaimāṃ vasundharām
tathā chāṃdaya rājānaṃ vijayārogyavṛddhaye ||”
“śaśāṅkakarasaṃkāśatīkṣṇaḍiṇḍirapāṇḍura !
protsārayāśu duritaṃ cāmarāmaradurlabha ! ||”
“gandharvakulajātastvaṃ mā bhūyāḥ kuladūṣakaḥ
brahmaṇaḥ satyavākyena somasya varuṇasya ca
prabhāvācca hutāśasya varddhaya tvaṃ turaṅgamān
tejasā caiva sūryyasya munīnāṃ tapasā tathā
rudrasya brahmacaryeṇa pavanasya balena ca
smara tvaṃ rājaputratvaṃ kaustubhaṃ ca maṇiṃ smara
yāṃ gatiṃ brahmahā gacchenmātṛhā pitṛhā tathā
bhūmihā'nṛtavādī ca kṣatriyaśca parāṅmukhaḥ
sūryyācandramasau vāyuryāvatpaśyanti duṣkṛtam
vrajāśva ! tāṃ gatiṃ kṣipraṃ tacca pāpaṃ bhavettava
vikṛtiṃ yadi gacchethā yuddhādhvani turaṅgama !
ripūn vijitya samare saha bhartrā sukhī bhava ||”
atha dhvajasya—
“śakraketo ! mahāvīryya ! śyāmavarṇārcayāmyaham
patrirāja ! namaste'stu tathā nārāyaṇadhvaja !
1.5.p1.14
kāśyapeyāruṇabhrātarnāgāre ! viṣṇuvāhana !
aprameya ! durādharṣa ! raṇe devārisūdana !
garunmanmārutagatistvayi sannihito yataḥ
sāśvavarmā''yudhān yodhān rakṣa tvaṃ ca ripūn daha ||”
atha patākāyāḥ—
“hutabhugvasavo rudrā vāyuḥ somo maharṣayaḥ
nāgakinnaragandharvayakṣabhūtagaṇagrahāḥ
prathamastu sahādityairbhūteśo mātṛbhiḥ saha
śakraḥ senāpatiḥ skando varuṇaścāśritastvayi
pradahantu ripūn sarvān rājā vijayamṛcchatu
yāni prayuktānyaribhirāyudhāni samantataḥ
patantūpari śatrūṇāṃ hatāni tava tejasā
hiraṇyakaśiporyuddhe yuddhe devāsure tathā
kālanemivadhe yadvad yadvat tripuraghātane
śobhito'si tathaivādya śobhayāsmāṃśca saṃsmara
nīlaśvetānimān dṛṣṭvā naśyantvāśu nṛpārayaḥ
vyādhibhirvividhairghoraiḥ śastraiśca yudhi nirjitāḥ
pūtanā revatī nāmnā kālarātriśca yā mṛtā
daha cāśu ripūn sarvān patāke ! tvamathārcitā ||”
atha hastinaḥ—
“kumudairāvaṇau padmaḥ puṣpadanto'tha vāmanaḥ
supratīko'ñjano nīla ete'ṣṭau devayonayaḥ
teṣāṃ putrāśca pautrāśca vanānyaṣṭau samāśritāḥ
mando bhadro mṛgaścaiva gajaḥ saṃkīrṇa eva ca
vane vane prasūtāste smara yoniṃ mahāgaja !
pāntu tvāṃ vasavo rudrā ādityā samarudgaṇāḥ
bhartāraṃ rakṣa nāgendra ! svāmivatpratipālyatām
avāmuhi jayaṃ yuddhe gamane svastinā vraja
śrīste somād balaṃ viṣṇostejaḥ sūryājjayo'nilāt
sthairyaṃ merorjayaṃ rudrādyaśo devātpurandarāt
yuddhe rakṣantu nāgāstvāṃ diśaśca saha daivataiḥ
aśvinau saha gandharvaiḥ pāntu tvāṃ sarvataḥ sadā ||”
atha khaḍgasya—
“asirviśanasaḥ khaḍgastīkṣṇadhāro durāsadaḥ
1.5.p1.15
śrīgarbho vijayaścaiva dharmadhārastathaiva ca
etāni nava nāmāni svayamuktāni vedhasā
nakṣatraṃ kṛttikā te tu gururdevo maheśvaraḥ
rohiṇyaśca śarīraṃ te daivataṃ ca janārdanaḥ
pitā pitāmaho devastvaṃ māṃ pālaya sarvadā
nīlajīmūtasaṃkāśastīkṣṇadaṃṣṭraḥ kṛśodaraḥ
bhāvaśuddho'marṣaṇaśca atitejāstathaiva ca
iyaṃ yena dhṛtā kṣoṇī hataśca mahiṣāsuraḥ
tīkṣṇadhārāya śuddhāya tasmai khaḍgāya te namaḥ ||”
“sarvāyudhānāṃ prathamaṃ nirmitāsi pinākinā
śūlāyudhādviniṣkṛṣya kṛtvā muṣṭigrahaṃ śubham
caṇḍikāyāḥ pradattāsi sarvaduṣṭanibarhiṇī
tayā vistāritā cādidevānāṃ pratipāditā
sarvasattvāṅgabhūtāni sarvā'śubhanibarhiṇī
kṣurike ! rakṣa māṃ nityaṃ śāntiṃ yaccha namo'stu te ||”
“rakṣāṅgāni gajān rakṣa rakṣa vājidhanāni ca
mama dehaṃ sadā rakṣa kaṭāraka ! namo'stu te ||”
“sarvāyudhamahāmātra ! sarvadevārisūdana !
cāpa ! māṃ samare rakṣa sākaṃ śaravarairiha
dhṛtaḥ kṛṣṇena rakṣārthaṃ saṃhārāya hareṇa ca
trayīmūrtigataṃ deva ! dhanūratnaṃ namāmyaham ||”
“prāsa ! pātaya śatrūṃstvamanayā nākamāyayā
gṛhāṇa jīvitaṃ teṣāṃ mama sainyañca rakṣẏatām ||”
“śarmapradastvaṃ samare varma ! sainye yaśodyame
rakṣa māṃ rakṣaṇīyo'haṃ tāpaneya ! namo'stu te ||”
“protsāraṇāya duṣṭānāṃ sādhusaṃrakṣaṇāya ca
brahmaṇā nirmitaścāsi vyavahāraprasiddhaye
yaśo dehi sukhaṃ dehi jayado bhava bhūpateḥ
tāḍayasva ripūn sarvān hemadaṇḍa ! namo'stu te ||”
“dundubhe ! tvaṃ sapatnānāṃ ghoṣairhṛdayakarṣaṇaḥ
bhava bhūmipasainyānāṃ tathā vijayavarddhanaḥ
yathā jīmūtaghoṣeṇa prahṛṣyanti ca barhiṇaḥ
1.5.p1.16
tathāstu tava śabdena harṣo'smākaṃ mudāvahaḥ
yathā jīmūtaśabdena strīṇāṃ trāso'bhijāyate
tathā tava ca śabdena trasyantvasmaddviṣo raṇe ||”
atha śaṅkhasya—
“puṇyastvaṃ śaṅkha ! puṇyānāṃ maṅgalānāñca maṅgalam
viṣṇunā vidhṛto nityamataḥ śāntiprado bhava ||”
atha siṃhāsanasya—
“vijayo jayado jetā ripughātī bhayaṅkaraḥ
duḥsaho dharmadaḥ śāntaḥ sarvāriṣṭavināśanaḥ
namaste sarvatobhadra ! bhadrado bhava bhūpateḥ
trailokyajayasarvasva ! siṃhāsana ! namostu te ||”
iti pūjāmantrāḥ | iyameva dauhitrapratipad | asyāṃ mātāmahaśrāddhaṃ
kāryam | taduktaṃ hemādrau—
“jātamātro'pi dauhitro vidyamāne'pi mātule
kuryānmātāmahaśrāddhaṃ pratipadyāśvine site ||” iti
atha kārtikaśuklapratipat pūrvaviddhā grāhyā—
“pūrvaviddhā prakartavyā śivarātrirbalerdinam |” iti bṛhadyamokteḥ
atrāpi tailābhyaṅga āvaśyaka ityuktaṃ vṛddhavasiṣṭhena—
“vatsarādau vasantādau balirājye tathaiva ca
tailābhyaṅgamakurvāṇo narakaṃ pratipadyate ||” iti
iyaṃ cābhyaṅge sūryodayavyāpinī grāhyā | taduktaṃ jyotirnibandhe—
“nandāyāmudaye'bhyaṅgaṃ kṛtvā nīrājanaṃ tataḥ
suveśaḥ san kathāgītairdānaiśca divasaṃ nayet ||”
hemādrau balipratipadyupakrame“tasmād dyūtaṃ prakarttavyaṃ prabhāte tatra mānavaiḥ
tasmin dyūte jayo yasya tasya saṃvatsaraṃ jayaḥ
parājayo viruddhaścellābhanāśakaro bhavet
dayitābhiśca sahitairneyā sā ca bhavenniśā ||” iti
atra kṛtyāntaraṃ hemādrau bhaviṣye“prātargovarddhanaḥ pūjyo dyūtaṃ cāpi samācaret
pūjanīyāstathā gāvastyājye vāhanadohane ||”
1.5.p1.17
parvatagavoḥ pūjāmantrau tatraiva“govarddhana ! dharādhāra ! gokulatrāṇakāraka !
vahubāhukṛtacchāya ! gavāṃ koṭiprado bhava ||”
“lakṣmīryā lokapālānāṃ dhenurūpeṇa saṃsthitā
ghṛtaṃ vahati yajñārthe mama pāpaṃ vyapohatu ||”
atra rātrau balipūjā kāryetyuktaṃ hemādrau bhaviṣye“kṛttvaitatsarvameveha rātrau daityapatiṃ balim
gṛhasya madhye śālāyāṃ viśālāyāṃ tato'rcayet
lokaścāpi gṛhasyāntaḥ śayyāyāṃ śuklataṇḍulaiḥ
saṃsthāpya balirājaṃ tu phalaiḥ puṣpaiśca pūjayet ||”
pūjāmantraḥ pādme“balirāja ! namastubhyaṃ daityadānavavandita !
īśaśatro'marārāte ! viṣṇusānnidhyado bhava ||” iti
caitrakṛṣṇapratipadi śvapacasparśo holikāvibhūtivandanaṃ cūtakusumaprāśanaṃ ca kāryamityuktaṃ bhaviṣyottare—
“caitre māsi mahābāho ! puṇyā pratipadā parā
yastasyāṃ śvapacaṃ spṛṣṭvā snānaṃ kuryād dvijottamaḥ
na tasya duritaṃ kiñcinnādhayo vyādhayo nṛpa ! ||”
tathā—“pravṛtte madhumāse tu pratipatsu vibhūtaye
kṛtvā cāvaśyakauryāṇi santarpya pitṛdevatāḥ
vandayeddholikābhūtiṃ sarvaduḥkhopaśāntaye ||”
vibhūtivandane mantraḥ—
“vanditāsi surendreṇa vanditā śaṅkareṇa ca
atastvaṃ pāhi no devi ! vibhūte ! bhūtidā bhava ||” iti
purāṇasamuccaye—
“vṛtte tuṣārasamaye sitapañcadaśyāṃ
prātarvasantasamaye samupasthite ca
saṃprāśya cūtakusumaṃ saha candanena
satyaṃ hi pārtha ! puruṣo'tha samāṃ sukhī syāt”
samāmiti “kālādhvanoratyantasaṃyoge” iti dvitīyā
kusumaprāśane mantraḥ—
“dūtamagryaṃ vasantasya mākanda ! kusumaṃ tava
sacandanaṃ pibāmyadya sarvakāryārthasiddhaye ||” iti
idaṃ ca pūrvaviddhāyāmeva kāryam—
1.5.p1.18
“vatsarādau vasantādau balirājye tathaiva ca
pūrvaviddhaiva kartavyā pratipatsarvadā budhaiḥ ||”
iti vṛddhavasiṣṭhavākyāt | atra vedhamāha paiṭhīnasiḥ—
“pakṣadvaye'pi tithayastithiṃ pūrvā tathottarām
tribhirmuhūrttairvidhyanti sāmānyo'yaṃ vidhiḥ smṛtaḥ ||” iti
udayānantaraṃ sthitā trimuhūrttā pūrvatithiruttaratithiṃ vidhyati
astamayāt prāksthitā trimuhūrtottaratithiḥ pūrvatithiṃ vidhyatīti
sāmānyato vedha ityarthaḥ | hemādryādiṣu tu—
“udite daivataṃ bhānau pitryaṃ cāstamite ravau
dvimuhūrtaṃ trirahvaśca sā tithirhavyakavyayoḥ ||”
iti viṣṇudharmottarād dvimuhūrtto'pyukto vedhaḥ | asyārthaḥ—
bhānāvudite sati yad dvimuhūrttaṃ muhūrttadvayaṃ tad daivataṃ devakarmayogyam, evaṃ ravāvastamite'stāsanne sati astamayātpūrvaṃ yadahnaḥ
sambandhi trimuhūrtaṃ muhūrttatrayaṃ tat pitryaṃ pitṛkarmayogyam, tasmāt
tadvartinī tithirhavyakavyayorgrāhyetyarthaḥ | vastutastu—
“dvimuhūrttā na kartavyā yā tithiḥ kṣayagāminī
dvimuhūrttāpi kartavyā yā tithirvṛddhigāminī ||”
1.5.p2
iti dakṣavacane'pikārapāṭhād dvimuhūrttatvamanukalpaḥ
2.p1.1
ayaṃ vedhaḥ prātareva | sāyaṃ tu trimuhūrtāyā eva titheḥ
sarvatra grāhyatvābhidhānāt
taduktaṃ skānde—
“yāṃ tithiṃ samanuprāpya yātyastaṃ padminīpatiḥ
sā tithistaddine proktā trimuhūrttāaiva yā bhavet ||” iti
asyāṃ cābhyaṅgo nityaḥ, pūrvoktavākyāt | pratipacchukreṇa siddhā,
budhabhaumābhyāṃ viruddhā | yoginyasyāṃ pūrvasyām | iti pratipannirṇatā—
atha dvitīyā nirṇīyate | sā śuklā paraviddhā grāhyā, yugmāgnīti
vacanāt | kṛṣṇā pūrvaviddhā grāhyā, “dvitīyā pratipadyutā”
ityāpastambavacanāt | upavāse tu sarvāpi dvitīyā paraiva
taduktaṃ viṣṇudharmottare—
“ekādaśyaṣṭamī ṣaṣṭhī dvitīyā ca caturdaśī
trayodaśī amāvāsyā upoṣyāḥ syuḥ parānvitāḥ ||” iti
caitraśukladvitīyāyāmumāpūjāgnipūjā ca kāryetyuktaṃ bhaviṣye—
“caitraśuklādvitīyāyāmumāpūjā phalārthibhiḥ
śivapūjā'gnipūjā ca karttavyā munisattama ||” iti
devīpurāṇe'pi—
“umāṃ śivaṃ hutāśaṃ ca dvitīyāyāṃ prapūjayet
haviṣyamannaṃ naivedyaṃ deyaṃ gandhārcanānvitam
phalamāpnoti viprendra ! sarvaṛtusamudbhavam ||” iti
jyeṣṭhaśukladvitīyā sopapadā | taduktaṃ kālikādarśe—
"sitā jyeṣṭhadvitīyā ca āśvine daśamī sitā
caturthī dvādaśī māghe etāḥ sopapadāḥ smṛtāḥ ||"
"yugādiṣu ca sarvāsu tathā manvantarādiṣu
anadhyāyaṃ prakurvīta tathā sopapadā tithau ||" iti
"āṣāḍhasya site pakṣe dvitīyā puṣyasaṃyutā
tasyāṃ rathe samāropya rāmaṃ vai bhadrayā saha
yātrotsavaṃ pravartyātha prīṇayeta dvijān bahūn
ṛkṣābhāve tithau kāryā yātrā sā prītaye mama ||" iti
"kṛṣṇāṣṭamī bṛhattalpā sāvitrī vaṭapaitrikī
kāmatrayodaśī rambhā upoṣyā pūrvasaṃyutā ||" iti
2.p1.2
"caturṣvapi pakṣeṣu māseṣu śrāvaṇādiṣu
aśūnyākhyaṃ vrataṃ kuryājjastateyathā tu phalādhikam ||" iti
jayā tṛtīyā | kārtikaśukladvitīyā yamadvitīyācyate | sā'parāhnavyāpinī grāhyā, karmakālavākyāt | taduktaṃ hemādrau
skānde"ūrje śukladvitīyāyāmaparāhne'rcayedyamam
snānaṃ kṛtvā bhānujāyāṃ yamalokaṃ na paśyati
ūrje śukladvitīyāyāṃ pūjitastarpito yamaḥ
veṣṭitaḥ kinnarairhṛṣṭaistasmai yacchati vāñchitam ||” iti
dinadvaye karmakālavyāptāvavyāptau vā sāmānyanirṇayo'vaseyaḥ | gauḍāstu viśeṣamāhuḥ"yamaṃ ca citraguptaṃ ca yamadūtāṃśca pūjayet
citraguptasya pūjāṃ ca kuryād jñānasya vṛddhaye
masīpātraṃ lekhanīṃ ca pūjayecca prayatnataḥ
sarvān kāmānavāpnoti yamalokaṃ na paśyati ||” iti
asyāṃ bhaginīgṛhe bhoktavyamityuktaṃ bhaviṣye"kārtike śuklapakṣasya dvitīyāyāṃ yudhiṣṭhira !
yamo yamunayā pūrvaṃ bhojitāḥ svagṛhe'rcitaḥ
ato yamadvitīyeyaṃ triṣu lokeṣu viśrutā
asyāṃ nijagṛhe vipra ! na bhoktavyaṃ tato naraiḥ
snehena bhaginīhastādbhoktavyaṃ puṣṭivarddhanam
dānāni ca pradeyāni bhaginībhyo viśeṣataḥ
svarṇālaṅkāravastrānnapūjāsatkārabhojanaiḥ
sarvā bhaginyaḥ sampūjyā abhāve pratipannakā ||” iti
pratipannakā matā bhaginya iti hemādrirūce
brahmāṇḍe'pi—
“yā tu bhojayate nārī bhrātaraṃ yugmake tithau
arccayeccāpi tāmbūlairna sā vaidhavyamāpnuyāt
bhrāturāyuḥkṣayo rājan na bhavettasya karhicit |”
caitrakṛṣṇadvitīyāyāṃ kāmamahotsava ukto bhaviṣye—
“tataḥ prātardvitīyāyāṃ putramitrādisaṃyutaḥ
nṛpatirvitate deśe vitānavaraśobhite
nṛtyagītavinodaiśca kuryātkāmamahotsavam
2.p1.3
evaṃ kurvannavāpnoti yāvatsaṃvatsaraṃ sukham ||” iti
tataḥ pratipadyutsavānantaramityarthaḥ | ayaṃ cotsavaḥ pūrvaviddhāyāmeva, “pratipatsadvitīyā syād dvitīyā pratipadyutā” iti vakṣyamāṇayugmavākyāt | dvitīyā budhena siddhā | śukreṇa viruddhā
atra yoginyuttarasyām | iti dvitīyā nirṇītā
atha tṛtīyā nirṇīyate | sā tu paraiva | taduktaṃ brahmavaivarte—
“rambhākhyāṃ varjayitvaikāṃ tṛtīyāṃ dvijasattama !
anyeṣu śubhakāryeṣu gaṇayuktā praśasyate ||” iti
'gaṇa:' caturthī | yugmavākyantu rambhāviṣayaṃ sarvaviṣayatve tūdāhṛtavacanavirodhastasmādrambhātrata eva pūrvā, anyā sarvāpyuttaraiva
upavāse'pyayameva nirṇayaḥ | taduktaṃ viṣṇudharmottare"ekādaśyaṣṭamī ṣaṣṭhī paurṇamāsī caturdaśī
amāvāsyā tṛtīyā ca tā upoṣyā parānvitā ||” iti
caitraśuklatṛtīyāyāṃ dolotsava ukto rāmārcanacandrikāyāṃ
gāruḍe"caitre māsi site pakṣe tṛtīyāyāṃ ramāpatim
dolārūḍhaṃ samabhyarcya māsamāndolayetkalau ||” iti
gaurītṛtīyā iyameva | asyāṃ gaurīmīśvarayutāṃ sampūjya
dolotsavaṃ kuryāt | taduktaṃ devīpurāṇe"tṛtīyāyāṃ yajeddevī śaṅkareṇa samanvitām
āndolayettato vatsa ! śivayā sahitaṃ śivam ||” iti
asyāmeva madanaratne kālottare gaurīvratamuktam" caitraśuklatṛtīyāyāṃ vrataṃ gauryāḥ samācaret ||” iti
atra muhūrtamātrāpi parā grāhyā | tadāha mādhavaḥ"muhūrtamātrasattve'pi dine gaurīvrataṃ pare
śuddhādhikāyāmapyevaṃ gaṇayogapraśaṃsanāt ||” iti
skānde'pi"kalā kāṣṭhāpi vā caiva dvitīyā saṃpradṛśyate
sā tṛtīyā na kartavyā kartavyā gaṇasaṃyutā ||” iti
2.p1.4
yadā tūttaradine svalpāpi tṛtīyā na labhyate, tadā dvitīyāviddhaiva kāryā;
"ekādaśī tṛtīyā ca ṣaṣṭhī caiva trayodaśī
pūrvaviddhaiva kartavyā yadi na syātpare'hani ||"
iti vṛddhavasiṣṭhokteḥ | atra saubhāgyavratamuktaṃ mātsye—
"vasantamāsamāsādya tṛtīyāyāṃ janapriye !
saubhāgyāya sadā strībhiḥ kāryaṃ putrasukhepsubhiḥ ||" iti
matsyajayantyapīyameva,
"matsyo'bhūddhataṛgdine madhusite" iti vākyāt
vaiśākhaśuklatṛtīyā'kṣayatṛtīyeocyate | taduktaṃ bhaviṣye—
"yā tveṣā kuruśārdūla ! vaiśākhe tu mahātithiḥ
tṛtīyā sā'kṣayā loke gīrvāṇairabhivanditā
yatkiñciddīyate dānaṃ svalpaṃ vā yadi vā bahu
tatsarvamakṣayaṃ yasmātteneyamakṣayā smṛtā ||" iti
iyaṃ yugādiḥ | sā pūrvāhnavyāpinī grāhyā | taduktaṃ nāradīye—
"dve śukle dve tathā kṛṣṇe yugādī kavayo viduḥ
śukle paurvāhnike grāhye kṛṣṇe caivāparāhnike ||" iti
vaiśākhaśuklatṛtīyā kārttikaśuklanavamīti śuklayugādī, bhādrakṛṣṇatrayodaśī māghamāsasyāmeti dve kṛṣṇayugādī | pramāṇavacanaṃ tu
navamīprakaraṇe vakṣyate | atra pūrvāhnāparāhnaśabdābhyāṃ dvedhā vibhāgaḥ
pratīyate | sa ca skānde darśitaḥ—
“āvarttanāttu pūrvāhno hyaparāhnastataḥ paraḥ ||” iti
dinadvaye tattve paraiva | ‘yugādyā varṣavṛddhiśca’ iti vakṣyamāṇavacanāt, śrāddhe'pi śuklā pūrvāhnavyāpinī grāhyā,
“pūrvāhne tu sadā grāhyāḥ śuklā manuyugādayaḥ
daive karmmaṇi pitrye ca kṛṣṇe caivāparāhvikāḥ ||”
iti gāruḍāt | yugādimanvādiśrāddheṣu śuklapakṣa udayavyāpinī tithirgrāhyā, kṛṣṇapakṣe'parāhnavyāpinīti smṛtyarthasārācca
atra pitṛprītyarthaṃ kumbhadānamuktaṃ samayamayūkhe devīpurāṇe—
2.p1.5
“tṛtīyāyāṃ tu vaiśākhe rohiṇyarkṣe prapūjya tu
udakumbhapradānena śivaloke mahīyate ||”
kumbhadāne mantraḥ—
“eṣa dharmaghaṭo datto brahmaviṣṇuśivātmakaḥ
asya pradānāt tṛpyantu pitaro hi pitāmahāḥ
gandhodakatilairmiśraṃ sānnaṃ kumbhaṃ sadakṣiṇam
pitṛbhyaḥ sampradāsyāmi akṣayyamupatiṣṭhatu ||” iti
etadasambhave govindārṇave viṣṇupurāṇe—
“pānīyamapyatra tilairvimiśraṃ dadyāt pitṛbhyaḥ prayato manuṣyaḥ
śrāddhaṃ kṛtaṃ tena samāḥ sahasraṃ rahasyametanmunayo vadanti ||” iti
asyāṃ trilocanayātroktā kāśīkhaṇḍe—
“rādhaśuklatṛtīyāyāṃ snātvā paillippile hṛde
santarpayet pitṝn devān trilocanamathārcayet ||” iti
iyameva paraśurāmajayantī | sā pradoṣavyāpinī grāhyā | taduktaṃ
skānde—
“vaiśākhasya site pakṣe tṛtīyāyāṃ punarvasau
niśāyāṃ prathame yāme rāmākhyaḥ sa mahāhariḥ
svoccagaiḥ sadgrahairyukte mithune rāhusaṃyute
reṇukāyāstu yo garbhādavatīrṇo hariḥ svayam ||” iti
dinadvaye tadvyāptau tūttarā | anyathā pūrvaiva | taduktaṃ bhaviṣye—
“śuklā tṛtīyā vaiśākhe śuddhopoṣyā dinadvaye
niśāyāṃ pūrvayāme ceduttarā'nyatra pūrvikā ||” iti
dinadvaye niśāyāmityanvayaḥ | yadā vaiśākhe malamāsastadā
yugādiprayuktaṃ kāryaṃ mala eva karttavyam,
“daśaharāsu notkarṣaścaturṣvapi yugādiṣu |”
iti ṛṣyaśṛṅgavacanāditi hemādryādayo vadanti | smṛticandrikāyāṃ viśeṣaḥ—
“yaugādikaṃ māsikaṃ ca śrāddhaṃ cāparapakṣikam
manvādikaṃ tairthikaṃ ca kuryānmāsadvaye'pi ca ||” iti
āparapakṣikaṃ kṛṣṇapakṣasambhavaṃ na tu mahālayaśrāddham, ‘na kuryādbhānusaṅghitaḥ’ ityādinā tanniṣedhāt
2.p1.6
jyeṣṭhaśuklatṛtīyāyāṃ rambhāvratamuktaṃ mādhavīye bhaviṣye—
“bhadre ! kuruṣva yatnena rambhākhyaṃ vratamuttamam
jyeṣṭhaśuklatṛtīyāyāṃ snātā niyamatatparā ||” iti
sā tatra pūrvaviddhā grāhyā,
“bṛhattalpā tathā rambhā sāvitrī vaṭapaitrikī
kṛṣṇāṣṭamī ca bhūtā ca kartavyā saṃmukhī tithiḥ ||”
iti skāndāt | saṃmukhī sāyāhnavyāpinī pūrvaviddheti yāvat
bhādrakṛṣṇatṛtīyāyāṃ viśālākṣīyātrā kāryā | rātrau jāgaraṇavidhānādiyaṃ rātrivyāpinī grāhyā | taduktaṃ kāśīkhaṇḍe—
“bhādrakṛṣṇatṛtīyāyāmupavāsaparairnaraiḥ
kṛtvā jāgaraṇaṃ rātrau viśālākṣīsamīpataḥ ||” iti
iyameva kajjalī,
“bhādrasya kajjalī kṛṣṇā śuklā ca haritālikā ||” iti
divodāsodāhṛtavacanāt | bhādraśuklatṛtīyā haritālikā, pūrvoktavacanāt | iyaṃ muhūrtamātrāpi gaurīvratatvāt parayutā grāhyā,
“muhūrtamātrasattve'pi dine gaurīvrataṃ pare ||” iti mādhavavacanāt | iyaṃ manvādiḥ, vakṣyamāṇavacanāt | āśvinakṛṣṇatṛtīyāyāṃ lalitādevyā yātroktā kāśīkhaṇḍe—
“īśakṛṣṇatṛtīyāyāṃ lalitāṃ pratipūjya vai
nārī vā puruṣo vāpi labhate vāñchitaṃ phalam ||” iti
atra gaṇayuktā grāhyā, ‘rambhākhyāṃ varjayitvaikām’ iti pūrvamuktatvāt
tṛtīyā bhaumena siddhā, budhena viruddhā | asyāṃ yoginyāgneyyām | iti tṛtīyā nirṇītā
atha caturthī nirṇīyate | sā paraviddhā grāhyā, yugmavākyāt
upavāse'pi paraiva,
"ekādaśī tathā ṣaṣṭhī amāvāsyā caturthikā
upoṣyāḥ parasaṃyuktāḥ parāḥ pūrveṇa saṃyutāḥ ||" iti mādhavīyavṛddhavasiṣṭhavākyāt | vināyakavrate tu tṛtīyāyutaiva | taduktaṃ
madanaratne brahmavaivarte—
"caturthī tu tṛtīyāyāṃ mahāpuṇyaphalapradā
2.p1.7
karttavyā vratibhirvatsa ! gaṇanāyasutoṣiṇī ||" iti
caitraśuklacaturthī vighnanāśinī | tatra laḍḍukairgaṇeśaṃ pūjayedityuktaṃ nirṇayāmṛte devīpurāṇe caturthīprakaraṇe—
"gaṇeśaṃ kārayetpūjāṃ laḍḍukādibhirādarāt
caturthyāṃ vighnanāśāya sarvakāmārthasiddhaye ||" iti
gaṇeśamiti ṣaṣṭhyarthe dvitīyā | jyeṣṭhaśuklacaturthyāṃ strībhiḥ saubhāgyavṛddhaye umā pūjyetyuktaṃ bhaviṣye—
"jyeṣṭhaśuklacaturthyāṃ tu jātā pūrvamumā satī
tasmātsā tatra sampūjyā strībhiḥ saubhāgyavṛddhaye ||" iti
atra sāmānyanirṇayaḥ | śrāvaṇakṛṣṇacaturthī saṅkaṭacaturthītyucyate | taduktaṃ skānde—
"śrāvaṇe bahule pakṣe. caturthyāṃ ca vidhūdaye
tasmin dine vrataṃ kāryaṃ saṃkaṣṭākhyaṃ sureśvari ! ||" iti
śrāvaṇo'trāmānto jñeyaḥ, cāndramāsasya mukhyatvāt | vidhuścandraḥ
etasmādeva vacanādiyaṃ candrodayavyāpinī grāhyā | "dinadvaye
candrodaye sattve'sattve vā mātṛviddhā praśasyate" iti vākyaśeṣāt
pūrvaiva | bhādrakṛṣṇacaturthī bahulāvrate pūrvaiva, pañcamīyuktāniṣedhāt
taduktaṃ madanaratne purāṇasamuccaye—
"gauryāścaturthī vaṭadhenupūjā durgārcanaṃ durbharaholikā ca
vatsasya pūjā śivarātriretāḥ parānvitā ghnanti nṛpaṃ sarāṣṭram ||"
iti | atra dhenupūjeti bahulā caturthī gṛhyate | iyaṃ
madhyadeśe prasiddhā | bhādraśuklacaturthī siddhivināyakavrate—
"prātaḥ śuklatilaiḥ snātvā madhyāhne pūjayennṛpa" iti vacanāt | madhyāhnasya pūjākālatvāt madhyāhnavyāpinyeva grāhyā
bṛhaspatirapi—
"caturthī gaṇanāyasya mātṛviddhā praśasyate
madhyāhnavyāpinī cetsyātparataścetpare'hani ||" iti
2.p1.8
"dinadvaye tadvyāptāvavyāptau vā mātṛviddhā praśasyate" iti
vākyāt pūrvaiva | paredyureva yadā madhyāhnavyāpinī, tadā mātṛviddhatvaguṇābhāve'pi pradhānaprayojakānusāreṇa paraiva grāhyā,
"mātṛviddhā praśastā syāccaturthī gaṇanāyake
madhyāhnātparataścetsyānnāgaviddhā praśasyate ||”
iti mādhavīyasmṛtyantarāt | yadobhayadine'pi vaiṣamyeṇa madhyāhnakadeśavyāpinī, tadā pūrvadine tanmahattvaṃ cet, saiva grāhyā | uttaradine
tanmahattve kiṃ mahattvaguṇopetopādeyā ? kiṃ vā mātṛviddhatvaguṇopetā pūrvopādeyā ? iti saṃśaye pūrvaiveti pratīmaḥ, nyāyādvācanikasya mātṛviddhatvaguṇasya balīyastvāt | atra candradarśananiṣedhamāha parāśaraḥ—
“kanyāditye caturthyāṃ tu śukle candrasya darśanam
mithyābhidūṣaṇaṃ kuryādrātrau paśyenna taṃ sadā
taddoṣaśāntaye siṃhaḥ prasenamivita vai paṭhet |” iti
atra rātrigrahaṇād divā candradarśane na doṣa iti nirṇayāmṛtakārādayaḥ | yuktaṃ tu—
“bhādre māsi site pakṣe caturthī svātiyoginī
mithyābhiśāpaṃ kurute dṛṣṭacandrā na saṃśayaḥ ||”
iti mārkaṇḍeyādivacanāntareṣu caturthīmātragrahaṇāddivāpi candro na
draṣṭavya iti pratibhāti | pramādāccandradarśane taddoṣaśāntyarthaṃ prāṅmukha
udaṅmukho vā paurāṇaṃ vākyaṃ paṭhet | tacca—
“siṃhaḥ prasenamavadhīt siṃho jāmbavatā hataḥ
sukumārakamārodīstava hyeṣa syamantakaḥ ||” iti
iyaṃ bhaumenā'rkeṇa vā yuktā'tipraśastetyuktaṃ govindārṇave vārāhe—
“bhādraśuklacaturthī yā bhaumenā'rkeṇa vā yutā
mahatī sā'tra vighneśamarcitveṣṭaṃ labhennaraḥ ||” iti
iyameva śivāravyetyuktaṃ bhaviṣye—
2.p1.9
"śivā śāntā sukhā rājan ! caturthī trividhā smṛtā
māsi bhādrapade śuklā śivalokamapūjitā
tasyāṃ snānaṃ tathā dānamupavāso japastathā
kriyamāṇaṃ śataguṇaṃ prasādāddantino nṛpa ! ||" iti
"caturthyā mārgaśīrṣe tu śuklapakṣe nṛpottama !
prārabhya pratimāsaṃ ca caturthyā gaṇanāyakam
sampūjya vidhinā kuryādekabhaktaṃ samāhitaḥ
akṣāralavaṇaṃ tvevaṃ pūrṇe saṃvatsare tataḥ
dvitīye vatsare cā'tha naktaṃ prati caturthikām
kuryād gaṇeśamabhyarcya tṛtīye'yācitaṃ tathā
evameva prakurvīta caturthe syādupoṣaṇam
tataścaturthe sampūro tadudyāpanamācaret
idaṃ varacaturthyākhyaṃ vrataṃ sarvārthasādhakam ||" iti
"dinārddhasamaye'tīte bhujyate niyamena yat
ekabhaktamiti proktaṃ nyūnaṃ grāsatrayeṇa tu ||" iti
"bhojanaṃ tu vidhiprāptaṃ dvātriṃśadgrāsasaṃmitam |"
'tad grāsatrayeṇa nyūnam'—ityantyapādenocyate | tenaikabhakte
ekonatriṃśad grāsā iti phalito'rthaḥ | bhojane dvātriṃśadgrāsādiniyamastu matkṛtācārākè draṣṭavyaḥ | padmapurāṇe—
"madhyāhnavyāpinī grāhyā ekabhaktavrate tithiḥ” | iti
baudhāyano'pi—
"udaye tūpavāsasya naktasyāstamaye tithiḥ
madhyāhnavyāpinī grāhyā ekabhaktavrate tithiḥ ||” iti
atra tredhā vibhaktasyāhno madhyamabhāgo madhyāhnaḥ, “pūrvāhṇe devā
aśanamabhiharanti madhyandine manuṣyā aparāhṇe pitaraḥ” iti
śruteḥ | tatrāpi dinārddhottaramavaśiṣṭaṃ madhyāhnabhāge kāryam,
‘dinārddhasamaye'tīte’ iti devalokteḥ | dinadvaye'pi madhyāhnavyāptāvekadeśasamavyāptau vā yugmavākyānnirṇayaḥ | ayañca nirṇayaḥ
svatantraikabhaktaviṣayaḥ | anyavratāṅgabhūtamekabhaktaṃ tattithāveva
2.p1.10
bhavati | dvitīye naktamuktam, taccāharaśanaṃ varjayitvā rātrau
bhoktavyamiti niyamasvarūpam | tatkālamāha vyāsaḥ—
“trimuhūrtapradoṣaḥ syād bhānāvastaṃ gate sati
naktaṃ tatra prakurvīta iti śāstrasya niścayaḥ ||” iti
naktaśabdo bhojanaparaḥ | atra kecit—
“catvārīmāni karmāṇi sandhyāyāṃ parivarjayet
āhāraṃ maithunaṃ nidrāṃ svādhyāyaṃ ca caturthakam ||”
iti vacanāt—“sāyaṃ sandhyā trighaṭikā hyastādupari bhāskaraḥ”
iti skāndoktasandhyāyāṃ bhoja ṃ niṣiddha mityāhuḥ, tadaśuddham,
sūryanakṣatravarjitakālarūpamukhyasaṃdhyākālatyāge mānābhāvāt
tadāha yogiyājñavalkyaḥ—
“ahorātrasya yaḥ sandhiḥ sūryanakṣatravarjitaḥ
sā tu sandhyā samākhyātā ṛṣibhistattvadarśibhiḥ||” iti
hemādrau smṛtyantare'pi—
“nakṣatradarśanātsandhyā sāyaṃ tatatparataḥ sthitam
tatparā rajanī yā tatra dharmān vivarjayet ||” iti
astu vā ghaṭikātrayaṃ sandhyāpadavācyam | tathāpi tatra rāgaprāptaṃ
bhoja ṃ niṣiddham, natu vaidham, vidhispṛṣṭe niṣedhānavakāśāt
etena parvādirātrabhojananiṣedho'pi pratyuktaḥ
vatsaḥ—
“pradoṣavyāpinī grāhyā sadā naktavrate tithiḥ
ekādaśīṃ vinā sarvā śukle kṛṣṇe viśeṣataḥ ||” iti
harinaktavrate tūdayavyāpinī grāhyā | taduktaṃ mādhavīye skānde—
“pradoṣavyāpinī grāhyā sadā naktavrate tithiḥ
udayasthā sadā pūjyā harinaktavrate tithiḥ ||” iti
yadā naktatithiḥ pūrvāṃ parayorahnaḥ pradoṣaṃ vyāpnoti, tadā parā grāhyā,
“yadi syādubhayostithyoḥ” iti vakṣyamāṇajābālivacanāt | yadobhayatrāpi na pradoṣavyāpinī, tadāpi paraiva grāhyā
parantu divaiva ātmacchāyādvaiguṇyakāle naktaṃ kāryaṃ na rātrau
2.p1.11
taduktaṃ skānde—
yadā naktatithiḥ pūrvadine pradoṣe sampūrṇā, paradine tatra
svalpā, tadāpi paraiva grāhyā; naktasya divārātrivratatvena
divārātrispṛśi tattattithau karttavyatvāt
saptamī bhānuvārādau sauranaktavrate tu sumantuḥ—
bhojanakālaḥ kaurme—
sauranaktaṃ bhaviṣyatpurāṇe darśitam—
yatervidhavāyāśca divaiva naktamuktaṃ smṛtyantare—
“naktaṃ niśāyāṃ kurvīta gṛhastho vidhisaṃyutaḥ
yatiśca vidhavā caiva kuryāttu sadivākaram
sadivākaraṃ tu tatproktamantime ghaṭikādvaye |” iti
“haviṣyabhojanaṃ snānaṃ satyamāhāralāghavam
agnikāryamadhaḥśayyāṃ naktabhojī ṣaḍācaret ||”
“ekabhaktāyācitayoryā triṃśaddhaṭikāvadhiḥ
sā tithiḥ sarvadā jñeyā nakte sāyāhnasaṃyutā ||” iti
“māghe māse kṛṣṇapakṣe caturthyāṃ vratamuttamam
pratimāsaṃ prakurvīta vrataṃ saṅkaṣṭanāśanam ||” iti
māghakṛṣṇacaturthyāṃ vratārambhaṃ kṛtvā pratimāsaṃ kāryamityarthaḥ | iyaṃ
candrodayavyāpinī grāhyā,
“pūjā vidhūdaye kāryā sindūreṇa prapūjayet |”
iti tatraivokteḥ | māghaḥ pūrvoktarītyā cāndro bodhyaḥ | māghaśuklacaturthī tilacaturthī | taduktaṃ kāśīkhaṇḍe—
“māghaśuklacaturthyāntu naktavrataparāyaṇaḥ
ye tvāṃ dhuṇḍe'rcayiṣyanti te'rcyāḥ syurasuradruhām
vidhāya vārṣikīṃ yātrāṃ caturthī prāpya tāpasīm
śuklān tilān guḍairbaddhā prāśnīyāllaḍḍu kān vratī |”
iyaṃ pradoṣavyāpinī grāhyā, naktagrahaṇāt | tāpasīṃ māghīm
iyameva kundacaturthītyuktaṃ devīpurāṇe—
“māghamāse tu samprāpte caturthīkundasaṃjñitā
sā tūpoṣyā suraśreṣṭha ! tato rājyaṃ bhaviṣyati ||” iti
atha phālgunādicaturṣu māseṣu caturthīvratamuktaṃ vārāhapurāṇe—
2.p1.12
“atha vighnavrataṃ rājan ! kathayāmi śṛṇuṣva tat
caturthyāṃ phālgune māsi gṛhītavyaṃ vrataṃ tvidam
naktāhāreṇa rājendra ! tilānnaṃ pāraṇaṃ smṛtam
tadaivāgnau ca hotavyaṃ taddeyaṃ brāhmaṇesu ca
cāturmāsyavrataṃ caiva kṛtvaivaṃ pañcame tathā
sauvarṇaṃ gajavaktraṃ tu kṛtvā viprāya dāpayet
evaṃ kṛtvā vrataṃ caiva sarvavighnairvimucyate |”
pūjādimantrastatraiva—
“divyāya śūraṃāya gajānanāya lambodarāyaikadadābhidhāya
nāgātmajādehasamudbhavāya kuṭhārahastāya namo varāya ||”
anena mantreṇa pūjāṃ kṛtvā, svāhāntena tilān hutvā, brāhmaṇebhyo'pi datvā, svayamapi tadeva naktakāle'śnīyāt | ante
sauvarṇī pratimāṃ sampūjya brāhmaṇāya dadyāt | atrāviśeṣād
vratārambhe śuklacaturthī grāhyā | etāni vratānyapyaviśeṣāt ‘caturthī
tu tṛtīyāyām’ iti sāmānyavākyāt tṛtīyāyuktacaturthyāṃ
kāryāṇi | caturthī śanivāreṇa siddhā | guruvāreṇa viruddhā
yoginyatra nairṛtyām | iti caturthī nirṇītā
atha pañcamī nirṇīyate | sā tu caturthīyutaiva grāhyā, ‘yugmāgnīti’ vacanāt;
“pañcamī tu tathā kāryā caturthīsaṃyutā vibho !”
iti mādhavīye skāndavākyācca | atra hemādrimate kṛṣṇā pañcamī
pūrvā, sitā parā, “kṛṣṇā pūrvayutā sitā parayutā syāt pañcamī”
iti dīpikokteḥ | tadidaṃ hemādrimataṃ śithilam,
“caturthīsaṃyutā kāryā pañcamī parayā na tu
daive karmaṇi pitrye ca śuklapakṣe tathā'site ||”
iti mādhavamadanaratnādisarvanibandhakāralikhitahārītavacanāt
“pañcamī tu prakarttavyā ṣaṣṭhyā yuktā tu nārada |”
iti brahmavaivartavacanaṃ tat—
“skandopavāse svīkāryyā pañcamī parasaṃyutā
2.p1.13
trimuhūrttā tu ṣaṣṭhyāṃ syāt parā pūrvayutā'nyathā ||”
iti tatraivoktatvātskandopavāsaviṣayam
na ca yugmavacanaṃ ‘pañcamī tu tathā’ iti skāndavacanaṃ kṛṣṇapañcamīviṣayam, ‘pañcamī tu prakarttavyā’ iti tu śuklapañcamīviṣayam,
“śuklapakṣe tithirgrāhyā yasyāmabhyudito raviḥ
kṛṣṇapakṣe tithirgrāhyā yasyāmastamito raviḥ ||”
iti mārkaṇḍeyavacanādevaṃ vyavasthākartavyeti vācyam ; hārītena pakṣadvaye'pi caturthīviddhāyā eva pañcamyāḥ samādiṣṭatvāt | upavāse
tu skandopavāsapañcamī vyatiriktā sarvvāpi pañcamī pūrvaviddhaiva grāhyā,
“pratipatpañcamī caiva upoṣyāḥ pūrvasaṃyutā |” iti jāvālivacanāt | upavāsastu sarvatithiṣu mādhavīye nāradīye darśitaḥ
“śuklān vā yadi vā kṛṣṇān pratipatprabhṛtīṃstithīn
upatargetopaṣyaiva baliṃ datvā vidhinetyapare dine
brāhmaṇān bhojayitvā tu sarvapāpaiḥ pramucyate |” iti
caitraśuklapañcamyāṃ śrīpūjoktā hemādrau mātsye—
“śuklāyāmatha pañcamyāṃ caitre māsi śubhānanā
śrībrahmalokānmānuṣyaṃ samprāptā keśavājñayā
tatastāṃ pūjayettatra yastaṃ lakṣmīrna muñcati |” iti
iyaṃ kalpādirapi | kalpādyastu hemādrau mātsye—
“vaiśākhasya tṛtīyā yā kṛṣṇā yā phālgunasya ca
pañcamī caitramāsasya tasyaivāntyā tathā parā
śuklā trayodaśī māghe kārtikasya tu saptamī
navamī mārgaśīrṣasya saptaitāḥ saṃsmarāmyaham
kalpānāmādayo hyetā dattasyākṣayakārakāḥ |”
atrāviśeṣād yugādivannirṇayo jñeyaḥ | śrāvaṇaśuklapañcamī nāgapañcamī | sā paraviddhetyuktaṃ camatkāracintāmaṇau—
“pañcamī nāgapūjāyāṃ kāryā ṣaṣṭhīsamanvitā
tasyāṃ tu tuṣitā nāgā itarā sacaturthikā ||” iti
2.p1.14
pratāpamārtaṇḍe smṛtyantare'pi—
“śrāvaṇe pañcamī śuklā samproktā nāgapañcamī
tāṃ parityajya pañcamyaścaturthīsahitā vibho ! ||” iti
atra tāṃ parityajya caturthīyuktā grāhyetyuktyā nāgapañcamyāścaturthīviddhāyā niṣedhāvagamāt trimuhūrtacaturthīyuktā nāgapañcamīvyatiriktā sarvā pañcamī pūrvā, paredyustrimuhūrtā nāgapañcamī parā,
anyathā pūrvaiva | atra nāgapūjanamuktaṃ govindārṇave bhaviṣye—
“śrāvaṇe māsi pañcamyāṃ śuklapakṣe narādhipa !
dvārasyobhayato lekhyā gomayena viṣolbaṇāḥ
pūjayedvidhivad vīra ! dadhidūrvāṅkuraiḥ kuśaiḥ
gandhapuṣpopahāraiśca brāhmaṇānāṃ ca tarpaṇaiḥ
ye tasyāṃ pūjayantīha nāgān bhaktipurassarāḥ
na teṣāṃ sarpato vīra ! bhayaṃ bhavati kutracit ||” iti
asyāṃ nāgakuṇḍe snānamuktaṃ kāśīkhaṇḍe“yaḥ snāto nāgapañcamyāṃ kuṇḍe vāsukisaṃjñake
na tasya viṣasaṃsargo bhavetsarpasamudbhavaḥ
kartavyā nāgapañcamyāṃ yātrā varṣāsu tatra vai
nāgāḥ prasannā jāyante kule tasyāpi sarvadā ||” iti
bhādraśuklapañcamī ṛṣipañcamī | iyaṃ tvaviśeṣāt “pūjāvrateṣu
sarveṣu madhyāhnavyāpinī tithiḥ” iti mādhavīye hārītoktermadhyāhnavyāpinī grāhyā | dinadvaye madhyāhnavyāptisattve'sattve vā sāmānyanirṇayāt pūrvā | atra ṛṣipūjanamuktaṃ brāhme“nabhasya śuklapakṣe tu yadā bhavati pañcamī
nadyādike tadā snātvā kṛtvā niyamameva ca
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā vāpi varānane !
kṛtvā naimittikaṃ karma gatvā nijagṛhaṃ punaḥ
vediṃ samyak prakurvīta gomayenopalipya tām
tatra sapta ṛṣīn divyān bhaktiyuktān (ktaḥ?) prapūjayet ||”
ṛṣayaśca“kaśyapo'trirbharadvājo viśvāmitro'tha gautamaḥ
2.p1.15
jamadagnirvasiṣṭhaśca saptaite ṛṣayaḥ smṛtāḥ ||” iti
āśvinaśuklapañcamyāmupāṅgalalitāvratam | tanmadhyāhnavyāpinyāṃ kāryam, 'pūjāvrateṣu sarveṣu' iti pūrvalikhitahārītavacanāt
dinadvaye tadvyāptāvavyāptau vā yugmavākyāt pūrvā | asmin vrate
pūjaiva pradhānam
“matpūjanakaraṇḍasya prārthayasva pidhākanam
tatpūjayannijagṛhe parāmṛddhimavāpsyasi ||”
iti kathāntargatavacanāt | pūjāyāḥ phalasambandhāvagamād jāgaraṇādīnāṃ “phalavatsannidhāvaphalaṃ tadaṅgam” iti nyāyena tadaṅgatvaṃ
bodhyam | ye tu—
“bhuktvā jāgaraṇe naktacandrādyarghavrate tathā
tārāvrateṣu sarveṣu rātriyogo viśiṣyate ||”
iti hemādrilikhitavacanād atra rātrivyāpinī grāhyetyāhuḥ, tanna
manoharam, asya vratasyoktajāgaraṇādivratebhyo'tiriktatvād, aṅgānurodhena pradhānakālanirṇayasya kāpyadṛṣṭatvācca | 'abhuktvā' iti
tu vacanaṃ jāgaraṇapradhāne kojāgarādivrate sāvakāśamiti | atraivendrāṇyā saha kuśalamayaṃ nāgaṃ prapūjayedityuktaṃ nirṇayāmṛte bhaviṣye—
“tathā cāśvayuje māsi pañcamyāṃ kurunandana !
kṛtvā kuśalamayaṃ nāgamindrāṇyā saha pūjayet ||” iti
mārgaśuklā pañcamyapi nāgapañcamī | taduktaṃ hemādrau skānde—
“śukle mārgaśire puṇyā śrāvaṇe yā ca pañcamī
snānadānairbahuphalā nāgalokapradāyinī ||” iti
iyaṃ ca ‘pañcamī nāgapūjāyāṃ kāryā ṣaṣṭhīsamanvitā’ iti pūrvoktacamatkāracintāmaṇivacanāt parayutā grāhyā
māghaśuklapañcamī śrīpañcamī | tatra śrīpūjā kāryā | taduktaṃ
hemādrau vārāhe—
“māghaśuklacaturthyāṃ tu varamārādhya ca śriyaḥ
pañcamyāṃ kundakusumaiḥ pūjāṃ kuryātsamuddhaye ||” iti
2.p1.16
atra madanaṃ sampūjya vasantotsavaḥ kāryaḥ | taduktaṃ nirṇayāmṛte
purāṇasamuccaye—
“māghamāse nṛpaśreṣṭha ! śuklāyāṃ pañcamītithau
ratikābhau tu sampūjya kartavyaḥ sumahotsavaḥ
dānāni ca pradeyāni tena tuṣyati mādhavaḥ |”
pañcamī guruvāreṇa siddhā | śanivāreṇa viruddhā | yoginyatra
dakṣiṇasyām | iti pañcamī nirṇītā
atha ṣaṣṭhī nirṇīyate | sā skandavratātiriktā saptamīyutā kāryā
taduktaṃ skānde—
“nāgaviddhā na kartavyā ṣaṣṭhī caiva kadācana
saptamīsaṃyutā kāryā ṣaṣṭhī dharmārthacintakaiḥ ||” iti
pañcamyādivedhastatraiva—
“nāgo dvādaśanāḍībhirddikpañcadaśabhistathā
bhūto'ṣṭādaśanāḍībhirddṣayatyuttarāṃ tithim ||” iti
nāgaḥ pañcamī | bhūtaścaturdaśī | dig daśamī | nāḍyo ghaṭikāḥ
ayaṃ viśeṣavedha uttaratithiviṣayaḥ | sāmānyavihitastu trimuhūrtavedhaḥ pūrvatithiviṣayaḥ | taduktaṃ kaurme—
“caturdaśī pañcamī ca tathā ca daśamī tithiḥ
pūrvāṃ tithiṃ dūṣayanti tribhireva muhūrttakaiḥ ||” iti
yadā tithikṣayavaśāduttaraviddhā na labhyate, tadā skandavratavad
vratāntaramapi nāgaviddhāyāṃ kāryam | tadāha mādhavīye vasiṣṭhaḥ—
“ekādaśī tṛtīyā ca ṣaṣṭhī caiva trayodaśī
pūrvaviddhā tu karttavyā yadi na syātpare'hani ||” iti
upavāse'pi paraiva, ‘ekādaśāṣṭamī’ iti pūrvodāhṛtavacanāt
sāmānyataḥ sarvaṣaṣṭhyāṃ ravivārayoge lolārkayātrā kāryā
“kṛtāni yāni pāpāni naraiḥ saṃvatsarādapi
naśyanti kṣaṇatastāni ṣaṣṭhyarke loladarśanāt ||”
iti kāśīkhaṇḍe uktatvāt | lolo lolārkaḥ
āṣāḍhaśuklaṣaṣṭhī skandaṣaṣṭhī | sā pañcamīyutā kāryā,
“kṛṣṇāṣṭamī skandaṣaṣṭhī śivarātriścaturdaśī
2.p1.17
etāḥ pūrvayutāḥ kāryāstithyante pāraṇaṃ bhavet ||”
iti skāndāt | asyāṃ skandapūjoktā varāhapurāṇe—
“āṣāḍhaśuklaṣaṣṭhī tu tithiḥ kaumārikā smṛtā
kumāramarcayettatra pūrvatropoṣya vai dine ||” iti
bhādrakṛṣṇaṣaṣṭhī rohiṇīvyatīpātabhaumavārairyuktā kapiletyucyate
taduktaṃ samayamayūkhe varāhapurāṇe—
“nabhasye kṛṣṇapakṣe yā rohiṇīpātabhūsutaiḥ
yuktā ṣaṣṭhī purāṇajñaiḥ kapilā sā prakīrtitā
vratopavāsaniyamairbhāskaraṃ tatra pūjayet
kapilāṃ ca dvijāgryāya datvā yā kratuphalaṃ labhet ||” iti
purāṇasamuccaye'pi—
“bhādre māsyasite pakṣe bhānau caiva kare sthite
pāte kuje ca rohiṇyāṃ sā ṣaṣṭhī kapilā bhavet
saṃyoge tu caturṇāṃ tu nirdiṣṭā parameṣṭhinā |” iti
bhādro'tra amāṃto bodhyaḥ, cāndramāsasya sarvakāryeṣu mukhyatvāt,
pūrṇimāntabhādrakṛṣṇaṣaṣṭhyāṃ vyatīpātapātāsambhavācca | atra sūryasya
hastasthitatvaṃ sati sambhave jñeyam, caturṇāmityupādānāt
anyathā vacane pañcānāmityuktaṃ syāt | caturṣvapyekanyūnatve
kapilaṣaṣṭhī na bhavati, caturṇāṃ saṃyoga ityukteḥ | iyameva candraṣaṣṭhītyuktaṃ bhaviṣye—
“tadvadbhādrapade māsi ṣaṣṭhī pakṣe sitetare
candraṣaṣṭhīvrataṃ kuryāt pūrvavedhaḥ praśasyate ||” iti
iyaṃ candrodayavyāpinī grāhyā | halaṣaṣṭhyapīyam | sā saptamīyutā grāhyeti granthāntare | bhādraśuklaṣaṣṭhī sūryaṣaṣṭhī | asyāṃ
bhāskarapūjanaṃ mahāphalam | taduktaṃ nirṇayāmṛte bhaviṣyottare—
“śukle bhādrapade ṣaṣṭhayāṃ snānaṃ bhāskarapūjanam
prāśanaṃ pañcagavyasya aśvamedhaphalapradam ||” iti
asyāmeva dakṣiṇāpathasthakārttikeyadarśanaphalamuktaṃ tatraiva—
First 40 of 198 passages. Read on
Commentaries (1)
- Anukramaṇikā — Vaidyanātha, Sanskrit, not yet digitised