Tithyarka 2.p1
Tithyarka 2.p1
- Language
- Sanskrit
2.p1.1
ayaṃ vedhaḥ prātareva | sāyaṃ tu trimuhūrtāyā eva titheḥ
sarvatra grāhyatvābhidhānāt
taduktaṃ skānde—
“yāṃ tithiṃ samanuprāpya yātyastaṃ padminīpatiḥ
sā tithistaddine proktā trimuhūrttāaiva yā bhavet ||” iti
asyāṃ cābhyaṅgo nityaḥ, pūrvoktavākyāt | pratipacchukreṇa siddhā,
budhabhaumābhyāṃ viruddhā | yoginyasyāṃ pūrvasyām | iti pratipannirṇatā—
atha dvitīyā nirṇīyate | sā śuklā paraviddhā grāhyā, yugmāgnīti
vacanāt | kṛṣṇā pūrvaviddhā grāhyā, “dvitīyā pratipadyutā”
ityāpastambavacanāt | upavāse tu sarvāpi dvitīyā paraiva
taduktaṃ viṣṇudharmottare—
“ekādaśyaṣṭamī ṣaṣṭhī dvitīyā ca caturdaśī
trayodaśī amāvāsyā upoṣyāḥ syuḥ parānvitāḥ ||” iti
caitraśukladvitīyāyāmumāpūjāgnipūjā ca kāryetyuktaṃ bhaviṣye—
“caitraśuklādvitīyāyāmumāpūjā phalārthibhiḥ
śivapūjā'gnipūjā ca karttavyā munisattama ||” iti
devīpurāṇe'pi—
“umāṃ śivaṃ hutāśaṃ ca dvitīyāyāṃ prapūjayet
haviṣyamannaṃ naivedyaṃ deyaṃ gandhārcanānvitam
phalamāpnoti viprendra ! sarvaṛtusamudbhavam ||” iti
jyeṣṭhaśukladvitīyā sopapadā | taduktaṃ kālikādarśe—
"sitā jyeṣṭhadvitīyā ca āśvine daśamī sitā
caturthī dvādaśī māghe etāḥ sopapadāḥ smṛtāḥ ||"
"yugādiṣu ca sarvāsu tathā manvantarādiṣu
anadhyāyaṃ prakurvīta tathā sopapadā tithau ||" iti
"āṣāḍhasya site pakṣe dvitīyā puṣyasaṃyutā
tasyāṃ rathe samāropya rāmaṃ vai bhadrayā saha
yātrotsavaṃ pravartyātha prīṇayeta dvijān bahūn
ṛkṣābhāve tithau kāryā yātrā sā prītaye mama ||" iti
"kṛṣṇāṣṭamī bṛhattalpā sāvitrī vaṭapaitrikī
kāmatrayodaśī rambhā upoṣyā pūrvasaṃyutā ||" iti
2.p1.2
"caturṣvapi pakṣeṣu māseṣu śrāvaṇādiṣu
aśūnyākhyaṃ vrataṃ kuryājjastateyathā tu phalādhikam ||" iti
jayā tṛtīyā | kārtikaśukladvitīyā yamadvitīyācyate | sā'parāhnavyāpinī grāhyā, karmakālavākyāt | taduktaṃ hemādrau
skānde"ūrje śukladvitīyāyāmaparāhne'rcayedyamam
snānaṃ kṛtvā bhānujāyāṃ yamalokaṃ na paśyati
ūrje śukladvitīyāyāṃ pūjitastarpito yamaḥ
veṣṭitaḥ kinnarairhṛṣṭaistasmai yacchati vāñchitam ||” iti
dinadvaye karmakālavyāptāvavyāptau vā sāmānyanirṇayo'vaseyaḥ | gauḍāstu viśeṣamāhuḥ"yamaṃ ca citraguptaṃ ca yamadūtāṃśca pūjayet
citraguptasya pūjāṃ ca kuryād jñānasya vṛddhaye
masīpātraṃ lekhanīṃ ca pūjayecca prayatnataḥ
sarvān kāmānavāpnoti yamalokaṃ na paśyati ||” iti
asyāṃ bhaginīgṛhe bhoktavyamityuktaṃ bhaviṣye"kārtike śuklapakṣasya dvitīyāyāṃ yudhiṣṭhira !
yamo yamunayā pūrvaṃ bhojitāḥ svagṛhe'rcitaḥ
ato yamadvitīyeyaṃ triṣu lokeṣu viśrutā
asyāṃ nijagṛhe vipra ! na bhoktavyaṃ tato naraiḥ
snehena bhaginīhastādbhoktavyaṃ puṣṭivarddhanam
dānāni ca pradeyāni bhaginībhyo viśeṣataḥ
svarṇālaṅkāravastrānnapūjāsatkārabhojanaiḥ
sarvā bhaginyaḥ sampūjyā abhāve pratipannakā ||” iti
pratipannakā matā bhaginya iti hemādrirūce
brahmāṇḍe'pi—
“yā tu bhojayate nārī bhrātaraṃ yugmake tithau
arccayeccāpi tāmbūlairna sā vaidhavyamāpnuyāt
bhrāturāyuḥkṣayo rājan na bhavettasya karhicit |”
caitrakṛṣṇadvitīyāyāṃ kāmamahotsava ukto bhaviṣye—
“tataḥ prātardvitīyāyāṃ putramitrādisaṃyutaḥ
nṛpatirvitate deśe vitānavaraśobhite
nṛtyagītavinodaiśca kuryātkāmamahotsavam
2.p1.3
evaṃ kurvannavāpnoti yāvatsaṃvatsaraṃ sukham ||” iti
tataḥ pratipadyutsavānantaramityarthaḥ | ayaṃ cotsavaḥ pūrvaviddhāyāmeva, “pratipatsadvitīyā syād dvitīyā pratipadyutā” iti vakṣyamāṇayugmavākyāt | dvitīyā budhena siddhā | śukreṇa viruddhā
atra yoginyuttarasyām | iti dvitīyā nirṇītā
atha tṛtīyā nirṇīyate | sā tu paraiva | taduktaṃ brahmavaivarte—
“rambhākhyāṃ varjayitvaikāṃ tṛtīyāṃ dvijasattama !
anyeṣu śubhakāryeṣu gaṇayuktā praśasyate ||” iti
'gaṇa:' caturthī | yugmavākyantu rambhāviṣayaṃ sarvaviṣayatve tūdāhṛtavacanavirodhastasmādrambhātrata eva pūrvā, anyā sarvāpyuttaraiva
upavāse'pyayameva nirṇayaḥ | taduktaṃ viṣṇudharmottare"ekādaśyaṣṭamī ṣaṣṭhī paurṇamāsī caturdaśī
amāvāsyā tṛtīyā ca tā upoṣyā parānvitā ||” iti
caitraśuklatṛtīyāyāṃ dolotsava ukto rāmārcanacandrikāyāṃ
gāruḍe"caitre māsi site pakṣe tṛtīyāyāṃ ramāpatim
dolārūḍhaṃ samabhyarcya māsamāndolayetkalau ||” iti
gaurītṛtīyā iyameva | asyāṃ gaurīmīśvarayutāṃ sampūjya
dolotsavaṃ kuryāt | taduktaṃ devīpurāṇe"tṛtīyāyāṃ yajeddevī śaṅkareṇa samanvitām
āndolayettato vatsa ! śivayā sahitaṃ śivam ||” iti
asyāmeva madanaratne kālottare gaurīvratamuktam" caitraśuklatṛtīyāyāṃ vrataṃ gauryāḥ samācaret ||” iti
atra muhūrtamātrāpi parā grāhyā | tadāha mādhavaḥ"muhūrtamātrasattve'pi dine gaurīvrataṃ pare
śuddhādhikāyāmapyevaṃ gaṇayogapraśaṃsanāt ||” iti
skānde'pi"kalā kāṣṭhāpi vā caiva dvitīyā saṃpradṛśyate
sā tṛtīyā na kartavyā kartavyā gaṇasaṃyutā ||” iti
2.p1.4
yadā tūttaradine svalpāpi tṛtīyā na labhyate, tadā dvitīyāviddhaiva kāryā;
"ekādaśī tṛtīyā ca ṣaṣṭhī caiva trayodaśī
pūrvaviddhaiva kartavyā yadi na syātpare'hani ||"
iti vṛddhavasiṣṭhokteḥ | atra saubhāgyavratamuktaṃ mātsye—
"vasantamāsamāsādya tṛtīyāyāṃ janapriye !
saubhāgyāya sadā strībhiḥ kāryaṃ putrasukhepsubhiḥ ||" iti
matsyajayantyapīyameva,
"matsyo'bhūddhataṛgdine madhusite" iti vākyāt
vaiśākhaśuklatṛtīyā'kṣayatṛtīyeocyate | taduktaṃ bhaviṣye—
"yā tveṣā kuruśārdūla ! vaiśākhe tu mahātithiḥ
tṛtīyā sā'kṣayā loke gīrvāṇairabhivanditā
yatkiñciddīyate dānaṃ svalpaṃ vā yadi vā bahu
tatsarvamakṣayaṃ yasmātteneyamakṣayā smṛtā ||" iti
iyaṃ yugādiḥ | sā pūrvāhnavyāpinī grāhyā | taduktaṃ nāradīye—
"dve śukle dve tathā kṛṣṇe yugādī kavayo viduḥ
śukle paurvāhnike grāhye kṛṣṇe caivāparāhnike ||" iti
vaiśākhaśuklatṛtīyā kārttikaśuklanavamīti śuklayugādī, bhādrakṛṣṇatrayodaśī māghamāsasyāmeti dve kṛṣṇayugādī | pramāṇavacanaṃ tu
navamīprakaraṇe vakṣyate | atra pūrvāhnāparāhnaśabdābhyāṃ dvedhā vibhāgaḥ
pratīyate | sa ca skānde darśitaḥ—
“āvarttanāttu pūrvāhno hyaparāhnastataḥ paraḥ ||” iti
dinadvaye tattve paraiva | ‘yugādyā varṣavṛddhiśca’ iti vakṣyamāṇavacanāt, śrāddhe'pi śuklā pūrvāhnavyāpinī grāhyā,
“pūrvāhne tu sadā grāhyāḥ śuklā manuyugādayaḥ
daive karmmaṇi pitrye ca kṛṣṇe caivāparāhvikāḥ ||”
iti gāruḍāt | yugādimanvādiśrāddheṣu śuklapakṣa udayavyāpinī tithirgrāhyā, kṛṣṇapakṣe'parāhnavyāpinīti smṛtyarthasārācca
atra pitṛprītyarthaṃ kumbhadānamuktaṃ samayamayūkhe devīpurāṇe—
2.p1.5
“tṛtīyāyāṃ tu vaiśākhe rohiṇyarkṣe prapūjya tu
udakumbhapradānena śivaloke mahīyate ||”
kumbhadāne mantraḥ—
“eṣa dharmaghaṭo datto brahmaviṣṇuśivātmakaḥ
asya pradānāt tṛpyantu pitaro hi pitāmahāḥ
gandhodakatilairmiśraṃ sānnaṃ kumbhaṃ sadakṣiṇam
pitṛbhyaḥ sampradāsyāmi akṣayyamupatiṣṭhatu ||” iti
etadasambhave govindārṇave viṣṇupurāṇe—
“pānīyamapyatra tilairvimiśraṃ dadyāt pitṛbhyaḥ prayato manuṣyaḥ
śrāddhaṃ kṛtaṃ tena samāḥ sahasraṃ rahasyametanmunayo vadanti ||” iti
asyāṃ trilocanayātroktā kāśīkhaṇḍe—
“rādhaśuklatṛtīyāyāṃ snātvā paillippile hṛde
santarpayet pitṝn devān trilocanamathārcayet ||” iti
iyameva paraśurāmajayantī | sā pradoṣavyāpinī grāhyā | taduktaṃ
skānde—
“vaiśākhasya site pakṣe tṛtīyāyāṃ punarvasau
niśāyāṃ prathame yāme rāmākhyaḥ sa mahāhariḥ
svoccagaiḥ sadgrahairyukte mithune rāhusaṃyute
reṇukāyāstu yo garbhādavatīrṇo hariḥ svayam ||” iti
dinadvaye tadvyāptau tūttarā | anyathā pūrvaiva | taduktaṃ bhaviṣye—
“śuklā tṛtīyā vaiśākhe śuddhopoṣyā dinadvaye
niśāyāṃ pūrvayāme ceduttarā'nyatra pūrvikā ||” iti
dinadvaye niśāyāmityanvayaḥ | yadā vaiśākhe malamāsastadā
yugādiprayuktaṃ kāryaṃ mala eva karttavyam,
“daśaharāsu notkarṣaścaturṣvapi yugādiṣu |”
iti ṛṣyaśṛṅgavacanāditi hemādryādayo vadanti | smṛticandrikāyāṃ viśeṣaḥ—
“yaugādikaṃ māsikaṃ ca śrāddhaṃ cāparapakṣikam
manvādikaṃ tairthikaṃ ca kuryānmāsadvaye'pi ca ||” iti
āparapakṣikaṃ kṛṣṇapakṣasambhavaṃ na tu mahālayaśrāddham, ‘na kuryādbhānusaṅghitaḥ’ ityādinā tanniṣedhāt
2.p1.6
jyeṣṭhaśuklatṛtīyāyāṃ rambhāvratamuktaṃ mādhavīye bhaviṣye—
“bhadre ! kuruṣva yatnena rambhākhyaṃ vratamuttamam
jyeṣṭhaśuklatṛtīyāyāṃ snātā niyamatatparā ||” iti
sā tatra pūrvaviddhā grāhyā,
“bṛhattalpā tathā rambhā sāvitrī vaṭapaitrikī
kṛṣṇāṣṭamī ca bhūtā ca kartavyā saṃmukhī tithiḥ ||”
iti skāndāt | saṃmukhī sāyāhnavyāpinī pūrvaviddheti yāvat
bhādrakṛṣṇatṛtīyāyāṃ viśālākṣīyātrā kāryā | rātrau jāgaraṇavidhānādiyaṃ rātrivyāpinī grāhyā | taduktaṃ kāśīkhaṇḍe—
“bhādrakṛṣṇatṛtīyāyāmupavāsaparairnaraiḥ
kṛtvā jāgaraṇaṃ rātrau viśālākṣīsamīpataḥ ||” iti
iyameva kajjalī,
“bhādrasya kajjalī kṛṣṇā śuklā ca haritālikā ||” iti
divodāsodāhṛtavacanāt | bhādraśuklatṛtīyā haritālikā, pūrvoktavacanāt | iyaṃ muhūrtamātrāpi gaurīvratatvāt parayutā grāhyā,
“muhūrtamātrasattve'pi dine gaurīvrataṃ pare ||” iti mādhavavacanāt | iyaṃ manvādiḥ, vakṣyamāṇavacanāt | āśvinakṛṣṇatṛtīyāyāṃ lalitādevyā yātroktā kāśīkhaṇḍe—
“īśakṛṣṇatṛtīyāyāṃ lalitāṃ pratipūjya vai
nārī vā puruṣo vāpi labhate vāñchitaṃ phalam ||” iti
atra gaṇayuktā grāhyā, ‘rambhākhyāṃ varjayitvaikām’ iti pūrvamuktatvāt
tṛtīyā bhaumena siddhā, budhena viruddhā | asyāṃ yoginyāgneyyām | iti tṛtīyā nirṇītā
atha caturthī nirṇīyate | sā paraviddhā grāhyā, yugmavākyāt
upavāse'pi paraiva,
"ekādaśī tathā ṣaṣṭhī amāvāsyā caturthikā
upoṣyāḥ parasaṃyuktāḥ parāḥ pūrveṇa saṃyutāḥ ||" iti mādhavīyavṛddhavasiṣṭhavākyāt | vināyakavrate tu tṛtīyāyutaiva | taduktaṃ
madanaratne brahmavaivarte—
"caturthī tu tṛtīyāyāṃ mahāpuṇyaphalapradā
2.p1.7
karttavyā vratibhirvatsa ! gaṇanāyasutoṣiṇī ||" iti
caitraśuklacaturthī vighnanāśinī | tatra laḍḍukairgaṇeśaṃ pūjayedityuktaṃ nirṇayāmṛte devīpurāṇe caturthīprakaraṇe—
"gaṇeśaṃ kārayetpūjāṃ laḍḍukādibhirādarāt
caturthyāṃ vighnanāśāya sarvakāmārthasiddhaye ||" iti
gaṇeśamiti ṣaṣṭhyarthe dvitīyā | jyeṣṭhaśuklacaturthyāṃ strībhiḥ saubhāgyavṛddhaye umā pūjyetyuktaṃ bhaviṣye—
"jyeṣṭhaśuklacaturthyāṃ tu jātā pūrvamumā satī
tasmātsā tatra sampūjyā strībhiḥ saubhāgyavṛddhaye ||" iti
atra sāmānyanirṇayaḥ | śrāvaṇakṛṣṇacaturthī saṅkaṭacaturthītyucyate | taduktaṃ skānde—
"śrāvaṇe bahule pakṣe. caturthyāṃ ca vidhūdaye
tasmin dine vrataṃ kāryaṃ saṃkaṣṭākhyaṃ sureśvari ! ||" iti
śrāvaṇo'trāmānto jñeyaḥ, cāndramāsasya mukhyatvāt | vidhuścandraḥ
etasmādeva vacanādiyaṃ candrodayavyāpinī grāhyā | "dinadvaye
candrodaye sattve'sattve vā mātṛviddhā praśasyate" iti vākyaśeṣāt
pūrvaiva | bhādrakṛṣṇacaturthī bahulāvrate pūrvaiva, pañcamīyuktāniṣedhāt
taduktaṃ madanaratne purāṇasamuccaye—
"gauryāścaturthī vaṭadhenupūjā durgārcanaṃ durbharaholikā ca
vatsasya pūjā śivarātriretāḥ parānvitā ghnanti nṛpaṃ sarāṣṭram ||"
iti | atra dhenupūjeti bahulā caturthī gṛhyate | iyaṃ
madhyadeśe prasiddhā | bhādraśuklacaturthī siddhivināyakavrate—
"prātaḥ śuklatilaiḥ snātvā madhyāhne pūjayennṛpa" iti vacanāt | madhyāhnasya pūjākālatvāt madhyāhnavyāpinyeva grāhyā
bṛhaspatirapi—
"caturthī gaṇanāyasya mātṛviddhā praśasyate
madhyāhnavyāpinī cetsyātparataścetpare'hani ||" iti
2.p1.8
"dinadvaye tadvyāptāvavyāptau vā mātṛviddhā praśasyate" iti
vākyāt pūrvaiva | paredyureva yadā madhyāhnavyāpinī, tadā mātṛviddhatvaguṇābhāve'pi pradhānaprayojakānusāreṇa paraiva grāhyā,
"mātṛviddhā praśastā syāccaturthī gaṇanāyake
madhyāhnātparataścetsyānnāgaviddhā praśasyate ||”
iti mādhavīyasmṛtyantarāt | yadobhayadine'pi vaiṣamyeṇa madhyāhnakadeśavyāpinī, tadā pūrvadine tanmahattvaṃ cet, saiva grāhyā | uttaradine
tanmahattve kiṃ mahattvaguṇopetopādeyā ? kiṃ vā mātṛviddhatvaguṇopetā pūrvopādeyā ? iti saṃśaye pūrvaiveti pratīmaḥ, nyāyādvācanikasya mātṛviddhatvaguṇasya balīyastvāt | atra candradarśananiṣedhamāha parāśaraḥ—
“kanyāditye caturthyāṃ tu śukle candrasya darśanam
mithyābhidūṣaṇaṃ kuryādrātrau paśyenna taṃ sadā
taddoṣaśāntaye siṃhaḥ prasenamivita vai paṭhet |” iti
atra rātrigrahaṇād divā candradarśane na doṣa iti nirṇayāmṛtakārādayaḥ | yuktaṃ tu—
“bhādre māsi site pakṣe caturthī svātiyoginī
mithyābhiśāpaṃ kurute dṛṣṭacandrā na saṃśayaḥ ||”
iti mārkaṇḍeyādivacanāntareṣu caturthīmātragrahaṇāddivāpi candro na
draṣṭavya iti pratibhāti | pramādāccandradarśane taddoṣaśāntyarthaṃ prāṅmukha
udaṅmukho vā paurāṇaṃ vākyaṃ paṭhet | tacca—
“siṃhaḥ prasenamavadhīt siṃho jāmbavatā hataḥ
sukumārakamārodīstava hyeṣa syamantakaḥ ||” iti
iyaṃ bhaumenā'rkeṇa vā yuktā'tipraśastetyuktaṃ govindārṇave vārāhe—
“bhādraśuklacaturthī yā bhaumenā'rkeṇa vā yutā
mahatī sā'tra vighneśamarcitveṣṭaṃ labhennaraḥ ||” iti
iyameva śivāravyetyuktaṃ bhaviṣye—
2.p1.9
"śivā śāntā sukhā rājan ! caturthī trividhā smṛtā
māsi bhādrapade śuklā śivalokamapūjitā
tasyāṃ snānaṃ tathā dānamupavāso japastathā
kriyamāṇaṃ śataguṇaṃ prasādāddantino nṛpa ! ||" iti
"caturthyā mārgaśīrṣe tu śuklapakṣe nṛpottama !
prārabhya pratimāsaṃ ca caturthyā gaṇanāyakam
sampūjya vidhinā kuryādekabhaktaṃ samāhitaḥ
akṣāralavaṇaṃ tvevaṃ pūrṇe saṃvatsare tataḥ
dvitīye vatsare cā'tha naktaṃ prati caturthikām
kuryād gaṇeśamabhyarcya tṛtīye'yācitaṃ tathā
evameva prakurvīta caturthe syādupoṣaṇam
tataścaturthe sampūro tadudyāpanamācaret
idaṃ varacaturthyākhyaṃ vrataṃ sarvārthasādhakam ||" iti
"dinārddhasamaye'tīte bhujyate niyamena yat
ekabhaktamiti proktaṃ nyūnaṃ grāsatrayeṇa tu ||" iti
"bhojanaṃ tu vidhiprāptaṃ dvātriṃśadgrāsasaṃmitam |"
'tad grāsatrayeṇa nyūnam'—ityantyapādenocyate | tenaikabhakte
ekonatriṃśad grāsā iti phalito'rthaḥ | bhojane dvātriṃśadgrāsādiniyamastu matkṛtācārākè draṣṭavyaḥ | padmapurāṇe—
"madhyāhnavyāpinī grāhyā ekabhaktavrate tithiḥ” | iti
baudhāyano'pi—
"udaye tūpavāsasya naktasyāstamaye tithiḥ
madhyāhnavyāpinī grāhyā ekabhaktavrate tithiḥ ||” iti
atra tredhā vibhaktasyāhno madhyamabhāgo madhyāhnaḥ, “pūrvāhṇe devā
aśanamabhiharanti madhyandine manuṣyā aparāhṇe pitaraḥ” iti
śruteḥ | tatrāpi dinārddhottaramavaśiṣṭaṃ madhyāhnabhāge kāryam,
‘dinārddhasamaye'tīte’ iti devalokteḥ | dinadvaye'pi madhyāhnavyāptāvekadeśasamavyāptau vā yugmavākyānnirṇayaḥ | ayañca nirṇayaḥ
svatantraikabhaktaviṣayaḥ | anyavratāṅgabhūtamekabhaktaṃ tattithāveva
2.p1.10
bhavati | dvitīye naktamuktam, taccāharaśanaṃ varjayitvā rātrau
bhoktavyamiti niyamasvarūpam | tatkālamāha vyāsaḥ—
“trimuhūrtapradoṣaḥ syād bhānāvastaṃ gate sati
naktaṃ tatra prakurvīta iti śāstrasya niścayaḥ ||” iti
naktaśabdo bhojanaparaḥ | atra kecit—
“catvārīmāni karmāṇi sandhyāyāṃ parivarjayet
āhāraṃ maithunaṃ nidrāṃ svādhyāyaṃ ca caturthakam ||”
iti vacanāt—“sāyaṃ sandhyā trighaṭikā hyastādupari bhāskaraḥ”
iti skāndoktasandhyāyāṃ bhoja ṃ niṣiddha mityāhuḥ, tadaśuddham,
sūryanakṣatravarjitakālarūpamukhyasaṃdhyākālatyāge mānābhāvāt
tadāha yogiyājñavalkyaḥ—
“ahorātrasya yaḥ sandhiḥ sūryanakṣatravarjitaḥ
sā tu sandhyā samākhyātā ṛṣibhistattvadarśibhiḥ||” iti
hemādrau smṛtyantare'pi—
“nakṣatradarśanātsandhyā sāyaṃ tatatparataḥ sthitam
tatparā rajanī yā tatra dharmān vivarjayet ||” iti
astu vā ghaṭikātrayaṃ sandhyāpadavācyam | tathāpi tatra rāgaprāptaṃ
bhoja ṃ niṣiddham, natu vaidham, vidhispṛṣṭe niṣedhānavakāśāt
etena parvādirātrabhojananiṣedho'pi pratyuktaḥ
vatsaḥ—
“pradoṣavyāpinī grāhyā sadā naktavrate tithiḥ
ekādaśīṃ vinā sarvā śukle kṛṣṇe viśeṣataḥ ||” iti
harinaktavrate tūdayavyāpinī grāhyā | taduktaṃ mādhavīye skānde—
“pradoṣavyāpinī grāhyā sadā naktavrate tithiḥ
udayasthā sadā pūjyā harinaktavrate tithiḥ ||” iti
yadā naktatithiḥ pūrvāṃ parayorahnaḥ pradoṣaṃ vyāpnoti, tadā parā grāhyā,
“yadi syādubhayostithyoḥ” iti vakṣyamāṇajābālivacanāt | yadobhayatrāpi na pradoṣavyāpinī, tadāpi paraiva grāhyā
parantu divaiva ātmacchāyādvaiguṇyakāle naktaṃ kāryaṃ na rātrau
2.p1.11
taduktaṃ skānde—
yadā naktatithiḥ pūrvadine pradoṣe sampūrṇā, paradine tatra
svalpā, tadāpi paraiva grāhyā; naktasya divārātrivratatvena
divārātrispṛśi tattattithau karttavyatvāt
saptamī bhānuvārādau sauranaktavrate tu sumantuḥ—
bhojanakālaḥ kaurme—
sauranaktaṃ bhaviṣyatpurāṇe darśitam—
yatervidhavāyāśca divaiva naktamuktaṃ smṛtyantare—
“naktaṃ niśāyāṃ kurvīta gṛhastho vidhisaṃyutaḥ
yatiśca vidhavā caiva kuryāttu sadivākaram
sadivākaraṃ tu tatproktamantime ghaṭikādvaye |” iti
“haviṣyabhojanaṃ snānaṃ satyamāhāralāghavam
agnikāryamadhaḥśayyāṃ naktabhojī ṣaḍācaret ||”
“ekabhaktāyācitayoryā triṃśaddhaṭikāvadhiḥ
sā tithiḥ sarvadā jñeyā nakte sāyāhnasaṃyutā ||” iti
“māghe māse kṛṣṇapakṣe caturthyāṃ vratamuttamam
pratimāsaṃ prakurvīta vrataṃ saṅkaṣṭanāśanam ||” iti
māghakṛṣṇacaturthyāṃ vratārambhaṃ kṛtvā pratimāsaṃ kāryamityarthaḥ | iyaṃ
candrodayavyāpinī grāhyā,
“pūjā vidhūdaye kāryā sindūreṇa prapūjayet |”
iti tatraivokteḥ | māghaḥ pūrvoktarītyā cāndro bodhyaḥ | māghaśuklacaturthī tilacaturthī | taduktaṃ kāśīkhaṇḍe—
“māghaśuklacaturthyāntu naktavrataparāyaṇaḥ
ye tvāṃ dhuṇḍe'rcayiṣyanti te'rcyāḥ syurasuradruhām
vidhāya vārṣikīṃ yātrāṃ caturthī prāpya tāpasīm
śuklān tilān guḍairbaddhā prāśnīyāllaḍḍu kān vratī |”
iyaṃ pradoṣavyāpinī grāhyā, naktagrahaṇāt | tāpasīṃ māghīm
iyameva kundacaturthītyuktaṃ devīpurāṇe—
“māghamāse tu samprāpte caturthīkundasaṃjñitā
sā tūpoṣyā suraśreṣṭha ! tato rājyaṃ bhaviṣyati ||” iti
atha phālgunādicaturṣu māseṣu caturthīvratamuktaṃ vārāhapurāṇe—
2.p1.12
“atha vighnavrataṃ rājan ! kathayāmi śṛṇuṣva tat
caturthyāṃ phālgune māsi gṛhītavyaṃ vrataṃ tvidam
naktāhāreṇa rājendra ! tilānnaṃ pāraṇaṃ smṛtam
tadaivāgnau ca hotavyaṃ taddeyaṃ brāhmaṇesu ca
cāturmāsyavrataṃ caiva kṛtvaivaṃ pañcame tathā
sauvarṇaṃ gajavaktraṃ tu kṛtvā viprāya dāpayet
evaṃ kṛtvā vrataṃ caiva sarvavighnairvimucyate |”
pūjādimantrastatraiva—
“divyāya śūraṃāya gajānanāya lambodarāyaikadadābhidhāya
nāgātmajādehasamudbhavāya kuṭhārahastāya namo varāya ||”
anena mantreṇa pūjāṃ kṛtvā, svāhāntena tilān hutvā, brāhmaṇebhyo'pi datvā, svayamapi tadeva naktakāle'śnīyāt | ante
sauvarṇī pratimāṃ sampūjya brāhmaṇāya dadyāt | atrāviśeṣād
vratārambhe śuklacaturthī grāhyā | etāni vratānyapyaviśeṣāt ‘caturthī
tu tṛtīyāyām’ iti sāmānyavākyāt tṛtīyāyuktacaturthyāṃ
kāryāṇi | caturthī śanivāreṇa siddhā | guruvāreṇa viruddhā
yoginyatra nairṛtyām | iti caturthī nirṇītā
atha pañcamī nirṇīyate | sā tu caturthīyutaiva grāhyā, ‘yugmāgnīti’ vacanāt;
“pañcamī tu tathā kāryā caturthīsaṃyutā vibho !”
iti mādhavīye skāndavākyācca | atra hemādrimate kṛṣṇā pañcamī
pūrvā, sitā parā, “kṛṣṇā pūrvayutā sitā parayutā syāt pañcamī”
iti dīpikokteḥ | tadidaṃ hemādrimataṃ śithilam,
“caturthīsaṃyutā kāryā pañcamī parayā na tu
daive karmaṇi pitrye ca śuklapakṣe tathā'site ||”
iti mādhavamadanaratnādisarvanibandhakāralikhitahārītavacanāt
“pañcamī tu prakarttavyā ṣaṣṭhyā yuktā tu nārada |”
iti brahmavaivartavacanaṃ tat—
“skandopavāse svīkāryyā pañcamī parasaṃyutā
2.p1.13
trimuhūrttā tu ṣaṣṭhyāṃ syāt parā pūrvayutā'nyathā ||”
iti tatraivoktatvātskandopavāsaviṣayam
na ca yugmavacanaṃ ‘pañcamī tu tathā’ iti skāndavacanaṃ kṛṣṇapañcamīviṣayam, ‘pañcamī tu prakarttavyā’ iti tu śuklapañcamīviṣayam,
“śuklapakṣe tithirgrāhyā yasyāmabhyudito raviḥ
kṛṣṇapakṣe tithirgrāhyā yasyāmastamito raviḥ ||”
iti mārkaṇḍeyavacanādevaṃ vyavasthākartavyeti vācyam ; hārītena pakṣadvaye'pi caturthīviddhāyā eva pañcamyāḥ samādiṣṭatvāt | upavāse
tu skandopavāsapañcamī vyatiriktā sarvvāpi pañcamī pūrvaviddhaiva grāhyā,
“pratipatpañcamī caiva upoṣyāḥ pūrvasaṃyutā |” iti jāvālivacanāt | upavāsastu sarvatithiṣu mādhavīye nāradīye darśitaḥ
“śuklān vā yadi vā kṛṣṇān pratipatprabhṛtīṃstithīn
upatargetopaṣyaiva baliṃ datvā vidhinetyapare dine
brāhmaṇān bhojayitvā tu sarvapāpaiḥ pramucyate |” iti
caitraśuklapañcamyāṃ śrīpūjoktā hemādrau mātsye—
“śuklāyāmatha pañcamyāṃ caitre māsi śubhānanā
śrībrahmalokānmānuṣyaṃ samprāptā keśavājñayā
tatastāṃ pūjayettatra yastaṃ lakṣmīrna muñcati |” iti
iyaṃ kalpādirapi | kalpādyastu hemādrau mātsye—
“vaiśākhasya tṛtīyā yā kṛṣṇā yā phālgunasya ca
pañcamī caitramāsasya tasyaivāntyā tathā parā
śuklā trayodaśī māghe kārtikasya tu saptamī
navamī mārgaśīrṣasya saptaitāḥ saṃsmarāmyaham
kalpānāmādayo hyetā dattasyākṣayakārakāḥ |”
atrāviśeṣād yugādivannirṇayo jñeyaḥ | śrāvaṇaśuklapañcamī nāgapañcamī | sā paraviddhetyuktaṃ camatkāracintāmaṇau—
“pañcamī nāgapūjāyāṃ kāryā ṣaṣṭhīsamanvitā
tasyāṃ tu tuṣitā nāgā itarā sacaturthikā ||” iti
2.p1.14
pratāpamārtaṇḍe smṛtyantare'pi—
“śrāvaṇe pañcamī śuklā samproktā nāgapañcamī
tāṃ parityajya pañcamyaścaturthīsahitā vibho ! ||” iti
atra tāṃ parityajya caturthīyuktā grāhyetyuktyā nāgapañcamyāścaturthīviddhāyā niṣedhāvagamāt trimuhūrtacaturthīyuktā nāgapañcamīvyatiriktā sarvā pañcamī pūrvā, paredyustrimuhūrtā nāgapañcamī parā,
anyathā pūrvaiva | atra nāgapūjanamuktaṃ govindārṇave bhaviṣye—
“śrāvaṇe māsi pañcamyāṃ śuklapakṣe narādhipa !
dvārasyobhayato lekhyā gomayena viṣolbaṇāḥ
pūjayedvidhivad vīra ! dadhidūrvāṅkuraiḥ kuśaiḥ
gandhapuṣpopahāraiśca brāhmaṇānāṃ ca tarpaṇaiḥ
ye tasyāṃ pūjayantīha nāgān bhaktipurassarāḥ
na teṣāṃ sarpato vīra ! bhayaṃ bhavati kutracit ||” iti
asyāṃ nāgakuṇḍe snānamuktaṃ kāśīkhaṇḍe“yaḥ snāto nāgapañcamyāṃ kuṇḍe vāsukisaṃjñake
na tasya viṣasaṃsargo bhavetsarpasamudbhavaḥ
kartavyā nāgapañcamyāṃ yātrā varṣāsu tatra vai
nāgāḥ prasannā jāyante kule tasyāpi sarvadā ||” iti
bhādraśuklapañcamī ṛṣipañcamī | iyaṃ tvaviśeṣāt “pūjāvrateṣu
sarveṣu madhyāhnavyāpinī tithiḥ” iti mādhavīye hārītoktermadhyāhnavyāpinī grāhyā | dinadvaye madhyāhnavyāptisattve'sattve vā sāmānyanirṇayāt pūrvā | atra ṛṣipūjanamuktaṃ brāhme“nabhasya śuklapakṣe tu yadā bhavati pañcamī
nadyādike tadā snātvā kṛtvā niyamameva ca
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā vāpi varānane !
kṛtvā naimittikaṃ karma gatvā nijagṛhaṃ punaḥ
vediṃ samyak prakurvīta gomayenopalipya tām
tatra sapta ṛṣīn divyān bhaktiyuktān (ktaḥ?) prapūjayet ||”
ṛṣayaśca“kaśyapo'trirbharadvājo viśvāmitro'tha gautamaḥ
2.p1.15
jamadagnirvasiṣṭhaśca saptaite ṛṣayaḥ smṛtāḥ ||” iti
āśvinaśuklapañcamyāmupāṅgalalitāvratam | tanmadhyāhnavyāpinyāṃ kāryam, 'pūjāvrateṣu sarveṣu' iti pūrvalikhitahārītavacanāt
dinadvaye tadvyāptāvavyāptau vā yugmavākyāt pūrvā | asmin vrate
pūjaiva pradhānam
“matpūjanakaraṇḍasya prārthayasva pidhākanam
tatpūjayannijagṛhe parāmṛddhimavāpsyasi ||”
iti kathāntargatavacanāt | pūjāyāḥ phalasambandhāvagamād jāgaraṇādīnāṃ “phalavatsannidhāvaphalaṃ tadaṅgam” iti nyāyena tadaṅgatvaṃ
bodhyam | ye tu—
“bhuktvā jāgaraṇe naktacandrādyarghavrate tathā
tārāvrateṣu sarveṣu rātriyogo viśiṣyate ||”
iti hemādrilikhitavacanād atra rātrivyāpinī grāhyetyāhuḥ, tanna
manoharam, asya vratasyoktajāgaraṇādivratebhyo'tiriktatvād, aṅgānurodhena pradhānakālanirṇayasya kāpyadṛṣṭatvācca | 'abhuktvā' iti
tu vacanaṃ jāgaraṇapradhāne kojāgarādivrate sāvakāśamiti | atraivendrāṇyā saha kuśalamayaṃ nāgaṃ prapūjayedityuktaṃ nirṇayāmṛte bhaviṣye—
“tathā cāśvayuje māsi pañcamyāṃ kurunandana !
kṛtvā kuśalamayaṃ nāgamindrāṇyā saha pūjayet ||” iti
mārgaśuklā pañcamyapi nāgapañcamī | taduktaṃ hemādrau skānde—
“śukle mārgaśire puṇyā śrāvaṇe yā ca pañcamī
snānadānairbahuphalā nāgalokapradāyinī ||” iti
iyaṃ ca ‘pañcamī nāgapūjāyāṃ kāryā ṣaṣṭhīsamanvitā’ iti pūrvoktacamatkāracintāmaṇivacanāt parayutā grāhyā
māghaśuklapañcamī śrīpañcamī | tatra śrīpūjā kāryā | taduktaṃ
hemādrau vārāhe—
“māghaśuklacaturthyāṃ tu varamārādhya ca śriyaḥ
pañcamyāṃ kundakusumaiḥ pūjāṃ kuryātsamuddhaye ||” iti
2.p1.16
atra madanaṃ sampūjya vasantotsavaḥ kāryaḥ | taduktaṃ nirṇayāmṛte
purāṇasamuccaye—
“māghamāse nṛpaśreṣṭha ! śuklāyāṃ pañcamītithau
ratikābhau tu sampūjya kartavyaḥ sumahotsavaḥ
dānāni ca pradeyāni tena tuṣyati mādhavaḥ |”
pañcamī guruvāreṇa siddhā | śanivāreṇa viruddhā | yoginyatra
dakṣiṇasyām | iti pañcamī nirṇītā
atha ṣaṣṭhī nirṇīyate | sā skandavratātiriktā saptamīyutā kāryā
taduktaṃ skānde—
“nāgaviddhā na kartavyā ṣaṣṭhī caiva kadācana
saptamīsaṃyutā kāryā ṣaṣṭhī dharmārthacintakaiḥ ||” iti
pañcamyādivedhastatraiva—
“nāgo dvādaśanāḍībhirddikpañcadaśabhistathā
bhūto'ṣṭādaśanāḍībhirddṣayatyuttarāṃ tithim ||” iti
nāgaḥ pañcamī | bhūtaścaturdaśī | dig daśamī | nāḍyo ghaṭikāḥ
ayaṃ viśeṣavedha uttaratithiviṣayaḥ | sāmānyavihitastu trimuhūrtavedhaḥ pūrvatithiviṣayaḥ | taduktaṃ kaurme—
“caturdaśī pañcamī ca tathā ca daśamī tithiḥ
pūrvāṃ tithiṃ dūṣayanti tribhireva muhūrttakaiḥ ||” iti
yadā tithikṣayavaśāduttaraviddhā na labhyate, tadā skandavratavad
vratāntaramapi nāgaviddhāyāṃ kāryam | tadāha mādhavīye vasiṣṭhaḥ—
“ekādaśī tṛtīyā ca ṣaṣṭhī caiva trayodaśī
pūrvaviddhā tu karttavyā yadi na syātpare'hani ||” iti
upavāse'pi paraiva, ‘ekādaśāṣṭamī’ iti pūrvodāhṛtavacanāt
sāmānyataḥ sarvaṣaṣṭhyāṃ ravivārayoge lolārkayātrā kāryā
“kṛtāni yāni pāpāni naraiḥ saṃvatsarādapi
naśyanti kṣaṇatastāni ṣaṣṭhyarke loladarśanāt ||”
iti kāśīkhaṇḍe uktatvāt | lolo lolārkaḥ
āṣāḍhaśuklaṣaṣṭhī skandaṣaṣṭhī | sā pañcamīyutā kāryā,
“kṛṣṇāṣṭamī skandaṣaṣṭhī śivarātriścaturdaśī
2.p1.17
etāḥ pūrvayutāḥ kāryāstithyante pāraṇaṃ bhavet ||”
iti skāndāt | asyāṃ skandapūjoktā varāhapurāṇe—
“āṣāḍhaśuklaṣaṣṭhī tu tithiḥ kaumārikā smṛtā
kumāramarcayettatra pūrvatropoṣya vai dine ||” iti
bhādrakṛṣṇaṣaṣṭhī rohiṇīvyatīpātabhaumavārairyuktā kapiletyucyate
taduktaṃ samayamayūkhe varāhapurāṇe—
“nabhasye kṛṣṇapakṣe yā rohiṇīpātabhūsutaiḥ
yuktā ṣaṣṭhī purāṇajñaiḥ kapilā sā prakīrtitā
vratopavāsaniyamairbhāskaraṃ tatra pūjayet
kapilāṃ ca dvijāgryāya datvā yā kratuphalaṃ labhet ||” iti
purāṇasamuccaye'pi—
“bhādre māsyasite pakṣe bhānau caiva kare sthite
pāte kuje ca rohiṇyāṃ sā ṣaṣṭhī kapilā bhavet
saṃyoge tu caturṇāṃ tu nirdiṣṭā parameṣṭhinā |” iti
bhādro'tra amāṃto bodhyaḥ, cāndramāsasya sarvakāryeṣu mukhyatvāt,
pūrṇimāntabhādrakṛṣṇaṣaṣṭhyāṃ vyatīpātapātāsambhavācca | atra sūryasya
hastasthitatvaṃ sati sambhave jñeyam, caturṇāmityupādānāt
anyathā vacane pañcānāmityuktaṃ syāt | caturṣvapyekanyūnatve
kapilaṣaṣṭhī na bhavati, caturṇāṃ saṃyoga ityukteḥ | iyameva candraṣaṣṭhītyuktaṃ bhaviṣye—
“tadvadbhādrapade māsi ṣaṣṭhī pakṣe sitetare
candraṣaṣṭhīvrataṃ kuryāt pūrvavedhaḥ praśasyate ||” iti
iyaṃ candrodayavyāpinī grāhyā | halaṣaṣṭhyapīyam | sā saptamīyutā grāhyeti granthāntare | bhādraśuklaṣaṣṭhī sūryaṣaṣṭhī | asyāṃ
bhāskarapūjanaṃ mahāphalam | taduktaṃ nirṇayāmṛte bhaviṣyottare—
“śukle bhādrapade ṣaṣṭhayāṃ snānaṃ bhāskarapūjanam
prāśanaṃ pañcagavyasya aśvamedhaphalapradam ||” iti
asyāmeva dakṣiṇāpathasthakārttikeyadarśanaphalamuktaṃ tatraiva—
2.p1.18
“yeyaṃ bhādrapade māsi ṣaṣṭhī syādbharatarṣabha !
iyaṃ pāpaharā puṇyā śivā śāntā śubhā nṛpa !
snānadānādikaṃ sarvamasyāmakṣayamucyate
asyāṃ paśyanti gāṅgeyaṃ dakṣiṇāpathamāśritam
brahmahatyādipāpaistu mucyante nātra saṃśayaḥ |” iti
āśvinaśuklaṣaṣṭhyāṃ divasatrayasādhyaṃ pūjāṅgatvena bilvābhimantraṇaṃ kuryāt | taduktaṃ devīpurāṇe—
“jyeṣṭhānakṣatrayuktāyāṃ ṣaṣṭhyāṃ bilvābhimantraṇam
saptamyāṃ mūlayuktāyāṃ patrikāyāḥ praveśanam
pūrvāṣāḍhayutāṣṭamyāṃ pūjāhomādyupoṣaṇam
uttareṇa navamyāṃ tu balibhiḥ pūjayecchivām
śravaṇena daśamyāṃ tu praṇipatya visarjayet |” iti
athā''mantraṇaprakāraḥ—bilvābhyāsaṃ gatvā, bilvaṃ sampūjya,
nāmamantreṇa bilvavṛkṣe durgāṃ ca sampūjya prārthayet | tatra mantraḥ—
“rāvaṇasya vadhārthāya rāmasyānugrahāya ca
akāle brahmaṇā bodho devyāstava kṛtaḥ purā
ahamapyāśritaḥ ṣaṣṭhyāṃ sāyāhne bodhayāmyataḥ |”
athā''mantraṇamantraḥ—
“śrīśailaśikhare jātaḥ śrīphala ! śrīniketanaḥ
netavyo'si mayā vṛkṣa ! pūjyo durgāsvarūpataḥ ||” iti
ānayanaprakāraḥ saptamyāṃ vakṣyate | kārttikaśuklaṣaṣṭhyāṃ vahnipūjoktā
kālādarśa matsyapurāṇe—
“vṛścikārke śuklaṣaṣṭhī bhaumavāre'pyupasthite
mahāṣaṣṭhīti sā proktā sarvapāpaharā tithiḥ
tasyāṃ svapiti vai vahniḥ pūrvatropoṣva vai dine
ṣaṣṭhyāṃ vahniṃ samabhyarcya kuryādvahnimahotsavam ||” iti
vṛścikārke kārttika iti tatraiva vyākhyātam | mārgaśuklaṣaṣṭhī yogaviśeṣeṇa campāṣaṣṭhī | taduktaṃ mallārimāhātmye—
mārge bhādrapade śuklā ṣaṣṭhī vaidhṛtisaṃyutā
ravivāreṇa saṃyuktā sā campetīha kīrttitā
2.p1.19
vaidhṛtiyogakathanaṃ tu bhādraśuklaṣaṣṭhyabhiprāyeṇa, asyāṃ vaidhṛtiyogasya sarvathā'sambhavāt | asyāṃ viśveśvaradarśanamuktaṃ tatraiva—
“mārgaśīrṣe'male pakṣe ṣaṣṭhyāṃ vāre'ṃśumālinaḥ
śatatārāgate candre liṅgaṃ syād dṛṣṭigocaram ||” iti
syādityanena dṛṣṭigocaraṃ karttavyamityucyate | iyamuktayogayutā
pūrvā, yogābhāve saptamīyutā grāhyā'viśeṣāt | iyamapi skandaṣaṣṭhī
taduktaṃ nirṇayāmṛte bhaviṣyottare—
“yeyaṃ mārgaśire māsi ṣaṣṭhī bharatasattama !
puṇyā pāpaharā dhanyā śivā śāntā guhapriyā
nihatya tārakaṃ ṣaṣṭhyāṃ guhastārakarājavat
rarāja tena dayitā kārttike tasya sā tithiḥ
snānadānādikaṃ karma tasyāmakṣayyamucyate |” iti dik
ṣaṣṭhī śukreṇa bhaumena vā siddhā | śanivāreṇa viruddhā | yoginyatra paścimāyām | iti ṣaṣṭhī nirṇītā
atha saptamī nirṇīyate | sā pūrvā uktā skānde—
“ṣaṣṭhyā yutā saptamī ca karttavyā tāta ! sarvadā |” iti
upavāse'pi pūrvā, ‘ekādaśī tathā ṣaṣṭhī’ iti pūrvodāhṛtavacanāt
caitraśuklasaptamyāṃ śrībhāskaraṃ damanakādibhiḥ sampūjya bhogānāpnotītyuktaṃ nirṇayāmṛte devīpurāṇe—
“bhāskarasya tu saptamyāṃ pūjāṃ damanakādibhiḥ
kṛtvā prāpnoti bhogādīn vigatāṅghrirmahātapāḥ ||” iti
vaiśākhaśuklasaptamī gaṅgāsaptamī | asyāṃ gaṅgāpūjanaṃ kāryyamityuktaṃ brāhme—
“vaiśākhe śuklasaptamyāṃ jahnunā jāhnavī svayam
krodhātpītā punastyaktā karṇarandhrāttu dakṣiṇāt
tāṃ tatra pūjayeddevīṃ gaṅgāṃ gaganamekhalām |” iti
viśeṣavacanābhāvādiyaṃ pūrvāhnavyāpinī grāhyā | dinadvaye tadvyāptāvavyāptau vā sāmānyanirṇayātpūrvaiva
āṣāḍhaśuklasaptamyāṃ sūryapūjoktā nirṇayāmṛte brahmapurāṇe—
2.p1.20
“āṣāḍhaśuklasaptamyāṃ vivasvānnāma bhāskaraḥ
jātaḥ pūrvāsu tasmāttaṃ tatropauṣya yajetsadā
rathacakrākṛtau ramye maṇḍalaṃ sarvakāmadam
bhakṣyairbhojyaistathā peyaiḥ puṣpairdhūpairvilepanaiḥ ||” iti
āśvinaśuklasaptamī devīpūjane śrīsūryodayayutā grāhyā | taduktaṃ
pratāpamārtaṇḍe bhaviṣye—
“yugādyā varṣavṛddhiśca saptamī pārvatīpriyā
raverudayamīkṣante na tāsu tithiyugmatā ||” iti
varṣavṛddhirjanmatithiḥ | dinadvaye udayavyāptisattve sampūrṇatvātpūrvā | dinadvaye'pi tādṛśakāle'sattve ṣaṣṭhīyuktaiva grāhyā | asyāmeva trirātrārambhaḥ kāryaḥ,
“trirātraṃ vāpi karttavyaṃ saptamyādi yathākramam |” iti
dhaumyokteḥ| atra sāvitrīvratavannavamyanurodhena trirātraṃ kāryamiti
kecit | yuktaṃ tu pratipannavarātrārambhavat saptamyāmevārambhaṇīyamidam | taduktaṃ bhaviṣyottare—
“vratī ca pūjayeddevīṃ saptamyādidinatraye
dvābhyāṃ caturahobhirvā hrāsavṛddhivaśāttitheḥ
bhavānītuṣṭaye pārtha ! saṃvatsarasukhāya ca
bhūtapretapiśācānāṃ nāśārthaṃ cotsavāya ca ||” iti
idaṃ trirātrānuṣṭhānaṃ kāmyam, phalaśravaṇāt | atra dārusadanasthāpitāṃ durgāṃ pūjayedityuktaṃ nirṇayāmṛte bhaviṣye—
“saptamyāṃ nava gehāni dārujāni navāni ca
ekaṃ vā vittabhāvena kārayetsusamāhitaḥ
durgāgṛhaṃ prakarttavyaṃ caturasraṃ suśobhanam
tanmadhye vedikāṃ kuryāccaturhastāṃ śubhāṃ samām
tasyāṃ siṃhāsanaṃ kṣaumaṃ kambalājinasaṃyutam
tatra durgāṃ pratiṣṭhāpya sarvalakṣaṇasaṃyutām
pūjayetprayato devīṃ naro niyamamāsthitaḥ |” iti
vedikāyāścaturhastatvaṃ kṣetraphalato jñeyam | asyāṃ ṣaṣṭhyāmāmantritāṃ
2.p1.21
bilvaśākhāmānīya pūjayedityuktaṃ jyotiḥśāstre—
“āśvinasya site pakṣe sumuhūrttena saptamī
tasyāṃ ca patrikāpūjā karttavyā navanāyakaiḥ
praśastāṃ saphalāṃ bilvaśākhāmāhṛtya pūjayet |” iti
ānayanaprakārastu bilvavṛkṣaṃ durgāṃ ca sampūjya prārthayet
tatra mantraḥ—
“bilvavṛkṣa ! mahābhāga ! sarvadā śaṅkarapriya !
gṛhītvā tava śākhāṃ tu durgāpūjāṃ karomyaham
śākhācchedodbhavaṃ duḥkhaṃ na ca kāryyaṃ tvayā prabho !|” iti
tataḥ phalayutāṃ vānaspatyena mantreṇa śākhāṃ chittvā, gṛhramānīya,
sampūjya sthāpayet | vilvāmantraṇaprakārastu āśvinaśuklaṣaṣṭhyāmuktaḥ | atraiva mūlanakṣatre pustakasthāpanaṃ kāryyam—
“mūlarkṣe surādhīśa ! pūjanīyā sarasvatī
pūjayetpratyahaṃ devīṃ yāvadvaiṣṇavamṛkṣakam
nādhyāpayenna ca likhennādhīyīta kadācana
pustake sthāpite deva ! vidyākāmo dvijottamaḥ ||”
iti rudrayāmaṃlāt | vaiṣṇavamṛkṣakaṃ śravaṇanakṣatram | saṃgrahe'pi—
“āśvinasya site pakṣe medhākāmaḥ sarasvatīm
mūlenāvāhayeddevīṃ śravaṇena visarjayet ||” iti
mārgaśīrṣādicaturmāseṣu kṛṣṇapakṣe saptamyāṃ pūrvedyuḥ śrāddhaṃ kāryam
taduktaṃ kālādarśa—
“mārgaśīrṣe ca pauṣe ca māghe prauṣṭhe ca phālgune
kṛṣṇapakṣeṣu pūrvedyurānvaṣṭakyaṃ tathā'ṣṭakāḥ ||” iti
aṣṭakāśrāddhātpūrvedyurityarthaḥ | aṣṭakāstvaṣṭamīnirṇaye vakṣyante
atrā'ṣṭamīśrāddhānurodhena pūrvedyuḥ śrāddhaṃ kāryaṃ nāparāhnādivyāptyā | tatra nirṇayaḥ | mārgaśīrṣādayaścāmāntā grāhyāḥ
2.p1.22
mārgaśīrṣaśuklasaptamī mitrasaptamī | tatra mitrapūjādyuktaṃ nirṇayāmṛte brahmapurāṇe saptamīprakaraṇeatra pūrvadine kṛtavapanaḥ snātvā, raviṃ sampūjya, phalādibhakṣaṇenopavāsaṃ saṃpādya, tataḥ saptamyāṃ kusumairnānābhakṣyairmadhuplutapiṣṭayuktairārādhanaṃ kṛtvā, yathoktavidhinā yathāśakti sūryamantraṃ japet | japādividhistu matkṛtācārādarśe draṣṭavyaḥ | japaddaśāṃśena homaṃ kṛtvā,
brāhmaṇādīn sambhojya, rātrau jāgaraṇaṃ kuryāt | tato'ṣṭamyāṃ
śrīsūrya sampūjya, gāyakādīn sambhojya, svayaṃ dinadvaye'pi madhuplutaṃ piṣṭaṃ bhuñjīta | dinadvaye saptamyāmaṣṭamyāṃ ca | iti prayogaḥ
māghaśuklasaptamī rathasaptamī | sā snānādāvaruṇodayavyāpinī
grāhyā | taduktaṃ viṣṇunā—
‘‘sūryagrahaṇatulyā tu śuklā māghasya saptamī
aruṇodayavelāyāṃ tasyāṃ snānaṃ mahāphalam ||’’ iti
ayañca snānakālo ye'ruṇodaye māghe snānti tānpratyeva, anyān
prati tu śrīsūryodayaḥ;
māghamāsasya saptamyāmurudyatyeva bhāskare
vidhivattatra ca snānaṃ mahāpātakanāśanam
ityaparārke viṣṇūkteḥ | vidhivad dīpadānādi kṛtvetyarthaḥ | dīpadānavidhirhemādrau bhaviṣye—
‘‘sauvarṇe rājate tāmre bhaktyā'lābūmaye'thavā
tailena varttirdātavyā mahārajanarañjitā
samāhitamanā bhūtvā datvā śirasi dīpakam
bhāskaraṃ hṛdaye dhyātvā imaṃ mantramudīrayet
namaste rudrarūpāya rasānāṃ pataye namaḥ
varuṇāya namaste'stu haraিবাস ! namo'stu te
jale parihareddīpaṃ dhyātvā santarpya devatāḥ |’’ iti
pariharet sthāpayet | mahārajanaṃ kusumbham, ‘‘mahārajanamuddiṣṭaṃ
śātakumbhakusumbhayoḥ |’’ iti maheśvarakoṣāt
snānamantraśca—
2.p1.23
“pṛthagjanmakṛtaṃ pāpaṃ mayā saptasu janmasu
tanme rogaṃ ca śokaṃ ca mākarī hantu saptamī ||” iti
snānottaramarghyastūktaḥ saurāgame—
“arkapatraiḥ sabadarairdurvākṣatasacandanaiḥ
aṣṭāṅgavidhinā cārghyaṃ dadyādādityatuṣṭaye ||”
arghyadānamantro madanaratne—
“saptasapte ! bhava prītaḥ saptalokapradīpana !
saptamīsahito deva ! gṛhāṇārghyaṃ divākara !||”
asyāṃ rathadānamuktaṃ bhaviṣyottare—
“evaṃvidhaṃ rathavaraṃ rathavājiyuktaṃ
haimaṃ ca haimaśatadīdhitinā sametam
dadyācca māghasitasaptamavāsare yaḥ
so'saṅgacakragatireva mahīṃ bhunakti ||”
nirṇayāmṛte saptamīprakaraṇe—
“ravivāreṇa yuktāyāṃ saptamyāmuttarāyaṇe
punnāmani ca nakṣatre pūjayecca divākaram ||”
uttarāyaṇe māghe—iti tatraiva vyākhyātam | punnāmanakṣatrāṇi
jyotiḥśāstre proktāni—
“hasto maitrastathā puṣyo mṛgaśīrṣaṃ punarvasuḥ
punnāmadheyanakṣatrāṇyetānyāhurmanīṣiṇaḥ ||” iti
asyāmeva rolārkasnānātpāpamuktiruktā kāśīkhaṇḍe-“lolārke rathasaptamyāṃ snātvā gaṅgāsisaṅgame
saptajanmakṛtaiḥ pāpairmukto bhavati tatkṣaṇāt ||”
atha ravivārayuktā yā kācicchuklasaptamī sā vijayāsaptamītyuktaṃ madanaratne bhaviṣyapurāṇe-“śuklapakṣasya saptamyāṃ sūryavāro bhavedyadi
saptamī vijayā nāma tatra dattaṃ mahāphalam
snānaṃ dānaṃ japo homa upavāsastathaiva ca
sarvaṃ vijayasaptamyāṃ mahāpātakanāśanam ||” iti
tatraiva-“karavīrāṇi raktāni kuṅkumañca vilepanam
vijayaṃ dhūpamasyāṃ tu bhānostuṣṭikarāṇi vai ||”
eṣaiva bhānusaptamī kalyāṇasaptamī ca | asyāṃ yogaviśeṣamāha
smṛticandrodaye gargaḥ-“ṣaṣṭhī ca saptamīyoge vāraścedaṃśumālinaḥ
2.p1.24
yogo'yaṃ padmakau nāma sahasrārkagrahaiḥ samaḥ ||” iti
saptamī budhavāreṇa siddhā | ravivāreṇa saṃvartayogākhyā viruddhā
yoginyasyāṃ vāyavyām | iti saptamī nirṇītā
athāṣṭamī nirṇayate | sā śuklā parā, itarā pūrvā | taduktaṃ
nigame—
“śuklapakṣe'ṣṭamī caiva kṛṣṇapakṣe caturdaśī
pūrvaviddhaiva karttavyā paraviddhā na kutracit ||” iti
upavāseṣvevāyaṃ niyamo na tu sarvatra,
“upavāseṣu rājendra ! eṣa dharmaḥ sanātanaḥ |”
iti tatraivoktatvāt | tatra sarvāṣṭamīṣu durgāpūjoktā kāśīkhaṇḍe—
“aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ bhaumavāre viśeṣataḥ
sampūjyā satataṃ kāśyāṃ durgā durgārttināśinī ||” iti
tathā—
“aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ ravibhūmijavāsare
yātrāṃ ca bhairavīṃ kṛtvā naraḥ pāpaiḥ pramucyate ||” iti
caitraśuklāṣṭamī bhavānyaṣṭamī | atra bhavānīyātroktā
kāśīkhaṇḍe—
“caitrāṣṭamyāṃ mahāyātrāṃ bhavānyāḥ kārayet sudhīḥ
aṣṭādhikāḥ prakarttavyāḥ śatakṛtvaḥ pradakṣiṇāḥ
bhavānīṃ yastu paśyeta śuklāṣṭamyāṃ madhau naraḥ
na jātu śokaṃ labhate sadānandamayo bhavet ||” iti
sā parayutā grāhyā | taduktaṃ nigame—
“yugmāgniyugabhūtānāṃ ṣaṇmunyorvasurandhrayoḥ
rudreṇa dvādaśīyuktā caturdaśyā ca pūrṇimā
pratipadapyamāvāsyā tithyoryugmaṃ mahāphalam
etad vyastaṃ mahādoṣaṃ hanti puṇyaṃ purākṛtam ||” iti
“aśokakalikā aṣṭau ye pibanti punarvasau
caitre māsi sitāṣṭamyāṃ na te śokamavāpnuyuḥ ||” iti
“tvāmaśokaṃ śivābhīṣṭaṃ madhumāsasamudbhavam
pibāmi śokasantapto māmaśokaṃ sadā kuru ||” iti
aśokakalikāprāśane tviyaṃ nakṣatravaśātpūrvā parā vā grāhyā
nakṣatrābhāve'pi kevalāṣṭamyāṃ kāryam,
2.p1.25
“tithiḥ śarīraṃ tithiratha kāraṇaṃ
tithiḥ pramāṇaṃ tithiratha sādhanam ||”
iti vallokteḥ| etena nakṣatrābhāve karmalopa ityuktaṃ sindhukārajyeṣṭhaistadapāstam
atra viśeṣastitthitattve kālikāpurāṇe“caitre māsi sitāṣṭamyāṃ yo naro niyatendriyaḥ
snāyāllauhityatoyeṣu sa yāti brahmaṇaḥ padam ||” iti
lauhityo brahmaṇaḥ putraḥ | snānamantrastatraiva“brahmaputra ! mahābhāga ! śantanoḥ kulasambhava !
amoghagarbhasambhūta ! pāpaṃ lauhitya ! me hara ||” iti
punarvasubudhavārābhyāṃ yukteyaṃ praśastetyuktaṃ pṛthvīcandrodaye
viṣṇunā“punarvasubudhopetā caitre māsi sitāṣṭamī
prātastu vidhivatsnātvā vājapeyaphalaṃ labhet ||” iti
vaiśākhaśuklāṣṭamyāmrāmrarasena snānamuktaṃ nirṇayāmṛte devīpurāṇe“sahakāraphalaiḥ snānaṃ vaiśākhe hyaṣṭamīdine
ātmano devatāṃ snāpya māṃsīvālakavāribhiḥ ||”
māṃsī jaṭāmāṃsī | vālakamuśīram
tatraiva saṃvatsarapradīpe—
“devyāḥ pūjāṃ ca kurvīta ketakayā campakena ca
śarkarākṣīranaivedyaṃ kanyāvipreṣu bhojanam
ātmanaḥ pāraṇaṃ tadvad dakṣiṇāṃ śaktito dadet
sarvatīrthābhiṣekantu anenāpnoti bhārgava ! ||” iti
atha jyeṣṭhakṛṣṇāṣṭamyāṃ trilocanapūjanamīśalokapradamuktaṃ bhaviṣyottare—
“jyeṣṭhe māsi dvijaśreṣṭha ! kṛṣṇāṣṭamyāṃ trilocanam
yaḥ pūjayati deveśamīśalokaṃ vrajennaraḥ ||” iti
jyeṣṭhaśuklāṣṭamyāṃ śuklāṃ devīṃ pūjayedityukataṃ nirṇayāmṛte brahmapurāṇe—
“śuklāṣṭamyāṃ purā jātā śuklā devī mahāniśi
vadhāya dānavendrāṇāṃ śuklapakṣe tato yajet ||” iti
āṣāḍhaśuklāṣṭamyāṃ mahiṣaghnīṃ devīṃ pūjayedityukataṃ devīpurāṇe—
“aṣṭamyāṃ ca tathā''ṣāḍhe niśātoyena snāpayet
2.p1.26
svayaṃ snātvā ca karpūraiścandanaistāṃ vilepayet
bhakṣyān śarkarayā pūrṇānpānakāni śubhāni ca
śaktito dakṣiṇāṃ dadyānmahiṣaghnīṃ ca kīrttayet ||” iti
niśā haridrā | atra sāmānyanirṇayo jñeyaḥ
“aharniśaṃ yogigaṇaikavandyaṃ kṛṣṇāṅghriyugmaṃ vimalaṃ praṇamya
vibhāvya mātāmahasampradāyaṃ kṛṣṇāṣṭamīnirṇayamātanomi ||”
śrāvaṇakṛṣṇāṣṭamī kṛṣṇajanmāṣṭamītyucyate | taduktaṃ skānde—
“aṣṭamī śrāvaṇe māsi kṛṣṇapakṣe yadā bhavet
kṛṣṇajanmāṣṭamī jñeyā mahāpātakanāśinī ||” iti
iyamarddharātravyāpinī grāhyā | taduktaṃ bhaviṣyottare—
“māsi bhādrapade'ṣṭamyāṃ kṛṣṇapakṣe'rddharātrake
śaśāṅke vṛṣarāśisthe ṛkṣe rohiṇisaṃjñite
yoge'smin vasudevāddhi devakī māmajījanat
tasmānmāṃ pūjayettatra śuciḥ samyagupoṣitaḥ ||” iti
purāṇasamuccaye'pi—
“śrāvaṇe bahule pakṣe kṛṣṇajanmāṣṭamīvratam
rātriyuktāṃ prakurvīta viśeṣeṇendusaṃyutām ||” iti
śrāvaṇapadamatrāmāntamāsaparam | atra dinadvayasattve'sattve vā
“kiṃ punarnavamīyuktā kulakoṭyāstu muktidā” iti navamīyogaprāśastyāt ; “varjanīyā prayatnena saptamīsaṃyutāṣṭamī” iti saptamīyoganiṣedhācca parayutaiva grāhyā | iyameva rohiṇīyuktā jayantītyucyate | taduktaṃ vahnipurāṇe—
“kṛṣṇāṣṭamyāṃ bhavedyatra kalaikā rohiṇī yadi
jayantī nāma sā proktā upoṣyā sā prayatnataḥ ||” iti
skānde'pi—
"prājāpatyena saṃyuktā aṣṭamī tu yadā bhavet
śrāvaṇe bahule sā tu sarvapāpapraṇāśinī
jayaṃ puṇyaṃ ca kurute jayantīṃ tāṃ vidurbudhāḥ ||" iti
ayaṃ ca rohiṇīyogo arddharātra eva mukhyaḥ | taduktaṃ
vasiṣṭhena—
"aṣṭamī rohiṇīyuktā niśyarddhe dṛśyate yadi
2.p1.27
mukhyakālaḥ sa vijñeyastatra jātaḥ svayaṃ hariḥ ||" iti
bhaviṣye'pi—
"rohiṇyāmarddharātre ca yadā kṛṣṇāṣṭamī bhavet
tasyāmabhyarcanaṃ śaurerhanti pāpaṃ trijanmajam ||”
viṣṇudharmottare ca—
"prājāpatyarkṣasaṃyuktā kṛṣṇā nabhasi cāṣṭamī
sopavāso hareḥ pūjāṃ kṛtvā tatra na sīdati
arddharātre tu yogo'yaṃ tārāpatyudaye sati |” iti
tathā tatraiva—
“samaṃ yoge tu rohiṇyā niśīthe rājasattama !
samajāyata govindo bālarūpī caturbhujaḥ
tasmāttaṃ pūjayettatra niśīthe rājasattama ! |” iti
yadā kadācidīpadyogastvanukalpaḥ | sa ca vasiṣṭhasaṃhitāyāṃ
pradarśitaḥ—
“ahorātraṃ tayoryogo hyasampūrṇo bhavedyadi
muhūrttamapyahorātre yogaścet tāmupoṣayet ||” iti
purāṇāntare'pi—
“rohiṇī ca yadā kṛṣṇapakṣe'ṣṭamyāṃ dvijottama !
jayantī nāma sā proktā sarvapāpaharā tithiḥ
vāsare vā niśāyāṃ vā yatra svalpāpi rohiṇī
viśeṣeṇa nabhomāse saivopoṣyā manīṣibhiḥ ||” iti
iyamapi caturddhā bhidyate | pūrvedyureva niśīthayogavatī
paredyureva tādṛśī | ubhayatrāpi tādṛśī | ubhayaniśīthāyogavatī
ceti | tatra yā pūrvedyureva niśīthayogavatī saivopoṣyā
taduktaṃ vahnipurāṇe—
“saptamīsaṃyutāṣṭamyāṃ niśīthe rohiṇī yadi
bhavitā sā'ṣṭamī puṇyā yāvaccandradivākarau ||” iti
gāruḍe'pi—
“jayantyāṃ pūrvaviddhāyāmupavāsaṃ samācaret |” iti
avaśiṣṭeṣu triṣvapi pakṣeṣu paradina evopavāsaḥ | dinadvaye
niśīthayogamupalakṣya uktaṃ brahmavaivartte—
“varjanīyā prayatnena saptamīsahitā'ṣṭamī
saṛkṣāpi na karttavyā saptamīsaṃyutā'ṣṭamī ||” iti
“aviddhāyāṃ tu sarkṣāyāṃ jāto devakinandanaḥ |” iti
2.p1.28
aparedyu rohiṇīyuktāpyaṣṭamī nārddharātragā tadā pūrvedyu rohiṇīrahitāpi niśīthagaiva grāhyā janmāṣṭamī vrate
“samaṃ yoge tu rohiṇyā niśīthe rājasattama !
samajāyata govindo bālarūpī caturbhujaḥ
tasmāttaṃ pūjayettatra yathāvittānurūpataḥ |”
iti vahnipurāṇe niśīthasyaiva viśeṣyatvena karmakālatvāvagamāt
“karmaṇo yasya yaḥ kālastatkālavyāpinī tithiḥ
tayā karmāṇi kurvīta hrāsavṛddhī na kāraṇam ||”
iti vacanāt karmakālagāyā eva tithergrāhyatvābhidhānāt
jayantīvrate tu parā | paradine jayantīyogasya sattvāt
yasmin vatsare jayantīyogo nāsti, tasminvatsare janmāṣṭamīvratamekameva pravarttate | yadā pūrvadine janmāṣṭamīvrate paradine jayantī
yogājjayantīvrataṃ prāpnoti tadopavāsadvayasamarthena vratadvayaṃ
kāryam | pāraṇā ca dvādaśyupavāsapāraṇāvat | asamarthena janmāṣṭamīvratameva kāryam | jayantīvrataṃ tu pratinidhinā bhakṣyādinā
vā sampādanīyam | atra mādhavastvetādṛśaviṣaye pare'hni jayantīyogasya sattvājjanmāṣṭamīvrataṃ na pṛthak kāryamityāha—
“yasminvarṣe jayantyākhyayogo janmāṣṭamī tadā
antarbhūtā jayantyāṃ syādṛkṣayogapraśastitaḥ ||” iti
hemādrinirṇayāmṛtādayaḥ sarvanibandhakārā api—
"divā vā yadi vā rātrau nāsti cedrohiṇīkalā
rātriyuktāṃ prakurvīta viśeṣeṇendusaṃyutām
udaye cāṣṭamīkiñcinnavamī sakalā yadi
bhavettu budhasaṃyuktā prājāpatyarkṣasaṃyutā
api varṣaśatenāpi labhyate yadi vā na vā ||”
ityādivacanaiḥ pare'hni rohiṇīsahitā niśīthāspṛgapi janmāṣṭamī
vrate'pi paraiva kāryetyāhuḥ | vistarastu pratijñābhaṅgabhītyā na pradrśitaḥ | idaṃ vrataṃ nityam
2.p1.29
"ye na kurvanti jānantaḥ kṛṣṇajanmāṣṭamīvratam
te bhavanti narāḥ prājña ! vyālā vyāghrāśca kānane ||”
iti skānde'niṣṭaśruteḥ
jayantīvrataṃ nityaṃ kāmyañca, pratyavāyaphalaviśeṣayoḥ śravaṇāt
akaraṇe pratyavāyaḥ skānde smaryate—
"kriyāhīnasya mūrkhasya parānnaṃ bhuñjato'pi vā
na kṛtaghnasya loko'sti jayantīvimukhasya ca ||” iti
phalabodhakaṃ vākyaṃ tu viṣṇudharmottare jayantīṃ prakṛtya śrūyate—
"yadbālye yacca kaumāre yauvane vārdhake tathā
bahujanmakṛtaṃ pāpaṃ hanti sopoṣitā tithiḥ ||” iti dik
atha vratagrahaṇaprakāro viṣṇudharmottare—
"vāsudevaṃ samuddiśya sarvapāpapraśāntaye
upavāsaṃ kariṣyāmi kṛṣṇāṣṭamyāṃ nabhasyaham
adya kṛṣṇāṣṭamīṃ devīṃ nabhaścandrasarohiṇīm
arcayitvopavāsena bhokṣye'hamapare'hani
enaso mokṣakāmo'smi yad govinda ! triyonijam
tanme muñcati pāśaṃ hipatitaṃ śokasāgare ( ? )
ājanma maraṇaṃ yāvad yanmayā duṣkṛtaṃ kṛtam
tatpraṇāśaya govinda ! prasīda puruṣottama ! ||”
iti prātaḥ ślokān paṭhitvā saṅkalpaṃ kuryāt | tato'rddharātre
śrīkṛṣṇaṃ vratavidhinā sampūjya, jāgaraṇaṃ kṛtvā, aparadine punaḥ
sampūjya, brāhmaṇān saṃbhojya, pāraṇaṃ kuryāt | tatkālastu
brahmavaivartte—
“aṣṭamyāmatha rohiṇyāṃ na kuryātpāraṇaṃ kvacit
hanyāt purākṛtaṃ karma upavāsārjitaṃ phalam
tithirāṣṭaguṇaṃ hanti nakṣatrañca caturguṇam
tasmātprayatnataḥ kuryāt tithibhānte ca pāraṇam ||” iti
anyatarānte kāryamityapi nāradīye—
“tithinakṣatrasaṃyoge upavāso yadā bhavet
pāraṇaṃ tu na karttavyaṃ yāvannaikasya saṃkṣayaḥ
sāṃyogike vrate prāpte yatraiko'pi viyujyate
2.p1.30
tatraiva pāraṇaṃ kuryādevaṃ vedavido viduḥ ||” iti
yadā tithernakṣatrasyaṃ vā rātrāvanto bhavati, tadā rātrau pāraṇaniṣedhād divaivoktaṃ brahmavaivartte—
“sarveṣvevopavāseṣu divā pāraṇamiṣyate |” iti
nārāyaṇīyadharmapravṛttau—
“tithyarkṣe rātriparyantaṃ syātāṃ cetpāraṇāṃ divā
yāmatrayordhvagāminyāṃ prātareva hi pāraṇā
tithiyāmatrayādarvāk tithibhānte ca pāraṇam |” iti
idaṃ mahānibandheṣmasattvānnirmūlamiti kecit
kālādarśa utsavānto'pyuktaḥ kālaḥ—
“tithyante cotsavānte vā vratī kuryāttu pāraṇam |” iti
utsavānte brāhmaṇabhojanādyutsavānte | ayaṃ cotsavāntaḥ pāraṇakālastvaśaktān prati jñeyaḥ | prācāṃ mādhavādīnāṃ mate tu—
“tithyarkṣayoryadā chedo nakṣatrāntamavāpya vā
arddharātre'thavā kuryāt pāraṇaṃ tvapare'hani
na rātrau pāraṇaṃ kuryādṛte vai rohiṇīvratāt
tatra niśyapi kurvīta varjayitvā mahāniśām ||”
iti vacanābhyāṃ pāraṇaṃ rātrāveva kuryāditi | mahāniśāsvarūpamāha
vṛddhaśātātapaḥ—
“mahāniśā dve ghaṭike rātrermadhyamayāmayoḥ |” iti
idaṃ ca jayantīvrataṃ kāmanāyāṃ pratimāsaṃ kāryamityuktaṃ madanaratne'gnipurāṇe—
“pratimāsaṃ ca te pūjāmaṣṭamyāṃ yaḥ kariṣyati
mama caivākhilān kāmān sa saṃprāpnotyasaṃśayam ||” iti
tathā—
“anena vidhinā yastu pratimāsaṃ nareśvara !
karoti vatsaraṃ pūrṇaṃ yāvadāgamanaṃ hareḥ
dadyācchayyāṃ sa sampūrṇāṃ gobhiratnairatnairalaṅkṛtām |” iti
atra viśeṣaṃ jñātumicchatā samayamayūkhādayo draṣṭavyāḥ
bhādraśuklāṣṭamī dūrvāṣṭamī | tatra maheśadūrvāpūjā kāryā | taduktaṃ
bhaviṣye—
“brahman ! bhādrapade māsi śuklāṣṭamyāmapoṣitaḥ
2.p1.31
maheśaṃ pūjayedyastu dūrvayā sahitaṃ mune ! ||” iti
iyaṃ pūrvā,
“śrāvaṇī durganavamī dūrvā caiva hutāśanī
pūrvaviddhā prakarttavyā śivarātrirbalerdinam ||”
iti bṛhadyamenoktatvāt
“śuklāṣṭamī tithiryā tu māsi bhādrapade bhavet
dūrvāṣṭamī tu sā jñeyā nottarā sā vidhīyate ||” iti
bhaviṣyaniṣedhācca | yadā tu jyeṣṭhābhūlayuktā, tadā parā;
“muhūrttaṃ rauhiṇe'ṣṭamyāṃ pūrvā vā yadi vā parā
dūrvāṣṭamī sadā tyājyā jyeṣṭhāmūlarkṣasaṃyutā
aindrarkṣe pūjitā dūrvā hantyapatyāni nānyathā
bharturāyurrharā mūle tasmāttāṃ parivarjayet ||”
iti purāṇasamuccayāt | ‘yadi vā parā’ ityuktaṃ tatpūrvasyāṃ jyeṣṭhādiyogaviṣayam | rauhiṇo navamo muhūrttaḥ | dinadvaye jyeṣṭhāmūlayoge
pūrvaiva—
“karttavyā caikabhaktena jyeṣṭhāmūlaṃ yadā bhavet
dūrvāmabhyarcayedbhaktyā na bandhyaṃ divasaṃ nayet ||”
iti vacanāt | tadā bhakṣyaniyamo'pyukto bhaviṣye—
“anagnipakvamaśnīyādannaṃ dadhiphalaṃ tathā
akṣāralavaṇaṃ brahmannaśnīyānmadhunānvitam ||” iti
atra vidhiḥ madanaratne—
“śucau deśe prajātāyāṃ dūrvāyāṃ brāhmaṇottamaḥ
sthāpya liṅgaṃ tato gandhaiḥ puṣpairdhūpaiḥ samarcayet
dadhyakṣatairdvijaśreṣṭha ! arghyaṃ dadyāt trilocane
dūrvāśamībhyāṃ vidhivatpūjayecchraddhayānvitaḥ ||”
tatra dūrvāprārthanā—
“tvaṃ dūrve'mṛtajanmāsi vanditāsi surāsuraiḥ
saubhāgyaṃ santatiṃ dehi sarvakāryakarī bhava
yathā śākhāpraśākhābhirvistṛtāsi mahītale
tathā mamāpi santānaṃ dehi tvamajarāmaram ||” iti
idamagastyodayakanyārke ca sati bhādrakṛṣṇāṣṭamyāṃ kāryaṃ tatra tanniṣedhāt | taduktaṃ samayamayūkhe skandapurāṇe—
2.p1.32
“śukle bhādrapade māsi dūrvāsaṃjñā tathā'ṣṭamī
siṃhārka eva kartavyā na kanyārke kadācana
siṃhasthe cottamā sūrye'nudite munisattame |” iti
pratāpamārtaṇḍe'pi—
“agastyasyodaye yā tu pūjayedamṛtodbhavām
vaidhavyaṃ putraśokaṃ ca daśa janmāni pañca ca ||” iti
agastyudayakālaśca divodāsīye uktaḥ —
“udeti yāmyāṃ harisaṃkramādvarerekādhike viṃśatime hyagastyaḥ
sa saptame'staṃ vṛṣasaṅkramācca prayāti gargādibhirabhyabhāṇi ||”
asyārthaḥ—siṃhasaṅkrānterviṃśatitame'śe'tīte munirudeti, vṛṣasaṅkrānte ṣaṣṭhe'śe'tīte'staṃ prayātīti | yadā bhādrapado'dhikastadā
tatraiva kāryaṃ notkarṣaḥ | taduktaṃ nirṇayadīpe skānde—
“adhimāse tu samprāpte nabhasya udaye muneḥ
arvāg dūrvāvrataṃ kāryaṃ parato naiva kutracit ||” iti
idaṃ vrataṃ strīṇāṃ nityam
“yā na pūjayate dūrvā mohādiha yathāvidhi
janmāni trīṇi vaidhavyaṃ labhate nātra saṃśayaḥ
tasmātsampūjanīyā sā prativarṣaṃ vadhūjanaiḥ |”
iti candraprakāśe purāṇasamuccaye'niṣṭhaśruteḥ | asyāmeva jyeṣṭhāpūjanamuktaṃ kālādarśai"bhādre śuklāṣṭamī jyeṣṭhānakṣatreṇa samanvitā
mahatī kīrttitā tasyāṃ jyeṣṭhāṃ devīṃ prapūjayet !!" iti
iyaṃ nakṣatravaśena pūrvā parā vā grāhyā,
"aṣṭamyāṃ vā navamyāṃ vā jyeṣṭhā ṛkṣaṃ yadā bhavet
madhyāhnādadhikaṃ yatra tatra jyeṣṭhāṃ prapūjayet
māsi bhādrapade śukle pakṣe jyeṣṭharkṣasaṃyute
yasminkasmin dine kuryājjyeṣṭhāyāḥ paripūjanam ||”
iti skāndāt | tatrāpi madhyāhnodūrdhvaṃ jyeṣṭhāyāmeva pūjanam,
madhyāhnādadhikamityuktatvāt;
"yasmin dine bhavejjyeṣṭhā madhyāhnādūrdhvamaṇvapi
tasmin haviṣyaṃ pūjā ca nyūnā cetpūrvavāsare ||”
2.p1.33
iti vacanācca | dinadvaye madhyāhnodūrdhvaṃ jyeṣṭhāyoge'yoge vā pūrvā,
“maitreṇa saṃyutāṃ jyeṣṭhāṃ yaḥ karoti sadā gṛhī
dhanadhānyasamṛddhiḥ syāt putrastrīsaukhyameva ca
mūlena saṃyutāṃ jyeṣṭhāṃ ye kurvanti narādhipa !
prāptaśokā bhaveyuste strīṇāṃ vaidhavyameva ca ||”
iti skāndāt
"māsi bhādrapade śuklapakṣe jyeṣṭharkṣasaṃyutā
rātriryasmin dine kuryājjyeṣṭhāyāḥ paripūjanam ||”
iti vacanācca | pūjāmantro bhaviṣyottare—
“putradārasamṛddhyarthaṃ lakṣmyāścaiva vivṛddhaye
alakṣmyāśca vināśāya jyeṣṭhe ! tvāmarcayāmyaham ||”
iti ṣoḍaśopacāraiḥ sampūjya, prārthanāṃ kṛtvā namaskāraṃ kuryāt
tatra mantraḥ—
“jyeṣṭhāyai te namastubhyaṃ śreṣṭhāyai te namo namaḥ
śarvāyai te namastubhyaṃ śāṅkaryai te namo namaḥ ||”
tridinasādhyamidaṃ vratamityuktaṃ pṛthvīcandrodaye smṛtisaṃgrahe—
“maitreṇāvāhayeddevīṃ jyeṣṭhāyāṃ tu prapūjayet
mūle visarjayed devīṃ tridinaṃ vratamuttamam ||” iti
atra yogaviśeṣeṇābhidhā skānde—
“tatrāṣṭamyāṃ yadā vāro bhānojyeṣṭharkṣameva ca
nīlajyeṣṭheti sā proktā durlabhā bahukālikī ||” iti
asyāmeva mahālakṣmīvratārambhaḥ kāryaḥ | taduktaṃ madanaratne
skānde—
“māsi bhādrapade śukle pakṣe jyeṣṭhāyutā'ṣṭamī
prārabdhavyaṃ vrataṃ tatra mahālakṣmyā yatātmabhiḥ ||” iti
purāṇasamuccaye'pi—
“śriyo'rcanaṃ bhādrapade sitāṣṭamīmārabhya kanyāmagate ca sūrye
samāpayettatra tithau ca yāvat sūryastu pūrvārddhagato'yuvatyāḥ ||” iti
2.p1.34
siṃhasaṃkrāntau bhādrapadasitāṣṭamīmārabhya lakṣyarcanamārambhaṇīyaṃ tatkanyāsaṃkrāntipūrvvārddhe samāpanīyamityarthaḥ | prathamārambhodyāpanayorevāyaṃ niyamaḥ | iyaṃ cāṣṭamī niśīthottaravartinī
grāhyā | taduktaṃ candraprakāśe smṛtyantare—
“arddharātramatikramya vartate yottarā tithiḥ
tadā tasyāṃ tithau kāryyaṃ mahālakṣmīvrataṃ sadā ||” iti
atra mahālakṣmīyātroktā kāśīkhaṇḍe—
“mahālakṣmyaṣṭamīṃ prāpya tatra yātrākṛtāṃ nṛṇām
sampūjiteha vidhivat padmā sadma na muñcati ||” iti
āśvinakṛṣṇāṣṭamyāṃ mahālakṣmīvratasamāptistu candrodayavyāpinyāṃ
kāryā,
“tato niśīthe samprāpte'bhyudite'mṛtadīdhitau
kṛtvā tu sthaṇḍile padmaṃ saṣaḍaṅgaṃ prapūjayet ||”
iti skāndokteḥ
divasadvaye candrodayakālasattve'sattve vā saptamīyogapraśastyāt
pūrvaiva,
“pūrvā vā paraviddhā vā grāhyā candrodaye sadā
trimuhūrttāpi sā pūjyā parataścordhvagāminī ||”
iti madanaratne purāṇasamuccayavacanāt | aparadine candrodayottaraṃ trimuhūrttā cet paraiva | iyamaṣṭakāpi | taduktaṃ
pādme—
“vasunāmā pitā kanyāṃ śaśāpānugrahāya ca
prauṣṭapadyaṣṭakābhūyaḥ pitṛloke bhaviṣyasi
āyurārogyamaiśvaryaṃ sarvakāmaphalapradā |” iti
etasyāḥ padmasaṃjñoktā jātūkarṇyena—
“śaṅkhaṃ prāhuramāvāsyāṃ kṣīṇasomāṃ dvijottamāḥ
aṣṭakā ca bhavetpadmaṃ tatra dattaṃ tathākṣayam ||” iti
āśvinaśuklāṣṭamī mahāṣṭamī | tatra bhadrakālīpūjā kāryā
taduktaṃ brahmapurāṇe—
“tatrā'ṣṭamyāṃ bhadrakālī dakṣayajñavināśinī
prādurbhūtā mahāghorā yoginīkoṭibhirvṛtā ||”
tatra—āśvinaśukle
“ato'tra pūjanīyā sā tasminnahani mānavaiḥ ||” iti
2.p1.35
iyaṃ durgopavāsapūjādau navamīyuktā grāhyā,
“śaranmahāṣṭamī pūjyā navamīsaṃyutā sadā
saptamīsaṃyutā nityaṃ śokasaṃtāpakāriṇī ||”
iti madanaratne smṛtisaṃgrahe uktatvāt | atra trimuhūrttanyūnāpi
saptamīvedhahetuḥ,
“saptamīśalyasaṃyuktā varjanīyā sadā'ṣṭamī
stokāpi sā mahāpuṇyā yasyāṃ sūryodayo bhavet ||”
iti madanaratnoddhṛtapurāṇāt | stokā svalpā | sā'ṣṭamī
“mūlenāpi hi saṃyuktā sadā tyājyā'ṣṭamī budhaiḥ
leśamātreṇa saptamyā api syādyadi dūṣitā ||”
iti nirṇayāmṛtācca
yāni ca—
“mahāṣṭamyāśvine māsi śuklā kalyāṇakāriṇī
saptamyā tu yutā kāryā mūlena tu viśeṣataḥ ||”
evamādīni saptamīviddhāvidhāyakāni tāni vacanāni paradine'ṣṭamyabhāvaviṣayāṇi | yāni ca—
“saptamyāmudite sūrye parataścāṣṭamī bhavet
tatra durgotsavaṃ kuryāt na kuryādapare'hani
durbhikṣaṃ tatra jānīyānnavamyāṃ yatra pūjyate |”
ityādīni paradine'ṣṭamīlābhe'pi saptamīviddhāvidhāyakāni tāni
sūryodayakāle navamyabhāvaviṣayāṇi,
“yadā sūryodaye na syānnavamī cāpare'hani
tadā'ṣṭamīṃ prakurvīta saptamyā sahitāṃ nṛpa ||”
iti smṛtisaṃgrahāditi madanaratnaḥ | iyaṃ bhaumayuktā praśastetyuktaṃ
madanaratne smṛtyantare—
“aṣṭamyāmurite sūrye dinānte navamī bhavet
kujavāro bhavettatra pūjanīyā prayatnataḥ ||” iti
atha kārtikaśuklāṣṭamī goṣṭhāṣṭamī | tasyāṃ gopūjanādyuktaṃ nirṇayāmṛte kūrmapurāṇe—
"śuklāṣṭamī kārttike tu smṛtā goṣṭhāṣṭamī budhaiḥ
tatra kuryād gavāṃ pūjāṃ gogrāsaṃ gopradakṣiṇām
gavānugamanaṃ kāryyaṃ sarvān kāmānabhīpsatā |" iti
First 35 of 44 passages. Read on
Linked texts (21)
- Puraścaryārṇava — Sanskrit
- Nāradapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Saubhāgyataraṅgiṇī — Sanskrit
- Jātūkarṇyasmṛti (fragments) — Sanskrit
- Pratāpārka — Viśveśvarabhaṭṭa 1766, Sanskrit
- Jayasīṃhakalpadruma — Ratnākara 1688, Sanskrit
- Bhagavantabhāskara — Nīlakaṇṭha Dīkṣita 1625, Sanskrit
- Kālamayūkha — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- Kālatattvavivecana — Raghunātha Vājapeyin 1595, Sanskrit
- Jyotirnibandha (ed. Raṅganātha Śāstrī Vaidya) — Sanskrit
- Gadādharapaddhati — Gadādhara Rājaguru 1725, Sanskrit
- Nirṇayasindhu — Kamalākarabhaṭṭa 1612, Sanskrit
- Kṛtyaratnākara (Caṇḍeśvara) — Caṇḍeśvara, Sanskrit
- Kṛtyatattvārṇava — Śrīnātha, Sanskrit
- Abdadīdhiti — Anantadeva 1645, Sanskrit
- Smṛtisāroddhāra — Nārāyaṇa, Sanskrit
- Cakranārāyaṇīyanibandha — Viśvambharatrivedin 1600, Sanskrit
- Vidhānamālā (Nṛsiṃha) — Nṛsiṃha, Sanskrit
- Varṣakriyākaumudī — Govindānanda Kavikaṅkaṇa 1510, Sanskrit
- Kālanirṇaya (Kālamādhavīya) — Mādhava, Sanskrit
- Tīrthaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit