Pramāṇa · Search · About · API

Tithyarka 4.p1

Tithyarka 4.p1

Language
Sanskrit

4.p1.1

śrūyate"āśvine pratipanmukhyāḥ puṇyāstu tithayo nava
devikāpūjane proktāḥ sarvakāmaphalapradāḥ ||"
atra tithinavakavidhānāt pūjāyāṃ tāvatsaṃkhyāpūrakanavamīvidhiḥ
siddhaḥ | tataśca phalisaṃskārakatayā tadaṅgabhūteṣūpavāseṣu vaikalpikatayā tatsthānāpanneṣu naktādiṣvapi tāvannavasaṃkhyāvrīhidharma iva
yaveṣu prāpnoti | yāni tu,
"tasmāttu pārayeddeva ! navamyāṃ bhaktitatparaḥ
navamyāṃ pāritā devī kulavṛddhiṃ prayacchati
daśamyāṃ pāritā devī kulanāśaṃ karoti hi |"
ityādīni navamīpāraṇāvidhāyakāni daśamīpāraṇāniṣedhakāni
vākyāni tāni sampūrṇanavamyuttaramavaśiṣṭanavamyāṃ pāraṇāparāṇi
draṣṭavyāni | evaṃ ca "sarveṣāmupavāsānāṃ prātareva hi pāraṇā" iti
vaco'pyanusṛtaṃ bhavati | yadā tu,
"navamyāṃ pāraṇaṃ kuryāddaśamīsahitā na cet
daśamīsahitā yatra pāraṇe navamī bhavet ||"
"saptajanmakṛtaṃ puṇyaṃ tatkṣaṇādeva naśyati |"
ityādīnyapi vacanāni sapramāṇakāni | tadā navamīpāraṇāviṣayakāṇi vākyāni kuladharmānavekṣya yojyāni, iti dik | sūtake'pīdaṃ pāraṇaṃ kāryameva, “sūtake pāraṇaṃ kuryāt” iti pūrvamuktatvāt
mādhavīye kaurme'pi—
“kāmyopavāse prakrānte tvantarā mṛtasūtake
tatra kāmyaṃ vrataṃ kuryāddānārcanavivarjitam ||” iti
“vratayajñavivāheṣu śrāddhe home'rcane jape
prārabdhe sūtakaṃ na syādanārabdhe tu sūtakam ||”
iti viṣṇuvacanācca | ārambhastu tenaivoktaḥ—
“prārambho varaṇaṃ yajñe saṅkalpo vratasatrayoḥ
nāndīmukhaṃ vivāhādau śrāddhe pākaparikriyā ||” iti
strībhirapi rajodoṣe kāryam ,
“prārabdhadīrghatapasāṃ nārīṇāṃ yadrajo bhavet
na tatrāpi vratasya syāduparodhaḥ kadācana ||”

4.p1.2

iti satyavratavacanāt | idaṃ sadhavāparamiti kecit | vidhavāyāstu
rajodarśane bhojananiṣedhāt | śrīmātāmahacaraṇāstu vidhavāyā
rajodarśane bhojananiṣedhābhāvāttasyā api pāraṇā bhavatyeva
astu niṣedhaḥ, sa rāgaprāptabhojananiṣedho na tu vaidhaḥ, vidhispṛṣṭe
niṣedhānavakāśāt; anyathā vratahāniḥ syāt, “pārraṇāntaṃ vrataṃ
jñeyam”, ityukteriti yuktamutpaśyanti | iyaṃ manvādirapi, “āśvayuk
śuklanavamī” iti vakṣyamāṇavākyāt | kārttikaśuklanavamyāṃ
trirātravratārambhaṃ kṛtvā tulasīvivāhaḥ kārya ityuktaṃ hemādrau pādme—
“kārtike śuklanavamīmavāpya vijitendriyaḥ
hariṃ vidhāya sauvarṇaṃ tulasyā sahitaṃ śubham
pūjayedvidhivadbhaktyā vratī tatra dinatrayam
evaṃ yathoktavidhinā kuryādvaivāhikaṃ vidhim ||” iti
atha vaivāhikavidhiruktaḥ śrīviṣṇuyāmale—
vasiṣṭha uvāca—
“vivāhaṃ saṃpravakṣyāmi tulasyāstu yathāvidhi
yathoktaṃ pañcarātre vai brahmaṇā bhāṣitaṃ purā
ādāveva vane vātha tulasīṃ svagṛhe'pi vā
māsatrayeṇa pūrṇena tato yajanamārabhet
saumyāyane prakarttavyaṃ guruśukrodaye tathā
athavā kārtike māsi bhīṣmapañcadineṣu ca
vaivāhikepu ṛkṣeṣu pūrṇimāyāṃ viśeṣataḥ
maṇḍapaṃ kārayettatra kuṇḍaṃ vedīṃ tathā punaḥ
śāntikaṃ ca prakarttavyaṃ mātṛṇāṃ sthāpanaṃ tathā
mātṛśrāddhādikaṃ sarvaṃ vivāhavat samācaret
brāhmaṇāṃśca śucīna snātāna vedavedāṅgapāragān
brahmāṇaṃ daiśikaṃ caiva caturaśca tathartvijaḥ ||”
“vaiṣṇavena vidhānena varddhanīkalaśe yajet
maṇḍalaṃ kārayettatra lakṣmīnārāyaṇaṃ śubham
grahaya˙purā kṛtvā mātṛṇāṃ yaja˙tathā
kṛtvā nāndīmukhaśrāddhaṃ sauvarṇaṃ sthāpayeddharim

4.p1.3

kṛtvā rūpyeṇa tulasīṃ lagne tvastamite ravau
vāsaḥ śatena mantreṇa vastrayugmena veṣṭayet
yadā badhnena mantreṇa kaṅkaṇaṃ pāṇipallave
kodāditi mantreṇa karagrāho : vidhīyate
tataḥ kuṇḍe samāgatya ācāryaiḥ saha saddvijaiḥ
ācāryo vedikākuṇḍe juhuyācca navāhutīḥ
vivāhakamevatsarvaṃ vaiṣṇavaṃ daiśikottamaiḥ |"
"pradakṣiṇāśca karttavyāścatasro viṣṇunā saha
tulasyāḥ pāṇigrahaṇe vedikāyā vibhāvasoḥ
śatakumbhaṃ japetsūktaṃ pāvamānī viśeṣataḥ
tathaiva śāntikādhyāyānnavasūktaṃ tathaiva ca
jīvasūktaṃ punarjaptvā tathā vaiṣṇavasaṃhitām
śaṅkhajhallarinirghoṣairbherīṃtūryasya nisvanaiḥ
gāyante maṅgalaṃ nāryo māṅgalyavidhimācaret
dadyātpūrṇāhutiṃ paścādabhiṣekavidhiṃ tataḥ
brahmaṇe vṛṣabhaṃ dadyādācāryyaṃ paridhāpya ca
gāṃ padaṃ ca tathā śayyāmācāryāya pradāpayet
ṛtvigbhyo dāpayed vastrāṇyeṣāṃ dadyācca dakṣiṇām
evaṃ pratiṣṭhitāṃ devīṃ viṣṇunā tu samarccayet
ājanmopārjitaṃ pāpaṃ darśanena praṇaśyati
vāpayettulasīṃ yastu sevayecca prayatnataḥ
pratiṣṭhāpya yathoktena viṣṇunā saha mānavaḥ
sa mokṣaṃ labhate janturviṣṇulokaṃ tathā'kṣayam
prāpnoti vipulān bhogān viṣṇunā saha modate
pratiṣṭhā śrotulasyāstu ityuktā viṣṇuyāmale ||”
varddhanīkalaśalakṣaṇaṃ siddhāntaśekhare—
“saptāṃgulasamotsedhā vistṛtā syānnavāṃgulāḥ
aṃgulaṃ vaktṛvistāraḥ kaṇṭhotsedhaścaturyavam
oṣṭhantu dvayaṅgulaṃ kuryāt nirgamaṃ caikamaṅgulam
nālaṃ sārddhāṃgulaṃ kuryādutpalākṛtivacchubham ||”
iti iyaṃ yugādiḥ | taduktaṃ viṣṇupurāṇe—
“vaiśākhamāsasya tu yā tṛtīyā navamyasau kārtikaśuklapakṣe

4.p1.4

nabhasyamāsasya tamisrapakṣe trayodaśī pañcadaśī ca māghe ||”
pañcadaśyamā | ratnamālāyāmapi—
“māghe pañcadaśī kṛṣṇā nabhasye ca trayodaśī
tṛtīyā mādhave śuklā navamyūrje yugādayaḥ ||” iti
asyāṃ godānādikamuktaṃ viṣṇupurāṇe—
“asmiṃśca gobhūmihiraṇyavastradānena sarvaṃ pravihāya pāpam
śūratvamindrasya suhṛttvameti martyādhipatyaṃ labhate manuṣyaḥ ||” iti
atra śrāddhamapyuktaṃ brahmāṇḍe—
“āṣāḍhyāmatha kārtikāṃ māghyāṃ manvantarādiṣu
yugādiṣu ca duḥsvapne janmarkṣe grahapīḍite
prauṣṭhapadyasite pakṣe śrāddhaṃ kurvīta yatnataḥ |”
ityanenāsya nityatvamuktam
“na yasya dyāvā mantraśca śatavāraṃ tadā japet
yugādayo yadā śūnyāḥ kurute saiva cāpriyaḥ ||” iti
ṛgvidhāne prāyaścittaśravaṇācca | atra catasṛṣvapi yugādiṣu
śrāddhamaparāhṇe kāryam | dānaṃ tu śukle pūrvāhne, kṛṣṇe'parāhṇe
“dve śukle dve tathā kṛṣṇe yugādi kavayo viduḥ |”
iti pūrvoktanāradīyavacanāt | atra rātribhojane prāyaścittamṛgvidhāne—
"rātrau bhuṅkte vatsare tu manvādiṣu yugādiṣu
abhiśvasṛṣṭiṃ mantrañca japedaśanapātake ||” iti
atra samudrasnānamapyuktaṃ pṛthvīcandrodaye saurapurāṇe—
"yugādau tu naraḥ snātvā vidhivallavaṇodadhau
gosahasrapradānasya kurukṣetre phalaṃ hi yat
tatphalaṃ labhate martyo bhūmidānasya ca dhruvam |” iti
ayameva vidhiḥ sarvayugādiṣu jñeyaḥ | athātra prasaṅgād yugāntāḥ
pradarśyante | hemādrau brahmapurāṇe—
"sūryasya siṃhasaṃkrāntyāmantaḥ kṛtayugasya tu
atha vṛścikasaṃkrāntyāmantastretā yugasya tu
yastu vṛṣasaṃkrāntyāṃ dvāparāntastu saṃjñayā
tathā kumbhasya saṃkrāntyāmantaḥ kaliyugasya tu

4.p1.5

yugādiṣu yugānteṣu śrāddhamakṣayyamucyate |” iti
mārgaśuklanavamī nandinī | tasyāṃ trirātropoṣita iṣṭadevatāṃ
pūjayet | taduktaṃ nirṇayāmṛte bhaviṣyottare—
“māsi mārgaśire vīra ! śuklapakṣe tu yā bhavet
sā nandinī mahāpuṇyā navamī parikīrtitā
yastasyāṃ pūjayeddevīṃ trirātropoṣito naraḥ
so'śvamedhamavāpyeha viṣṇuloke mahīyata ||” iti
māghaśuklanavamī mahānandā proktā tatraiva—
“māghamāse tu yā śuklā navamī lokapūjitā
mahānandā tu sā proktā sadānandakarī nṛṇām
tasyāṃ snānaṃ tathā dā japahomābhiṣecanam
sarvaṃ tadakṣayaṃ proktaṃ tadasyāṃ kriyate naraiḥ ||” iti
navamī mandena somena siddhā | budhena viruddhā | yoginyatra pūrvasyāmiti navamī nirṇītā
atha daśamī nirṇīyate | sā tu śuklottarā, kṛṣṇā pūrvā
etadevābhipretyāhāṅgirāḥ“sampūrṇā daśamī kāryā parayā pūrvayā'thavā
yuktā na dūṣitā yasmāttithiḥ sā sarvatomukhī ||” iti
hemādristvayamaicchiko vikalpa ityāhatatra śāstrato vyavasthāsambhavāt | tathā ca mārkaṇḍeyaḥ“śuklapakṣe tithirgrāhyā yasyāmabhyudito raviḥ |” iti
upavāse tu pakṣadvaye'pi sarvanibandhakārasammatā pūrvaiva kāryā,
“daśamī caiva karttavyā sadurgā sā dvijottama ! |”
iti skāndāt
“nāgaviddhā tu yā ṣaṣṭhī śivaviddhā ca saptamī
daśamyekādaśīviddhā nopodhyā sā kathaṃcana ||”
iti śivarahasye ekādaśīviddhaniṣedhācca
atha caitraśukladaśamyāṃ yamapūjanaṃ kāryamityuktaṃ nirṇayāmṛte
devīpurāṇe“dharmarājaṃ daśamyāṃ ca pūjayitvā sugandhakaiḥ
vigatārirnirātaṅka iha cānte paraṃ padam ||” iti
prāpnotīti śeṣaḥ | jyeṣṭhaśukladaśamī daśaharā | taduktaṃ
hemādrau brāhme—

4.p1.6

“jyeṣṭhe māsi site pakṣe daśamī hastasaṃyutā
harate daśapāpāni tasmāddaśaharā smṛtā ||” iti
daśapāpānyāha manuḥ—
“adattānāmupādānaṃ hiṃsā caivāvidhānataḥ
paradāropasevā ca kāyikaṃ trividhaṃ smṛtam
pāruṣyamanṛtañcaiva paiśunyaṃ cāpi sarvaśaḥ
asambaddhapralāpaśca vāṅmayaṃ syāccaturvidham
paravitteṣvabhidhyānaṃ manasāniṣṭacintanam
vitathābhiniveśaśca mānasaṃ trividhaṃ smṛtam ||”
asyāṃ daśa yogā uktāḥ skānde—
“jyeṣṭhe māsi site pakṣe daśamyāṃ budhahastayoḥ
vyatīpāte garānande kanyācandre vṛṣe ravau
daśayoge naraḥ snātvā sarvapāpaiḥ pramucyate |” iti
garaḥ karaṇam | ānando yogaviśeṣaḥ
vārāhapurāṇe tu pañcayogā uktāḥ—
“daśamyāṃ śuklapakṣe tu jyeṣṭhe māsi kuje'hani
avatīrṇā hataḥ svargāddhastarkṣe ca saridvarā
harate daśa pāpāni tasmāddaśaharā smṛtā |” iti
yogaviśeṣeṇa pūrvā parā vā grāhyā | yattvatra uktayogebhyo nyūnayoge na snānamityuktaṃ sindhukārajyeṣṭhaistatpramāṇābhāvādupekṣyam
vastutastu jyeṣṭhaśukladaśamyāḥ prādhānyāddhastādiyogābhāve'pi kevaladaśamyāṃ yathoktasnānaṃ kāryameva | asyāṃ kṛtyamuktaṃ bhaviṣye—
“tasyāṃ daśamyāmetacca stotraṃ gaṅgājale sthitaḥ
yaḥ paṭheddaśakṛtvastu daridro vāpi •cākṣamaḥ
so'pi tatphalamāpnoti gaṅgāṃ sampūjya yatnataḥ |” iti
skānde'pi—
yāṃ kāñcitsaritaṃ prāpya dadyādarghyaṃ tilodakam
mucyate daśabhiḥ pāpaiḥ sa mahāpātakopamaiḥ ||” iti
atra viśeṣaḥ kāśīkhaṇḍe—
“jyeṣṭhamāsi site pakṣe daśamyāṃ hastasaṃyute
gaṅgātīre tu puruṣo nārī vā bhaktibhāvataḥ
niśāyāṃ jāgaraṃ kuryād gaṅgāṃ daśavidhairharai !
puṣpaiḥ sugandhairnaivedyaiḥ phalairdaśadaśānvitaiḥ

4.p1.7

pradīpairdaśabhirdhūpairdaśāṅgairuruḍadhvaja !
pūjayecchraddhayā dhīmān daśakṛtvo vidhānataḥ
sājyān tilān kṣipettoye gaṅgāyāḥ prasṛtīrdaśa
guḍasaktumayān piṇḍān dadyācca daśamantrataḥ
namaḥ śivāyai prathamaṃ nārāyaṇyai padaṃ tataḥ
daśaharāyai padamiti gaṅgāyai mantra eva vai
svāhāntaḥ praṇavādiśca bhavedviṃśākṣaro manuḥ
pūjā dānaṃ japo homo'nenaiva manunā smṛtaḥ
hemnā rūpyeṇa vā śaktyā gaṅgāmūrttiṃ vidhāya ca
vastrācchāditavaktrasya pūrṇakumbhasya copari
pratiṣṭhāpyārcayeddevīṃ pañcāmṛtaviśodhitām
caturbhujāṃ trinetrāṃ ca nadīnadaniṣevitām
lāvaṇyāmṛtaniṣpandasaṃśīladgātrayaṣṭikām
pūrṇakumbhasitāmbhojavaradābhayasatkarām
tato dhyāyetsusaumyāñca candrāyutasamaprabhām
cāmarairvījyamānāñca śvetacchatropaśobhitām
sudhāplāvitabhūpṛṣṭhāṃ divyagandhānulepanām
trailokyapūjitapadāṃ devarṣibhirabhiṣṭutām
dhyātvā samarcya mantreṇa dhūpadīpopahārataḥ
māñca tāṃ ca vidhiṃ bradhnaṃ himavantaṃ bhagīratham
pratimāgre samabhyarcya candanākṣatanirmitān
daśaprasthatilān dadyāddaśaviprebhya ādarāt
palaṃ ca kuḍavaprastha āḍhako droṇa eva ca
dhānyamāneṣu boddhavyā kramaśaactiono'mī caturguṇāḥ
matsyakacchapamaṇḍūkamakarādijalecarān
haṃsakāraṇḍavavakacakrasārasaṭidvibhān
yathāśakti svarṇarūpyatāmrapiṣṭavinirmitān
abhyarcya gandhakusumairgaṅgāyāṃ prakṣiped vratī
evaṃ kṛtvā vidhānena vittaśāṭhyavivarjitaḥ
upavāsī vakṣyamāṇairdaśapāpaiḥ pramucyate
adattānāmupādānaṃ hiṃsā caivāvidhānataḥ
paradāropasevā ca kāyikaṃ trividhaṃ smṛtam
pāruṣyamanṛtaṃ caiva paiśunyaṃ cāpi sarvaśaḥ

4.p1.8

asaṃbaddhapralāpaśca vāṅmayaṃ syāccaturvidham
paradravyeṣvabhidhyānaṃ manasā'niṣṭacintanam
vitathābhiniveśaśca mānasaṃ trividhaṃ smṛtam
etairdaśavidhaiḥ pāpairdaśajanmaṃsamudbhavaiḥ
mucyate nātra sandehaḥ satyaṃ satyaṃ gadādhara !
uddharennarakād ghoraddaśa pūrvān daśāvarān
vakṣyamāṇamidaṃ stotraṃ gaṅgāgre śraddhayā japet ||” iti
athātra prasaṅgāddaśaharāstotraṃ likhyate | tacca kāśīkhaṇḍe
yāvadupalabhyamānaṃ tāvadeva likhyate | tatrādau saṅkalpapūrvakaṃ gaṅgāṃ
sampūjya paṭhet
“oṃ namaḥ śivāyai gaṅgāyai śivadāyai namo namaḥ
namaste viṣṇurūpiṇyai brahmamūrtyai namo'stu te
namaste rudrarūpiṇyai śāṅkaryai te namo namaḥ
sarvadevasvarūpiṇyai namo bheṣajamūrttaye
sarvasya sarvavyādhīnāṃ bhiṣakśreṣṭhyai namo'stu te
sthāṇujaṅgamasambhūtaviṣahantryai namo namaḥ
saṃsāraviṣanāśinyai jīvanāyai namo'stu te
tāpannitayasaṃhantryai prāṇeśyaryai namo namaḥ
śāntisantānakāriṇyai namaste śuddhamūrtaye
sarvasaṃśuddhikāriṇyai namaḥ pāpārimūrttaye
bhuktimuktipradāyinyai bhadradāyai namo namaḥ
bhogopabhogadāyinyai bhogavatyai namo namaḥ
mandākinyai namaste'stu svargadāyai namo namaḥ
namastrailokyabhūṣāyai tripathāyai namo namaḥ
namaste śuklasaṃsthāyai kṣamāvatyai namo namaḥ
trihutāśanasaṃsthāyai tejovatyai namo namaḥ
nandāyai liṅgadhāriṇyai nārāyaṇyai namo namaḥ
namaste viśvamukhyāyai revatyai te namo namaḥ
bṛhatyai te namaste'stu lokadhātryai namo namaḥ
namaste viśvamitrāyai nandinyai te namo namaḥ
pṛthvyai śivāmṛtāya ca suvṛṣāyai namo namaḥ
parāśaraśatādyāyai tārāyai te namo namaḥ

4.p1.9

pāśajālanikṛntinyai abhinnāyai namo namaḥ
śāntāyai ca variṣṭhāyai varadāyai namo namaḥ
ugrāyai sukhajagdhryai ca saṃjīvinyai namo namaḥ
brahmiṣṭhāyai brahmadāyai duritaghnyai namo namaḥ
praṇatārttiprabhañjinyai jaganmātre namo namaḥ
sarvāpatpratipakṣāyai maṅgalāyai namo namaḥ
śaraṇāgatadīnārttaparitrāṇaparāyaṇe !
sarvasyārttihare ! devi ! nārāyaṇi ! namo'stu te
nirlepāyai duḥkhahantryai dakṣāyai te namo namaḥ
parāparapare ! tubhyaṃ namaste mokṣade ! sadā
gaṅge ! mamāgrato bhūyā gaṅge ! me devi ! pṛṣṭhataḥ
gaṅge ! me pārśvayoredhi tvayi gaṅge'stu me sthitiḥ
ādau tvamante madhye ca sarvaṃ tvaṃ gāṃ gate ! śubhe !
tvameva mūlaprakṛtistvaṃ hi nārāyaṇaḥ paraḥ
gaṅge ! tvaṃ paramātmā ca śivastubhyaṃ namaḥ śive !
ya idaṃ paṭhate stotraṃ bhaktyā nityaṃ naro'pi yaḥ
śṛṇoti śraddhayā yuktaḥ kāyavākcittasambhavaiḥ
daśadhā saṃsthitairdoṣaiḥ sarvaireva pramucyate
rogastho mucyate rogādāpadbhyaśca pramucyate
dviṣadabhyo bandhanādyaiśca bhayebhyaśca pramucyate
sarvān kāmānavāpnoti pretya brahmaṇi līyate
imaṃ stavaṃ gṛhe yastu lekhayitvā vinikṣipet
nāgnicaurabhayaṃ tatra pāpebhyo'pi bhayaṃ nahi
jyeṣṭhe māsi site pakṣe daśamī hastasaṃyutā
saṃharettrividhaṃ pāpaṃ budhavāreṇa saṃyutā
tasyāṃ daśamyāmetacca stotraṃ gaṅgājale sthitaḥ
yaḥ paṭheddaśakṛtvastu daridro vāpi cākṣamaḥ
so'pi tatphalamāpnoti gaṅgāṃ sampūjya yatnataḥ
pūrvoktena vidhānena yatphalaṃ samprakīrtitam
yathā gaurī tathā gaṅgā tasmād gauryāstu pūjane
vidhiryo vihitaḥ samyak so'pi gaṅgāprapūjane

4.p1.10

yathā śivastathā viṣṇuryathā viṣṇustathā hyumā
umā yathā tathā gaṅgā catūrūpaṃ na bhidyate
viṣṇurudrāntaraṃ yacca śrīgauryorantaraṃ tathā
gaṅgāgauryyantaraṃ caiva yo brūte mūḍhadhīstu saḥ ||”
“aśvayukśuklanavamī kārttike dvādaśī tathā
tṛtīyā caitramāsasya tathā bhādrapadasya ca
phālgunasya tvamāvāsyā puṣyasyaikādaśī sitā
āṣāḍhasyāpi daśamī māghamāsasya saptamī
śrāvaṇasyāṣṭamī kṛṣṇā tathā''ṣāḍhī ca pūrṇimā
kārttikī phālgunī caitrī jyeṣṭhī pañcadaśī sitā
manvantarādayaścaitā dattasyā'kṣayakārakāḥ ||” iti
atra tathāśabdācchuklapadaṃ dvādaśītṛtīyayoranveti, apiśabdāt
siteti padasya daśamyāmapyanvayaḥ | maṇḍūkaplutinyāyena māghasaptamyāmapi tasyānavayaḥ kāryaḥ | etā manvādayaḥ śuklapakṣe paurvāhikyaḥ, kṛṣṇapakṣe āparāhnikyo grāhyāḥ,
“pūrvāhne tu sadā grāhyāḥ śuklā manuyugādayaḥ
daive karmaṇi pitrye ca kṛṣṇe caivāparāhnikāḥ ||” iti gāruḍāt
skānde—
“manvādau ca yugādau ca grahaṇe candrasūryyayoḥ
vyatīpāte vaidhṛtau ca tatkālavyāpinī kriyā ||” iti
kriyā snānadānādi karma | atrāpi śrāddhamuktaṃ tatraiva—
“kṛtaṃ śrāddhaṃ vidhānena manvādiṣu yugādiṣu
hāyanāni dvisāhasraṃ pitṝṇāṃ tṛptidaṃ bhavet ||” iti
tacca śrāddhaṃ malamāse sati māsadvaye'pi kāryam | taduktaṃ smṛticandrikāyām—
“manvādikaṃ tairthikañca kuryānmāsadvaye'pi ca |” iti
idaṃ śrāddhaṃ piṇḍarahitaṃ kāryamityuktaṃ kālādarśa—
“viṣuvāyanāsaṅkrāntimanvādiṣu yugādiṣu
vihāya piṇḍanirvvāpaṃ sarvaṃ śrāddhaṃ samācaret ||” iti
viṣuvasaṃkrāntiśrāddhamayanasaṃkrāntiśrāddhañca | viṣuvasaṃkrāntī dve

4.p1.11

ayanasaṃkrāntī ca dve | atra prasaṅgāllabdhāvasareṇa saṅkrāntayo nirṇīyante | nāgarakhaṇḍe—
“raveḥ saṃkramaṇaṃ rāśau saṃkrāntiriti kathyate
snānadānajapaśrāddhahomādiṣu mahāphalam ||” iti
saṃkrāntisaṃjñā uktā vasiṣṭhena—
“ayane dve viṣuve dve catasraḥ ṣaḍaśītayaḥ
catasro viṣṇupadyaśca saṃkrāntyo dvādaśa smṛtāḥ
jhaṣakarkaṭasaṃkrāntī dve tūdagdakṣiṇāyane
viṣuvatī tulāmeṣau tayormadhye tato'parāḥ ||”
tayormadhye'yanaviṣuvatormadhye | tathā—
“kanyāyāṃ mithune mīne dhanuṣyapi ravergatiḥ
ṣaḍaśītimukhī proktā ṣaḍaśītiguṇā phale
vṛṣavṛścikakumbheṣu siṃhe caiva yadā raviḥ
etadviṣṇupadaṃ nāma viṣuvādadhikaṃ phalam”|| iti
ṛkṣabhedenāsāṃ nāmāntarāṇyuktāni jyotiḥśāstre—
“mandā dhruveṣu vijñeyā mṛdau mandākinī tathā
kṣiprre dhvāṅkṣīṃ vijānīyādugre ghorā prakīrtitā
carairmahodarī jñeyā krūrairṛkṣaiśca rākṣasī
miśritā caiva nirdiṣṭā miśritarkṣaiśca saṃkrame”
“sūrye ghorā vidhau dhvāṅkṣī bhaumavāre mahodarī
budhe mandākinī nāma mandā surapurohite
miśritā śukravāre syād rākṣasī syācchanaiścare” | iti
“saṃkrāntau yāni dānāni havyakavyāni dātṛbhiḥ
tāni nityaṃ dadātyarkaḥ punarjanmani janmani
ravisaṃkramaṇe prāpte na snāyād yastu mānavaḥ
sapta janmāni rogī syād nirdhanaścaiva jāyate ||”
“meṣasaṃkramaṇe bhānormeṣadānaṃ mahāphalam
vṛṣasaṃkramaṇe dānaṃ gavāṃ proktaṃ tathaiva ca
vastrānnapānadānāni mithune vihitāni tu
ghṛtadhenupradānaṃ tu karkaṭe viśasyate
sasuvarṇaṃ pātradānaṃ siṃhe ca vihitaṃ sadā
kanyāpraveśe vastrāṇāṃ surabhīṇāṃ tathaiva ca
tulāpraveśe dhānyānāṃ bījānāmeva cottamam

4.p1.12

kīṭapraveśe vastrāṇāṃ veśmanāṃ dānameva ca”
“dhanuḥpraveśe vastrāṇāṃ pānānāṃ ca mahāphalam
jhaṣapraveśe dārūṇāṃ dānamagnestathaiva ca
kumbhapraveśe dānaṃ tu gavāṃ mṛdutṛṇasya ca
mīnapraveśe hyamlānamālyānāmapi cottamam”
dānāntyaitāni mayā dvijendrāḥ ! proktāni kāle tu naraḥ pradatvā
prāpnoti kāmaṃ manasastvabhīṣṭaṃ tasmātpraśaṃsanti hi kāladānam
ayane viṣuve ca viśeṣa ukto bṛhadvasiṣṭhena—
“ayane viṣuve caiva trirātropoṣitaḥ pumān
snātvā'thyo'rcayate bhānuṃ sarvakāmaphalaṃ labhet”
siṃhasaṃkrāntau viśeṣo'dbhutasāre nāradenoktaḥ—
“bhānau siṃhagate caiva yasya gauḥ samprasūyate
maraṇaṃ tasya nirdiṣṭaṃ ṣaḍbhirmāsairna saṃśayaḥ
tataḥ śāntiṃ pravakṣyāmi yena sampadyate śubham
prasūtāṃ tatkṣaṇādeva tāṃ gāṃ viprāya dāpayet” || iti
atra śāntiḥ śrīmātāmahakṛtaśāntimayūkhe draṣṭavyā | makarasaṃkrāṃtau
viśeṣo viṣṇudharmottare—
“uttare tvayane viprā vastradānaṃ mahāphalam
tilapūrvamanaḍvāhaṃ datvā rogaiḥ pramucyate ||” iti
viṣṇurahasye'pi—
“tasyāṃ kṛṣṇatilaiḥ snānaṃ kāryaṃ codvartanaṃ tilaiḥ
tilā deyāśca viprebhyaḥ sarvadaivottarāyaṇe
tilāṃśca bhakṣayetpuṇyān hotavyāśca tathā tilāḥ
tilatailena dīpāśca deyāḥ śivagṛhe śubhāḥ ||” iti
idaṃ ca dānādikaṃ puṇyakāle kāryam | puṇyakālastu
sāmānyata ukto devalena—
“saṃkrāntisamayaḥ sūkṣmo durjñeyaḥ piśitekṣaṇaiḥ
tadyogādapyadhaścordhvaṃ triṃśannāḍyaḥ pavitrītāḥ ||” iti
atrādhastriṃśadūrdhvaṃ triṃśaditi kecit | tattvaṃ tūrdhvamadhaśceti
militvā triṃśaditi | taduktaṃ devīpurāṇe—
“atītānāgato bhogo nāḍyaḥ pañcadaśa smṛtāḥ |” iti

4.p1.13

bhogo vihitasnānādyanuṣṭhānam | śātātapaḥ—
“yā yāḥ sannihitā nāḍyastāstāḥ puṇyatamāḥ smṛtāḥ |” iti
atha viśeṣaḥ skānde—
“kulīre viṃśadevādyā makare viṃśaduttarāḥ |” iti
kulīraḥ karkaṭaḥ | baudhāyanaḥ—
“puṇyaṃ viṣuvati proktaṃ daśapūrvā daśāparāḥ |” iti
skānde—
“ṣaḍaśītimukhe'tīte nāḍyaḥ pañcadaśa smṛtāḥ |” iti
vasiṣṭhaḥ—
“puṇyakālo viṣṇupadyāḥ prāk paścādapi ṣoḍaśaḥ |” iti
yadā pūrvabhāginī saṃkrāntiḥ sūryoda‌yottaramuttarabhāginī sūryāstādavyavadhānena dvitripalavyavadhānena vā pūrvaṃ bhavati tadā
puṇyakālamāha vṛddhavasiṣṭhaḥ—
“ahni saṃkramaṇe kṛtsnamahaḥpuṇyaṃ prakīrtitam” | iti
rātrau saṃkramaṇe viśeṣamāha sa eva—
“rātrau saṃkramaṇe bhānordinārddhaṃ snānadānayoḥ” | iti
gobhilo'pi—
“rātrau saṃkramaṇe bhānordivā kuryāttu tatkriyām
pūrvasmāt parato vāpi pratyāsatteśca tatphalam
arddharātrādadhastasmin madhyāhnasyopari kriyā
ūrdhvaṃ saṃkramaṇe cordhvamudayāt praharadvayam
pūrṇe cedarddharātre tu yadā saṃkramate raviḥ
prāhurdinadvayaṃ puṇyaṃ muktvā makarakarkaṭau ||” iti
rātrāvayane viśeṣo bhaviṣyottare—
“mithunāt karkasaṃkrāntiryadi syādaṃśumālinaḥ
prabhāte vā niśīthe vā kuryādahani pūrvataḥ
kārmukaṃ tu parityajya jhaṣaṃ saṃkramate raviḥ
pradoṣe vā'rddharātraṃ vā snānaṃ dā pare'hani ||” iti
baudhāyano'pi—
“arddharātre tadūrdhvaṃ vā saṃkrāntau dakṣiṇāyane
pūrvameva dinaṃ grāhyaṃ yāvannodayate raviḥ
astaṃ gate savitari makaraṃ yāti bhāskaraḥ
pradoṣe vārddharātre vā snānaṃ dānaṃ pare'hani ||” iti
vṛddhagārgyo'pi—
“yadyastamayavelāyāṃ makaraṃ yāti bhāskaraḥ

4.p1.14

pradoṣe vārddharātre vā snānaṃ dānaṃ pare'hani ||” iti
yastu—“rāhudarśanasaṃkrāntivivāhātyayavṛddhiṣu
snānadānādikaṃ kāryaṃ niśi kāmyavrateṣu ca ||”
iti yogivacanād rātrisaṃkramaṇe niśyapi snānadānādividhiḥ—tasya deśācāreṇa vyavasthā bodhyā | hemādrau
brahmapurāṇe—
“śuklapakṣe tu saptamyāṃ yadā saṃkramate raviḥ
mahājayā tadā sā vai saptamī bhāskarapriyā
snānaṃ dānaṃ tapo homaḥ pitṛdevādipūjane
sarvaṃ koṭiguṇaṃ proktaṃ tapanena mahaujasā
yastvasyāṃ mānavo bhaktyā ghṛtena snāpayedravim
so'śvamedhaphalaṃ prāpya tataḥ sūryyapuraṃ vrajet
payasā snāpayed yastu bhāskaraṃ bhaktimānnaraḥ
vimuktaḥ sarvapāpebhyo yāti sūryyasalokatām ||” iti
atra makarasaṃkrānteruttaramṛtutrayātmakamuttarāyaṇam | karkasaṃkrānteruttaramṛtutrayātmakaṃ dakṣiṇāyanaṃ coktaṃ ratnamālāyām—
“śiśirapūrvamṛtutrayamuttaraṃ hyayanamāhurahaśca tadāmaram
bhavati dakṣiṇamanyadṛṛtutrayaṃ nigaditā rajanī marutāṃ ca sā ||”
iti | ṛturatra saurātmako jñeyaḥ,
“saurartutritayaṃ pradiṣṭamayanaṃ ca” iti dīpikāyāmuktaḥ
saurartustūkto ratnamālāyām—
“mṛgādirāśidvayabhānubhogāt ṣaḍartavaḥ syuḥ śiśiro vasantaḥ
grīṣmaśca varṣā ca śaracca tadvaddhemantanāmā kathito'tra ṣaṣṭhaḥ||” iti
mṛgo makaraḥ | uttarāyaṇe gṛhapraveśādikarma praśastamuktaṃ jyotiḥśāstre—
“gṛhapraveśatridaśapratiṣṭhāvivāhacaulavratabandhadaivam
saumyāyane karma śubhaṃ vidheyaṃ yadgarhitaṃ tatkhalu dakṣiṇe ca ||”
tathaiva satyavrataḥ—
“devatārābhavāpyādipratiṣṭhodaṅmukhe ravau
dakṣiṇāśāmukhe kurvanna tatphalamavāpnuyāt ||” iti

4.p1.15

nārasiṃhādyugradevatānāṃ dakṣiṇāyane'pi pratiṣṭhā kāryā
taduktaṃ vaikhānasasaṃhitāyām—
“mātṛbhairavavārāhanārasiṃhatrivikramāḥ
mahiṣāsurahantrī ca sthāpyā vai dakṣiṇāyane ||” iti
pratiṣṭhāyāṃ viśeṣastu manīṣibhirtkṛtapratiṣṭhāpaddhatau draṣṭavya iti
dik
athāśvinaśukladaśamī vijayadaśamī
asyāmaparāhnavyāpinyāmaparājitāṃ devīṃ sampūjya sīmollaṅghanaṃ
kāryam | āśvinaśuklapakṣaṃ prakramyoktaṃ skānde—
“daśamyāṃ tu naraiḥ samyak pūjanīyā'parājitā
aiśānīṃ diśamāśritya aparāhṇe prayatnataḥ ||” iti
tatraiva—
“āśvinasya site pakṣe daśamī navamīyutā
sīmānaṃ kramayettasyāṃ muhūrte vijayābhidhe
daśamyekādaśīyuktā na kāryā jayakāṅkṣibhiḥ |” iti
vijayakāla ukto dharmacintāmaṇau—
“āśvinasya site pakṣe daśamyāṃ tārakodaye
sa kālo vijayo jñeyaḥ sarvakāryārthasiddhaye ||” iti
ratnakośe'pi—
“īṣatsandhyāmatikrāntaḥ kiñcidudbhinnatārakaḥ
vijayo nāma kālo'yaṃ sarvakāryārthasādhakaḥ ||” iti
iyaṃ tithidvaidhe yadyuttaraiva śravaṇayuktā tadā'parājitāpūjanasīmollaṅghanādau saiva kāryā, śravaṇayogasyādhikyāt
taduktaṃ vratahemādrau kaśyapena—
"udaye daśamī kiñcit sampūrauṃkādaśī yadi
śravaṇakṣaṃ yadā kāle sā tithirvijayābhidhā
śravaṇarkṣaṃ tu pūrṇāyāṃ kākutsthaḥ prasthito yataḥ
ullaṅghayeyuḥ sīmānaṃ taddinarkṣe tato narāḥ ||” iti
anyeṣu sarvapakṣeṣu navamīyuktā grāhyā,
“yā pūrṇā navamīyuktā tasyāṃ pūjyā'parājitā
kṣemārthaṃ vijayarthaṃ ca pūrvoktavidhinā naraiḥ
navamīśeṣayuktāyāṃ daśamyāmaparājitā
dadāti vijayaṃ devī pūjitā jayavarddhinī
āśvine śuklapakṣe tu daśamyāṃ pūjayennaraḥ

4.p1.16

ekādaśyāṃ na kurvīta pūjanaṃ cā''parājitam ||”
iti skāndokteḥ | atra yathaudayikasvalpadaśamyā eva śravaṇayoge ‘yāṃ tithim’ ityādinā sākalyamādāyāparāhne'parājitāpūjanaṃ bhavati | naivaṃ pakṣāntareṣūcitamiti jñāpanārthamuktam “ekādaśyāṃ na kurvīta" iti | asyāmeva daśamyāṃ sāyaṃ kāle deśāntarayātribhirnaraiḥ deśāntare yātrā kāryā,
“āśvinasya site pakṣe daśamyāṃ sarvarāśiṣu
sāyaṃkāle śubhā yātrā divā vā vijayakṣaṇe
ekādaśamuhūrto yo vijayaḥ parikīrtitaḥ
tasmin sarvairvidhātavyā yātrā vijayakāṅkṣibhiḥ ||”
iti bhṛgūkteḥ | atra sarvarāśiṣviti kathanāccandrānukūlyaṃ nāpekṣyamityāśayaḥ | nanu sāyaṃkāle yātrā vihitā punarapi tasminneva vākye divā vijayalakṣaṇe kāle ca vihitā | tathā ca
virodha iti cennaivaṃ; yadā dinadvaye'pi sāyaṃkālāvacchedena daśamī
na tadā dvitīyadina ekādaśamuhūrte yātrā vidhātavyetyetadarthamekādaśyāṃ yātrāniṣedhāt
tathā ca skānde smaryate—
“daśamīṃ yaḥ samullaṅghya prasthānaṃ kurute naraḥ
tasya saṃvatsaraṃ rājye na kvāpi vijayo bhavet ||” iti
asyāṃ kṛtyamuktaṃ bhaviṣye—
śamīṃ salakṣaṇopetāmīśānāśāpratiṣṭhitām
samprāthrya tāṃ ca sampūjya īśānīsanmukho bhavet
prārthanāmantrau tatraiva—
“śamī śamayate pāpaṃ śamī lohitakaṇṭakā
dhārayatyarjunāstrāṇāṃ rāmasaṃvādadāyinī
kariṣyamāṇayātrāyāṃ yathākālaṃ sukhaṃ mama
tatra nirvighnakartrī tvaṃ bhava rāmaprapūjitā ||” iti
“gṛhītvā sākṣatāmārdrāṃ śamīmūlagatāṃ mṛdam
gītavāditranirghoṣairānayetsvagṛhaṃ prati
tato bhūṣaṇavastrādi dhārayetsvajanaiḥ saha |” iti
rājñāṃ viśeṣo'tra hemādrau—

4.p1.17

“mantrairvaidikapaurāṇaiḥ pūjayecca śamītarum
amaṅgalānāṃ śamanīṃ śamanīṃ duṣkṛtasya ca
duḥsvapnaśamanīṃ dhanyāṃ prapadye'haṃ śamīṃ śubhām
ripoḥ pratikṛtiṃ kṛtvā dhyātvā vā manasā'tha taṃ
śareṇa svarṇapuṅkhena vidhyed hṛdayamarmaṇi
pūjyān dvijāṃśca sampūjya vastrādyaiśca purohitān
gajavājipadātīnāṃ prekṣākautukamācaret
jayamaṅgalaśabdena tataḥ svabhavanaṃ viśet
nīrājyamānaḥ puṇyābhirgaṇikābhiḥ sumaṅgalam
ya evaṃ kurute rājā varṣe varṣe mahotsavam
āyurāyogyamaiśvaryaṃ vijayaṃ ca sa gacchati |” iti
aparārke purāṇasamuccaye—
“kṛtvā nīrājanaṃ rājā balavṛddhyai yathākramam
śobhanaṃ svajanaṃ paśyejjalagoṣṭhādisannidhau ||”
iyaṃ paṭṭābhiṣeke parā grāhyā,
“īśasya daśamīṃ śuklāṃ pūrvaviddhāṃ na kārayet
śravaṇenāpi saṃyuktāṃ rājñāṃ paṭṭābhiṣecane ||”
iti jyotirnibandhe nāradokteḥ
asyāṃ tailābhyaṅgaṃ kuryāt,
“śrāvaṇyāṃ balirājye ca vasante vatsare tathā
utsaveṣu ca sarveṣu damane ca pavitrake
tailābhyaṅgaṃ prakurvīta na śuddhaṃ snānamācaret
balirājye vasante ca vijaye śrāvaṇīdine
tailābhyaṅgo na duṣyeta saṅkrāntyarkakujādibhiḥ |”
iti vacanāt
atha daśādityavratam | yadā śukladaśamyāṃ bhānuvārastadā
kāryam | taduktaṃ bhaviṣye—
“vakṣye sauravrataṃ puṇyaṃ durdaśānāśakārakam
bhānuvāre site pakṣe daśamyāṃ caiva nārada ! ||” iti
atha daśamīniyamā hemādrau kaurme—
“kāṃsyaṃ māṃsaṃ masūraṃ ca caṇakān kodūṣakān
śākaṃ madhu parānnaṃ ca tyajedupavasan striyaḥ ||”
upavasan upavāsaṃ kariṣyannityarthaḥ | skānde—
“kāṃsyaṃ māsaṃ masūraṃ ca kṣauraṃ cā'nṛtabhāṣaṇam

4.p1.18

punarbhojanamabhyāsaṃ daśamyāṃ parivarjayet ||” iti
daśamī guruvāreṇa siddhā | bhaumena krakacākhyā viruddhā
yoginyasyāmuttarasyām | iti daśamī nirṇītā
athaikādaśī nirṇīyate | tatrādāvekādaśīmahimā hemādrau
gāruḍe—
“ekādaśīvrataṃ bhaktyā yaḥ karoti sadā naraḥ
sa viṣṇulokaṃ vrajati yāti viṣṇoḥ sarūpatām ||” iti
nāradīyapurāṇe—
“yāni kāni ca pāpāni brahmahatyāsamāni ca
annamāśritya tiṣṭhanti samprāpte harivāsare
tāni pāpānyavāpnoti bhuñjāno harivāsare |”
tathā—“vaiṣṇavo vātha śaivo vā kuryādekādaśīvratam |”
agnipurāṇe—
“ekādaśyāṃ na bhuñjīta vratametaddhi vaiṣṇavam |” iti
atra keṣucid vākyeṣu śrūyamāṇo ‘na bhuñjīta’ iti nañ na
bhojanapratiṣedhārthaḥ, kintu vrataśabdasamānādhikaraṇyāt ‘nekṣetodyantamādityam’ itivat paryudāsavṛttyā bhojanapratiyogyabhojanasaṅkalpapratipādakaḥ tena hetunā tairvacanairabhojanasaṅkalparūpamupavāsākhyaṃ vrataṃ vidhīyate | atrādhikāriṇa āha kātyāyanaḥ—
“aṣṭavarṣādhiko martyo apūrṇāśītivatsaraḥ
ekādaśyāmupavaset pakṣayorubhayorapi ||”
idaṃ gṛhivyatiriktaparam ,
“ekādaśyāṃ na bhuñjīta pakṣayorubhayorapi
vānaprastho yatiścaiva śuklāmeva sadā gṛhī ||”
iti kūrmapurāṇāt | idaṃ ca vrataṃ śaktimatā kāryam | tathā ca
brahmavaivarte—
“ekādaśīṃ vinā vipra ! na saṃsārādvimokṣaṇam
tatrā'pyayaṃ viśeṣo'sti kāryā śaktimatā ca sā
na tu dehaṃ viduḥ prājñāḥ pīḍanīyamihāgrahāt
śarīraṃ pīḍyate yena suśubhenāpi karmaṇā
atyantaṃ tanna kurvīta anāyāsaḥ sa ucyate ||” iti
asāmarthye prakāro vārāhe—
“asāmarthye śarīrasya vrate tu samupasthite

4.p1.19

kārayeddharmapatnīṃ vā putraṃ vā vinayānvitam
bhaginīṃ bhrātaraṃ vāpi vratamasya na lupyate
śṛṇu yaścānyamuddiśya ekādaśyāmupoṣitaḥ
yamuddiśya kṛto viprāstasya pūrṇaṃ phalaṃ bhavet
karttā daśaguṇaṃ puṇyaṃ prāpnotyatra na saṃśayaḥ ||” iti
prakārāntaramāha baudhāyanaḥ—
“upavāse tvaśaktānāmaśīterūrddhvajīvinām
ekabhaktādikaṃ kāryamāha baudhāyano muniḥ ||” iti
ādipadena naktāyācite gṛhyete | naktabhojino viśeṣamāha vyāsaḥ—
“haviṣyabhojanaṃ snānaṃ satyamāhāralāghavam
agnikāryamadhaḥśayyāṃ naktabhojī ṣaḍācaret ||” iti
tṛtīyaprakāro hemādrau purāṇe—
“upavāsāsamarthaścedekaṃ vipraṃ tu bhojayet
tāvaddhanādikaṃ dadyād yadbhaktād dviguṇaṃ bhavet
sahasrasaṃmitāṃ devīṃ japedvā prāṇasaṃyamān
kuryād dvādaśasaṃkhyākān yathāśakti ca so (?)naraḥ ||” iti
nārī tu bhartrādyanujñayaiva vrataṃ kuryāt,
“nārī khalvananujñātā pitrā bhartrā sutena ca
niṣphalaṃ tu bhavettasyā yatkaroti vratādikam ||”
iti mārkaṇḍeyapurāṇāt
yattu manuviṣṇubhyāmuktam“nāsti strīṇāṃ pṛthagyajño na vrataṃ nāpyupoṣaṇam
patyau jīvati yā nārī upavāsavrataṃ caret
āyuḥ saṃharate bharturnarakaṃ caiva gacchati |” iti,
tadbhartrādyananumatopavāsaviṣayamiti hemādriḥ | śuddhopavāsaviṣayamiti sāram
athaikādaśīvrataṃ sūtake'pi kāryamityuktaṃ hemādryaparārkayorvarāhapurāṇe“sūtake tu naraḥ snātvā praṇamya manasā harim
ekādaśyāṃ na bhuñjīta vratametanna lupyate
ekādaśyāṃ tato'bhyuktvā sūtakānte janārdanam
pūjayitvā vidhānena pūjayecca dvijottamān
mṛtake tu na bhuñjīta ekādaśyāṃ sadā naraḥ

4.p1.20

dvādaśyāṃ tu samaśnīyāt snātvā viṣṇuṃ praṇamya ca ||” iti
pulastyaḥ“ekādaśyāṃ na bhuñjīta nārī dṛṣṭe rajasyapi |” iti
upavāsadine varjanīyamāha sumantuḥ—
“vihitasyānanuṣṭhānamindriyāṇāmanigraham
niṣiddhasevanaṃ nityaṃ varjanīyaṃ prayatnataḥ ||” iti
devalaḥ—
“brahmacaryyamahiṃsā ca satyamāmiṣavarjanam
vrateṣvetāni catvāri caritavyāni nityaśaḥ ||” iti
brahmacarya bhedakānyāha sa eva—
“strīṇāṃ tu prekṣaṇāt sparśāt tābhiḥ saṃkathanādapi
bhidyate brahmacaryantu na dāreṣṭṛtusaṅgamāt ||”
atra prekṣaṇādikaṃ sarāgameva grāhyam | tena mātṛtattulyādidarśane
na doṣaḥ | upavāsadūṣaṇānyapi sa evāha—
“asakṛjjalapānācca sakṛttāmbūlabhakṣaṇāt
upavāsaḥ praduṣyeta divāsvāpācca maithunāt ||” iti
athopavāsaniyameṣu nityakāmyopavāsabhedādviśeṣaḥ kathyate | tatra
devalaḥ—
“daśamyāmekabhuktastu māṃsamaithunavarjitaḥ
ekādaśyāmupavasetpakṣayorubhayorapi ||” iti
ayañcaikabhaktādiniyamaḥ kāmyopavāse na tu nityopavāse,
“sāyamādyaṃ tayorahnaḥ sāyaṃ prātaśca madhyame
upavāsaphalaprepsurjahyādbhaktacatuṣṭayam
nityopavāsī yo martyaḥ sāya prātaḥśrutikriyām
saṃtyajenmatimān vipraḥ samprāpte harivāsare ||”
iti viṣṇuvacanāt | vipra ityupavāsyupalakṣaṇam
kāṃsyamāṃsaniṣedhā api pūrvoktāḥ kāmyopavāsaviṣaye eva
vyavatiṣṭhante,
“kāṃsyaṃ māṃsaṃ masūrañca punarbheājanamaithune
dyūtaṃ madyāmbupānaṃ ca phalaprepsurvivarjayet ||”
iti viṣṇudharmottarāt | māṃsamadyayoryeṣāṃ prāptisteṣāmeva niṣedhaḥ
ambupānamasakṛt | uktaniyamopetaḥ karttā snānottaramupavāsaṃ
saṅkalpayet | tatra mantramāha devalaḥ—

4.p1.21

“ekādaśyāṃ nirāhāro bhūtvā'hamapare'hani
bhokṣyāmi puṇḍarīkākṣa ! gatirbhava mamācyuta ! ||” iti
phalāhārapakṣe phalāhāro bhūtveti kalpyam | kvacittu sthitvāhamityapi pāṭhaḥ
arthakādaśīnirṇayaḥ | sā dvedhā, śuddhā daśamīviddhā ca
tatra śuddhā trividhā, dvādaśyadhikobhayādhikānubhayādhikabhedāt
yattu mādhavācāryyādibhiḥ śuddhāyāścāturvidhyamuktam, tanna manoharam,
ādyabhedasyaivāsambhavāt, tathāhi | ekādaśyādhikye nāradavākyaṃ likhitam—
“sampūrṇaikādaśī yatra dvādaśyā vṛddhikāminī
dvādaśyāṃ laṅghanaṃ kāryaṃ trayodaśyāṃ tu pāraṇam ||”
tatraitādṛśatithivṛddhyanantaramuttaratitherākasmiko hyetādṛśo hrāso
durlabhaḥ | vacanaṃ tu vakṣyamāṇasmārtaikādaśīnirṇāyakaskāndavacanārthena samānaṃ bodhyam
tatrādau vaiṣṇavān prati śuddhoktā gāruḍe—
“udayātprāgyadā vipra ! muhūrtadvayasaṃyutā
sampūrṇaikādaśī jñeyā tatraivāpavased gṛhī ||”
sampūrṇā śuddhetyarthaḥ | gṛhī vaiṣṇavaḥ
bhaviṣyapurāṇe—
“aruṇodayakāle tu daśamī yadi dṛśyate
sā viddhaikādaśī tatra pāpamūlamupoṣaṇam
daśamīśeṣasaṃyukto yadi syādaruṇodayaḥ
naivopaṣyaṃ vaiṣṇavena taddinaikādaśīvratam ||”
aruṇodayasvarūpaṃ hemādrau smṛtyantare—
“niśi prānte tu yāmārddhe devavāditravādane
sārasvatānadhyayane cāruṇodaya ucyate ||”
vaiṣṇavalakṣaṇantu skānde—
“paramāpadamāpanno harṣe vā samupasthite
naikādaśīṃ tyajed yastu yasya dīkṣā tu vaiṣṇavī
samātmā sarvabhūteṣu nijācārādaviplutaḥ
viṣṇvarpitākhilācāraḥ sa hi vaiṣṇava ucyate ||” iti
dvādaśyādhikye skānde—
“pūrṇāpyekādaśī tyājyā varddhate dvādaśī yadi

4.p1.22

dvādaśyāṃ laṅghanaṃ kāryaṃ dvādaśyāmeva pāraṇā ||”
iti | ubhayādhikye bhṛguḥ—
“sampūrṇaikādaśī yatra prabhāte punareva sā
tatropoṣyā dvitīyā tu parato dvādaśī yadi ||”
iti vaiṣṇavān prati ekādaśīnirṇayaḥ | atha pañcarātrādyāgamadīkṣāhīnāḥ smārtā iti vyavahriyante, teṣāmekādaśī nirṇīyate
sāpi dvedhā, śuddhā sūryodayakāle daśamīsattvena viddhā ca,
“sūryodayaspṛśā hyeṣā daśamyā garhitā sadā |” iti smṛteḥ;
“ativedhādayaḥ pūrve ye vedhāstithiṣu smṛtāḥ
sarve'pyavedhā vijñeyā vedhaḥ sūryodaye smṛtaḥ ||”
iti smṛtyantaravacanācca | tatra śuddhā caturddhā—kevalaikādaśyadhikā, kevaladvādaśyadhikā, ubhayādhikā, anubhayādhikā ceti
tatraikādaśyādhikye skānde—
“prathame'hani sampūrṇā vyāpyāhorātrasaṃyutā
dvādaśyāṃ tu tathā tāta ! dṛśyate punareva sā
pūrvā kāryā gṛhasthaiśca yatibhiścottarā vibho ! |” iti
etacca pare śuddhadvādaśyabhāve vijñeyam | tathā ca smṛtyantare—
“punaḥ prabhātasamaye ghaṭikaikā yadā bhavet |”
ekādaśītyarthaḥ
“atropavāso vihitaścaturthāśramavarṇinām
vidhavāyāśca tatraiva parato dvādaśī na cet ||” iti
atra gṛhasthayatipade sakāmāniṣkāmapare jñeye,
“sampūrṇaikādaśī yatra prabhāte punareva sā
pūrvāmupavasetkāmī niṣkāmastūttarāṃ vaset ||”
iti mārkaṇḍeyavacanāt | dvādaśyādhikye nāradaḥ—
“na cedekādaśī viṣṇo dvādaśī parataḥ sthitā
upoṣyaikādaśī tatra yadīcchetparamaṃ padam ||” iti
ubhayādhikye tu sarvaiḥ parā kāryā | taduktaṃ gāruḍe—
“sampūrṇaikādaśī yatra prabhāte punareva sā
sarvairevottarā kāryā parato dvādaśī yadi ||”
pādme'pi—

4.p1.23

“aviddhāpi ca viddhā syātparato dvādaśī yadi |”
anubhayādhikye tūttarāprāpakapramāṇābhāvāt pūrvaiva
atha viddhāpi caturvidhā | tatra viddhaikādaśīmātrādhikye gṛhiṇo
viddhāyāmevopavāsaḥ | taduktaṃ pracetasā—
“ekādaśī vivṛddhā cecchukle kṛṣṇe viśeṣataḥ
uttarāṃ tu yatiḥ kuryātpūrvāmupavased gṛhī ||” iti
viddhāyāṃ dvādaśīmātrādhikye tu paredyurupavāsaḥ | taduktaṃ brahmavaivarte
vyāsena—
ekādaśī yadā luptā parato dvādaśī bhavet
upoṣyā dvādaśī tatra yadīcchetparamāṃ gatim || iti
pūrvadine daśamīsaṃyogātparadine vṛddhyabhāvācca lupteti
nirdeśaḥ | viddhāyāmubhayādhikye tu paraiva
śuddhāyāmubhayādhikye parā cet kriyate, tadā viddhāyāṃ
kimu vaktavyam, iti kaimutikanyāyāt | viddhāyāmanubhayādhikye tu
viddhāmevopoṣayet,
“yadi daivāttu saṃsiddhyedekādaśyāṃ tithitrayam
tatra kratuśataṃ puṇyaṃ pāraṇe dvādaśī bhavet ||” iti nāradīyāt
idaṃ vratam,
“na karotīha yo mūḍha ekādaśyāmupoṣaṇam
sa naro narakaṃ yāti rauravaṃ tamasāvṛtam ||”
iti sanatkumāravacanānnityam | kāmyañcoktaṃ kaurme-“yadīcched viṣṇusāyujyaṃ śriyaṃ santatimātmanaḥ
ekādaśyāṃ na bhuñjīta pakṣayorubhayorapi ||” iti
kāmyasyāsyāsamāpane doṣa ukto parārke“parigṛhya vrataṃ samyagekādaśyāmupoṣaṇam
na samāpayate yastu sa yāti narakaṃ naraḥ ||” iti
naimittikakāmyāvupavāsau tu kṛṣṇāyāmapi vidheyau
tatra naimittikaṃ mādhavīye smṛtyantare“śayanībodhinīmadhye yā kṛṣṇaikādaśī bhavet
saivopopyā gṛhasthena nānyā kṛṣṇā kadācana ||” iti
kāmyantu tatraiva skandapurāṇe—
“pitṝṇāṃ gatimanvicchan kṛṣṇāyāṃ samupoṣayet |” iti

4.p1.24

dinakṣaye putravadgṛhasthenopavāso na kāryaḥ | tadāha
pitāmahaḥ—
“ekādaśyāṃ dinakṣaye upavāsaṃ karoti yaḥ
tasya putrā vinaśyanti maghāyāṃ piṇḍato yathā ||” iti
dinakṣaya uktaḥ pādme—
“dvau tithyantāvekavāre yasmin saḥ syāddinakṣayaḥ |” iti
vasiṣṭhaḥ—
“ekasmin sāvane tvahni tithīnāṃ tritayaṃ yadā
tadā dinakṣayaḥ proktastatra sāhastrikaṃ phalam ||”
upavāsaniṣedhe'nukalpa ukto vāyavīye—
“upavāsaniṣedhe tu bhakṣyaṃ kiñcitprakalpayet
na duṣyatyupavāsenopavāsaphalaṃ labhet•||”
bhakṣyāṇyapi tatraiva—
“naktaṃ haviṣyānnamanādanaṃ vā phalaṃ tilāḥ kṣīramathāmbu cājyam
yatpañcagavyaṃ yadi vāpi vāyuḥ praśastamatrottaramuttarañca ||” iti
atropasthitatvād haviṣyāṇyucyante pariśiṣṭe—
“haviṣyeṣu yavā mukhyāstadanu vrīhayaḥ smṛtāḥ
māṣakodravagaurādīn sarvābhāve'pi varjayet ||” iti
bhaviṣyottare'pi—
“haimantikaṃ sitāsvinnaṃ dhānyamudgā yavāstilāḥ
kalāyakaṃ gunīvārā vāstūkaṃ hilamocikā
ṣaṣṭikā kālaśākaṃ ca mūlakaṃ kemuketarat
kandaḥ saindhavasāmudre lavaṇe madhusarpiṣī
payo'nudhṛtasāraṃ ca panasāmraṃ harītakī
pippalī jīrakañcaiva nāgaraṅgañca tintiṇī
kadalī lavalī dhātrī phalānyaguḍamaikṣavam
atailapakkaṃ munayo haviṣyāṇi pracakṣate ||”
atha prakṛtamanusaṃdhīyate
ekādaśyāṃ bhojane prāyaścittaṃ smṛtyantare—
“arke parvadvaye rātrau caturdaśyaṣṭamī divā
ekādaśyāmahorātraṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret ||” iti
atha caitraśuklaikādaśyāṃ damanenārcayitvā viṣṇurāndolanīyaḥ
taduktaṃ nirṇayāmṛte brahmapurāṇe—
“caitramāsasya śuklāyāmekādaśyāntu vaiṣṇavaiḥ
āndolanīyo deveśaḥ salakṣmīko mahotsave

4.p1.25

damanenā'rcayitvā'tha rātrau jāgaraṇaṃ caret |” iti
atha damanakānayanaprakāra ukto'gastyasaṃhitāyām—
“prātaḥ snātvā samabhyarcya deveśaṃ vidhivannaraḥ
upavāsena deva ! tvāṃ toṣayāmi jagatpate !
kāmakrodhādayo hyete na me syurvrataghātakāḥ
evaṃ vijñāpya deveśaṃ gurupādau praṇamya ca
gacchedamanakārāmamekādaśyāṃ suśobhitam
krameṇā''gatya tatraiva pūjayeccandanādinā
neṣyāmi rāmapūjārthamiti samprārthya tannamet
utpāṭya pañcagavyena prokṣya prakṣālya vāriṇā
dhautena vāsasā''cchādya nidhāya paṭale nave
ghaṇṭāpuruṣasūktādisvanaiḥ svagṛhamānayet ||”
ityānīya, kiñciddevāya datvā prārthayet
“āmantrito'si deveśa ! purāṇapuruṣottama !
atastvāṃ pūjayiṣyāmi sānnidhyaṃ kuru keśava ! ||”
itthamāmantrya, puṣpāñjaliṃ datvā, urvaritaṃ damanakaṃ sampūjya prātaḥ
pūjārthaṃ sthāpayet | asyāṃ vaiśākhasnānārambha uktaḥ pādme—
“madhumāsasya śuklāyāmekādaśyāmupoṣitaḥ
pañcadaśyāṃ ca bho vīra ! meṣasaṅkramaṇe'pi vā
vaiśākhe snānaniyamaṃ brāhmaṇānāmanujñayā
madhusūdanamabhyarcya kuryātsaṅkalpapūrvakam ||” iti
saṅkalpamantrastatraiva—
“vaiśākhaṃ sakalaṃ māsaṃ meṣasaṅkramaṇe rakheḥ
prātaḥ saniyamaṃ snāsye prīyatāṃ madhusūdanaḥ
madhuhantuḥ prasādena brāhmaṇānāmanugrahāt
nirvighnamastu me puṇyaṃ vaiśākhasnānamanvaham
mādhave meṣage bhānau murāre ! madhusūdana !
prātaḥsnānena me nātha ! phalado bhava pāpahan ! ||” iti
snānārthaṃ tīrthānyuktāni tatraiva—
“meṣasaṅkramaṇe bhānau mādhave māsi yatnataḥ
mahānadyāṃ nadītīrthe nade sarasi nirjhare
devakhāte'thavā snāyādyathāprāpte jalāśaye

4.p1.26

dīrghikākūpavāpīṣu niyatātmā hariṃ smaran ||” iti
atra niyamā api tatraiva—
“tulasī kṛṣṇagaurākhyā tayā'bhyarcya madhudvipam
viśeṣeṇa tu vaiśākhe naro nārāyaṇo bhavet ||” iti
madanaratne skandapurāṇe—
‘prapā kāryā ca vaiśākhe deve deyā galantikā
upānadvyajanacchatrasūkṣmavāsāṃsi candanam
jalapātrāṇi deyāni tathā puṣpagṛhāṇi ca ||”
ityādīni dānānyapīti saṃkṣepaḥ
jyeṣṭhaśuklaikādaśī nirjaletyucyate | asyāṃ kumbhādidānamuktaṃ skānde—
“jyeṣṭhe māsi nṛpaśreṣṭha ! yā śuklaikādaśī bhavet
nirjalaṃ samupoṣyā'tra jalakumbhān saśarkarān
pradāya vipramukhyebhyo modate viṣṇusannidhau |”
iti | hemādrau vyāsaḥ—
“snāne cācamanaṃ caiva varjayitvodakaṃ budhaḥ
upayuñjīta naivānyad vratabhaṅgo'nyathā bhavet ||” iti
āṣāḍhaśuklaikādaśī śayanī,
“ekādaśyāṃ tu śuklāyāmāṣāḍhe bhagavān hariḥ
bhujaṅgaśayane śete kṣīrārṇavajale sadā ||”
iti hemādrau brāhmāt | idaṃ ca śayanamadhimāse na kāryam,
“mithunastho yadā bhānuramāvāsyādvayaṃ spṛśet
dvirāṣāḍhaḥ sa vijñeyo viṣṇuḥ svapiti karkaṭe ||”
iti mohacūḍottarokteḥ; adhimāse na kāryamityanuvṛttau,
“īśānasya balirviṣṇoḥ śayanaṃ parivartanam”
iti kālādarśokteśca | svāpavidhirbhaviṣye—
“mahāpūjāṃ tataḥ kṛtvā devadevasya cakriṇaḥ
jātīkusumamālābhirmantreṇānena pūjayet
mantrastu—
tvayi supte jagannāthe jagatsuptaṃ bhavedidam
vibuddhe ca vibudhyeta prasanno me bhavā'cyuta ! ||” iti
vāmanapurāṇe tu dvādaśyāṃ śayanamuktam—
“ekādaśyāṃ jagatsvāmin ! śayanaṃ parikalpayet
śeṣāhibhogaparyaṅke kṛtvā sampūjya keśavam
anujñāṃ brāhmaṇebhyaśca dvādaśyāṃ prayataḥ śuciḥ

4.p1.27

labdhvā pītāmbaradharaṃ svasti nidrāṃ samānayet ||” iti
svāpastu matadvaye'pi rātrāveva karaṇīyaḥ | vacanantvagre vakṣyate
atraiva pūjāṃ vidhāya cāturmāsyavratārambha ukto bhārate—
“āṣāḍhe tu site pakṣe ekādaśyāmupoṣitaḥ
cāturmāsyavrataṃ kuryādyatkiñcinniyamo naraḥ ||” iti
anye'pi kālāḥ sanatkumāravarāhābhyāmuktāḥ—
“ekādaśyāṃ tu gṛhṇīyātsaṅkrāntau karkaṭasya vā
āṣāḍhyāṃ vā naro bhaktyā cāturmāsyoditaṃ vratam
āṣāḍhaśukladvādaśyāṃ paurṇamāsyāmathāpi vā |” iti
“na śaiśavaṃ na mauḍhyaṃ ca śukragurvorna vā titheḥ
khaṇḍatvaṃ cintayejjātu cāturmāsyavrate vidhau ||”
“śrāvaṇe varjayecchākaṃ dadhi bhādrapade tathā
dugdhamāśvayuje māsi kārtike dvi Must dalaṃtyajet ||” iti
“catvāryetāni nityāni caturāśramavarṇinām
prathame māsi karttavyaṃ nityaṃ śākavrataṃ naraiḥ
dvitīye māsi karttavyaṃ dadhivratamanuttamam
payovrataṃ tṛtīye tu caturthe dvi Must dalaṃ tyajet ||” iti
“mūlapatrakarīrāgraphalakāṇḍādhirūḍhakāḥ
tvak puṣpaṃ kavacañceti śākaṃ daśavidhaṃ smṛtam ||” iti
“māṣamudgamasūrāśca caṇakāśca kulatthakāḥ
niṣpāvā rājamāṣāśca āḍhako dvi Must dalaṃ smṛtam ||” iti
kecidutpattisamaye yasya daladvayaṃ tad dvidalamityāhustatra mūlavākyaṃ gaveṣaṇīyam
atha cāturmāsye varjyāni skānde"vārṣikāṃścaturo māsān prasupte vai janārdane
mañcakhaṭvādi‌śayanaṃ varjayedbhaktimānnaraḥ
ṛtau varjayedbhāryā māṃsaṃ madhu paraudanam
paṭolaṃ mūlakaṃ caiva vṛntākaṃ ca na bhakṣayet
abhakṣyaṃ varjayeddūrānmāsūraṃ sitasarṣapam
rājamāṣān kulatthāṃśca āśudhānyañca santyajet ||”

4.p1.28

tathā"vṛntākaṃ ca kaliṅgaṃ ca vilvodumbarabhiḥsaṭāḥ
udare yasya jīryyante tasya dūrataro hariḥ ||”
tathā"niṣpāvarājamāṣāṃśca masūraṃ sandhitāni ca
vṛntākañca kaliṅgañca supte deve vivarjayet
viśeṣādbadarīṃ dhātrīṃ kūṣmāṇḍaṃ tintiṇīṃ tyajet
jīrṇaṃ dhātrīphalaṃ grāhyaṃ kathañcit kāyaśodhanam ||” iti
atha kāmyāni hemādrau bhaviṣye"strī vā naro vā madbhakto dharmārthaṃ sudṛḍhavrataḥ
gṛhṇīyānniyamānetān dantadhāvanapūrvakam
teṣāṃ phalāni vakṣyāmi tatkartṝṇāṃ pṛthak pṛthak
madhusvaro bhavedrājā puruṣo guḍavarjanāt
tailasya varjanādrājan ! sundarāṅgaḥ prajāyate
kaṭutailaparityāgācchatrunāśamavāpnuyāt
yogābhyāsī bhavedyastu sa brahmapadamāpnuyāt
tāmbūlavarjanādrogī raktakaṇṭhaśca jāyate
ghṛtatyāgācca lāvaṇyaṃ sarvasnigdhatanurbhavet
phalatyāgācca matimān bahuputraśca jāyate
śākapākāśanādrogī apakkādamalo bhavet
bhūmau prastaraśāyī ca vipro mativaro bhavet
ekāntaropavāsena brahmaloke mahīyate
pādābhyaṅgaparityāgācchirobhyaṅgavivarjanāt
dīptimāna dīptakaraṇo yakṣo dravyapatirbhavet
dadhidugdhatakraniyamo gobhakto gopatirbhavet
indrātithitvamāpnoti sthālīpākasya bhakṣaṇāt
labhate santatiṃ dīrghāṃ tailapakvavivarjanāt
dhāraṇānnakharomṇāṃ ca gaṅgāsnānaphalaṃ labhet
maunavratī bhaved yastu tasyā''jñā'skhalitā bhavet
bhūmau bhuṅkte sadā yastu sa pṛthivyāḥ patirbhavet
pradakṣiṇāśataṃ yastu karoti stutipāṭhakaḥ
haṃsayuktavimānena sa ca viṣṇupuraṃ vrajet
ayācitena prāpnoti putrān dharmmānaśeṣataḥ
ṣaṣṭhānnakālabhoktā yaḥ kalpasthāyī bhaveddivi
parṇeṣu yo naro bhuṅkte kurukṣetraphalaṃ labhet

4.p1.29

yāmadvayaṃ jalatyāgānna rogairabhibhūyate
evamādivrataiḥ pārtha ! tuṣṭimāyāti keśavaḥ ||” iti
“guḍavarjī naro dadyāttadbhūtaṃ tāmrabhājanam
sahiraṇyaṃ naraśreṣṭha ! lavaṇasyāpyayaṃ vidhiḥ ||” iti
“vabhāṣetāgrato viṣṇoḥ kṛtāñjalipuṭastadā
caturo vārṣikān māsān devasyotthāpanāvadhi
idaṃ kariṣye niyamaṃ nirvighnaṃ kuru me'cyuta !
idaṃ vrataṃ mayā deva ! gṛhīta puratastava
nirvighnaṃ siddhimāyātu prasādāttava keśava !
gṛhīte'smin vrate deva ! pañcatvaṃ yadi me bhavet
tadā bhavatu sampūrṇaṃ tvatprasādājjanārdana ! ||” iti
śrāvaṇaśuklaikādaśyāṃ pavitrādhivāsanamuktaṃ rāmārcanacandrikāyām“snātvā triguṇitaṃ sūtraṃ triguṇīkṛtya śodhayet
pṛthak pṛthak pañcagavyairadbhiḥ prakṣālayennaraḥ
mūlenāṣṭottaraśataṃ gāyatryā rāmasaṃjñayā
śaṅkhodakenābhimantrya pavitrāṇi vinirmamet ||”
viṣṇurahasye“kuṅkumośīrakarpūraiścandanādivilepanaiḥ
pavitrāṇi vilipyā'tha devāgre'dhivāsya ca
ekādaśyāṃ śubhairgandhaiḥ puṣpadhūpavilepanaiḥ
dīpanaivedyavastrādyaiḥ pūjayed garuḍadhvajam ||” iti
tataḥ prārthanāṃ kuryāt
“kriyālopavidhānārthaṃ yattvayā vihitaṃ prabho !
mayaitat kriyate deva ! tava tuṣṭyai pavitrakam
prātastvāṃ pūjayiṣyāmi sānnidhyaṃ kuru keśava !
nivedayāmyahaṃ tubhyaṃ prātaretatpavitrakam
nipateddaṇḍavad bhūmau kṣiptvā puṣpāñjaliṃ tataḥ
gītamaṅgalanirghoṣaiḥ kuryājjāgaraṇaṃ naraḥ ||” iti
pavitrārpaṇavidhistu śrāvaṇaśukladvādaśyāṃ vakṣyate | atraiva
dadhivratārambho'pi kāryaḥ | dadhivrate takrabhakṣaṇaṃ kāryam, takre

4.p1.30

dadhirasānupalambhāt | bhādraśuklaikādaśyāṃ viṣṇoraṅgaparivartanamuktaṃ hemādrau bhaviṣye—
“prāpte bhādrapade māsi ekādaśyāṃ dine site
kaṭidānaṃ bhavedviṣṇormahāpātakanāśanam ||” iti
‘kaṭidānam’ aṅgaparivartanam | tatra mantrastithitattve—
“vāsudeva ! jagannātha ! prāpteyaṃ dvādaśī tava
pārśvena parivartasva sukhaṃ svapihi mādhava ! ||” iti
dvādaśīpadamatra sannihitaparam | atraiva dugdhavrataṃ svīkuryāt
dugdhavrate pāyasādi varjayet, na tu dadhyādi | yatra vikāre prakṛtidravyarasopalambhastatpratyabhijñānaṃ vā, tasya vikārasya niṣedhaḥ | na caivaṃ
sati sandhinyanirdaśāvatsagopayaḥ parivarjayediti vacanātsandhinyādikṣīraniṣedhe sandhinyādidugdhasambhūtasya dadhno grahaṇaṃ syāditi
vācyam,
“kṣīrāṇi yānyabhakṣyāṇi tadvikārāśane budhaḥ
saptarātraṃ vrataṃ kuryātprayatnena samanvitaḥ ||”
iti śaṅkhasmṛtyā tanniṣedhāt | ‘vratam’ gomūtrayāvakāśanam | āśvinaśuklaikādaśyāṃ kārtikasnānārambhaḥ kāryaḥ | taduktaṃ viṣṇuAllocatedrahasye—
“ārabhyaikādaśīṃ śuklāmāśvinasya tu mānavaḥ
prātaḥ snānaṃ prakurvīta yāvatkārttikabhāskaram ||” iti
atra sauro'pi māso grāhyaḥ,
“tulāmakarameṣeṣu prātaḥ snānaṃ vidhīyate
haviṣyaṃ brahmacaryaṃ ca mahāpātakanāśanam ||”
iti pādmokteḥ | aśaktastu tryahaṃ snāyāt,
“vārāṇasyāṃ pañcanade tryahaṃ snātāstu kārttike
amī te puṇyavapuṣaḥ puṇyabhājo'tinirmalāḥ ||”
iti kāśīkhaṇḍāt | snānakālastūktaḥ kāśīkhaṇḍe—
“kārtike bindutīrthe yo brahmacaryaparāyaṇaḥ
snāsyatyanudite bhānau bhānujā tasya bhīḥ kutaḥ ||” iti
bhānujo'ntakaḥ | snānamantrastatraiva—

4.p1.31

“kārttike'haṃ kariṣyāmi prātaḥ snānaṃ janārdana !
prītyarthaṃ tava deveśa ! dāmodara ! mayā saha
imaṃ mantraṃ samuccārya maunī snāyād vratī naraḥ |” iti
arghyamantrastatraiva-“vratinaḥ kārttike māsi snātasya vidhivanmama
dāmodara ! gṛhāṇārghyaṃ danujendraniṣūdana !
nityanaimittike kṛṣṇa ! kārttike pāpaśodhane
gṛhāṇārghyaṃ mayā dattaṃ rādhayā sahito hare ! ||” iti
atra dhātrīsevā kāryetyuktaṃ skānde kārttikapraśaṃsāprakaraṇe—
“dhātrīcchāyāṃ tu yaḥ kuryāt piṇḍadānaṃ mahāmune !
muktiṃ prayānti pitaraḥ prasādānmādhavasya tu
dhātrīphalaviliptāṅgo dhātrīphalavibhūṣitaḥ
dhātrīphalakṛtāhāro naro nārāyaṇo bhavet ||” iti
dānamāha vāmanaḥ—
“rajataṃ kanakaṃ dīpān maṇimuktāphalādikam
dāmodarasya prītyarthaṃ pradadyāt kārttike naraḥ ||” iti
asyāmeva pūrvoktadvidalādivratasyārambhaḥ kārya ityuktaṃ pādme—
“āśvinasya tu māsasya yā śuklaikādaśī bhavet
kārttikasya vratānīha tasyāṃ vai prārabhetsudhīḥ ||” iti
kārttikaśuklaikādaśī bodhinītyuktaṃ hemādrau tatraiva—
“ekādaśyāṃ tu śuklāyāṃ kārttike māsi keśavam
prasuptaṃ bodhayedrātrau śraddhābhaktisamanvitaḥ ||” iti
madanaratne'pi bhaviṣye—
“kārttike śuklapakṣe tu ekādaśyāṃ pṛthāsuta !
mantreṇānena rājendra ! devamutthāpayed dvijaḥ ||” iti
atra yadyapi hemādridhṛtavacane rātrau bodhayedityukam, tathāpi prabodhastu divaiva kāryaḥ,
“niśi svāpo divotthānaṃ sandhyāyāṃ parivarttanam |”
iti sarvaṃnibandhakāradhṛtamātsyavākyāt | śiṣṭāstu dvādaśyāṃ
prabodhayanti | tadvidhistu kārttikaśukladvādaśyāṃ vakṣyate | asyāṃ
bhīṣmapañcakaṃ kāryam

4.p1.32

“vrataṃ caitanmahāpuṇyaṃ mahāpātakanāśanam
ato varaprayatnena karttavyaṃ bhīṣmapañcakam
kārttikasyā'male pakṣe snātvā samyagyatavrataḥ
ekādaśyāṃ tu gṛhṇīyād vrataṃ pañcadinātmakam ||”
“pañcāhaṃ pañcagavyāśī bhīṣmāyārghyaṃ ca pañcasu
ahaḥsvapi tathā dadyānmantreṇānena suvrata !
satyavratāya śūrāya śāntāya tu mahātmane
bhīṣmāyaitaddadāmyarghyamājanmabrahmacāriṇe ||” iti
“upavāso yadā nityaḥ śrāddhaṃ naimittikaṃ bhavet
upavāsaṃ tadā kuryādāghrāya pitṛsevitam ||” iti
“ekādaśyāṃ pauṣamāse māghasnānaṃ samārabhet
dvādaśyāṃ pūrṇimāyāṃ vā śuklapakṣe samāpanam ||” iti
“puṣyasyaikādaśīṃ śuklāmārabhya sthaṇḍileśayaḥ
māsamātraṃ nirāhārastrikālaṃ snānamācaret
trikālamarcayedviṣṇuṃ tyaktabhogo jitendriyaḥ
māghasyaikādaśī śuklā yāvadvidyādharottama ! ||” iti
snānakālaśca śrīsūryodaye prokto bhaviṣyottare—
“yo māghamāsyupasi sūryakarābhitapte
snā samācarati cārunadīpravāhe
uddhṛtya saptapuruṣāna pitṛmātṛttaśca
svargaṃ prayātyamaradehadharo naro'sau ||” iti
aruṇodaye'pyukto brāhme—
“aruṇodaye tu samprāpte snānakāle vicakṣaṇaḥ
mādhavāṅghriyugaṃ dhyātvā yaḥ snāti surapūjitaḥ ||” iti
tatra saṅkalpamāha viṣṇuḥ—
“tatra cotthāya niyamaṃ gṛhṇīyād vidhipūrvakam
māghamāsamimaṃ pūrṇaṃ snāsye'haṃ deva ! mādhava !
tīrthasyāsya jale nityamiti saṅkalpya cetasi |”
snānamantraḥ pādme—
“duḥkhadāridryanāśāya śrīviṣṇostoṣaṇāya ca
prātaḥ snānaṃ karomyadya māghe pāpavināśanam
makarasthe ravau māghe govindā'cyuta ! mādhava !
snānenānena me deva ! yathoktaphalado bhava ||” iti

4.p1.33

śrosūryāyārghyadānamuktaṃ pṛthvīcandrodaye—
"savitre prasavitre ca paraṃ dhāma jale mama
tvattejasā paribhraṣṭaṃ pāpaṃ yāti sahasradhā ||" iti
māghasnānamadaḥ prayāge'timaśastamuktaṃ padmapurāṇe—
"kāśyāḥ śataguṇā proktā gaṅgā yāmunasaṅgame
sahasraguṇitā sāpi bhavetpaścimavāhinī
paścimābhimukhī gaṅgā kālindyā saha saṃgatā
hanti kalpakṛtaṃ pāpaṃ sā māghe nṛpa ! durlabhā" || iti
viśeṣastvasmanmātṛprapitāmahabhaṭṭaśrīnārāyaṇapadapāthojaviracitāt prayāgasetoravagantavyaḥ | atrā'samarthastryahaṃ snāyāt,
"asmin yoge tvaśakto'pi snāyādapi dinatrayam |"
iti padmapurāṇāt | atra makarasaṃkramarathasaptamīmāghīpaurṇamāsīti dinatrayamiti kecit | māghaśukladaśamyādītyeke | makarādyatryaha ityanye | māghasyā''dyatryaha ityapare | yat kiñcid dinatrayamiti śrīmātuḥ prapitāmahacaraṇāḥ | māghaśuklatrayodaśyādīti bhūyayo
nibandhakārāḥ | evaṃ ṣaṭpakṣāḥ siddhāḥ
phālgunaśuklaikādaśyāmāmalakīvṛkṣasthitaṃ viṣṇuṃ pūjayedityuktaṃ nirṇayāmṛte bhaviṣyottare—
"phālgune māsi śuklāyāmekādaśyāṃ janārdanaḥ
vasaṃtyāmalakīvṛkṣe lakṣmyā saha jagatpatiḥ
tatra sampūjya deveśaṃ bhaktyā kuryāt pradakṣiṇam |" iti
ekādaśī śukreṇa siddhā | bhaumena viruddhā | yoginyasyāmāgneyyāmityekādaśī nirṇītā
atha dvādaśī nirṇīyate | sā pūrvā kāryā,
"dvādaśī ca prakarttavyā ekādaśyā yutā prabho !|”
iti mādhavīyaskāndāt;
'rudreṇa dvādaśī yuktā' iti yugmavākyācca
pāraṇānirṇaye hemādrau kūrmapurāṇe—
"ekādaśyāmupoṣyaivaṃ dvādaśyāṃ pāraṇaṃ smṛtam
trayodaśyāṃ na tatkuryād dvādaśadvādaśīkṣayāt ||”
tatraiva—

4.p1.34

"kalādvayaṃ trayaṃ vāpi dvādaśīṃ na tvatikramet |”
atikrāntāyāṃ dvādaśyāṃ tu sarvaṃ nityaṃ prātareva samāpya tasyāṃ
pāraṇāṃ kuryāt | taduktaṃ hemādrau pādme—
"yadā bhavedatīvā'lpā dvādaśī pāraṇā dine
uṣaḥkāle dvayaṃ kuryātprātarmādhyāhnikaṃ tadā ||” iti
tatraiva kātyāyanaḥ—
"kramatastu ca kṛtyeṣu yadyantamapakṛṣyate
tadā sarvāpakarṣaḥ syādanyathā kramabādhanāt ||”
mādhyāhnāpakarṣastu sampūrṇāyāmapi dvādaśyāṃ kāryam,
"sarveṣāmupavāsānāṃ prātareva hi pāraṇā |”
iti pādmavacasā prātaḥkāle pāraṇāvidhānāt
prātaḥkālo'trāhraḥ paścadhā vibhāgapakṣe jñeyaḥ | vacanaṃ tvalekhi
prāk | svalpāyāṃ pāraṇāsambhave'nukalpamāha devalaḥ—
“saṅkaṭe viṣame prāpte dvādaśyāṃ pārayetkatham
adbhistu pāraṇaṃ kuryāt punarbhuktaṃ na doṣakṛt ||” iti
sampūrṇāyāmapi dvādaśyāṃ śrāddhaprāptāvetasmādeva vākyādadbhiḥ
pāraśaṃ kāryameva | yadā dvādaśyeva nāsti tadā trayodaśyāṃ
pāraṇamuktaṃ nāradīye—
“trayodaśyāṃ tu śuddhāyāṃ pāraṇaṃ pṛthivīphalam
śatayajñādhikaṃ vāpi naraḥ prāpnotyasaṃśayam ||” iti
dvādaśyāḥ prathamapādasya harivāsarasaṃjñā | tadvarjanaṃ coktaṃ nirṇayāmṛte viṣṇudharmottare—
“dvādaśyāḥ prathamaḥ pādo harivāsarasaṃjñitaḥ
atikramya tu karttavyaṃ pāraṇaṃ viṣṇutparaiḥ ||” iti
viṣṇutparairīśvarabhaktairityarthaḥ | atha caitraśukladvādaśyāṃ damanakārpaṇam | taduktamagastyasaṃhitāyām—
“dvādaśyāṃ caitramāsasya śuklāyāṃ damanotsavaḥ
baudhāyanādibhiḥ proktaḥ karttavyaḥ prativatsaram ||” iti
damanakānayanaprakārastu caitraśuklaikādaśyāmuktaḥ | pūrvedyurānītaṃ
damanakaṃ dvādaśyāṃ gṛhītveśvarāya samarpayet

First 34 of 41 passages. Read on

Linked texts (24)