Manava Dharmashastra 7
Manvarthamuktāvalī 7
- Language
- Sanskrit
7.1
“kusūlo vrīhyāgāraṃ syāt" ityābhidhānikāḥ| iṣṭakādinirmitāgāradhānyasaṃcayo bhavet| atra kālaviśeṣāpekṣāyāṃ “yasya traivārṣikaṃ bhaktaṃ paryāptaṃ bhṛtyavṛttaye| adhikaṃ vāpi vidyeta sa somaṃ pātumarhati" iti manūkta eva kālo grāhyaḥ| tena nityanaimittikadharmakṛtyapoṣyavargasahitasya gṛhiṇo yāvatā dhānyādidhanena varṣatrayaṃ samadhikaṃ vā nirvāho bhavati tāvaddhanaḥ kusūladhānyaka ucyate| varṣanirvāho citadhānyādidhanaḥ kumbhīdhānyaḥ| “prāk saumikīḥ kriyāḥ kuryādyasyānnaṃ vārṣikaṃ bhavet” (a0 1 ślo0 124) iti yājñavalkyena gṛhasthasya vārṣikasaṃcayābhyanujñānāt| manurapi yadā vānaprasthasyaiva “samānicaya eva vā” ityanena samānicayaṃ vakṣyati tadapekṣayā bahupoṣyavargasya gṛhiṇaḥ samucitaḥ saṃvatsaraṃ saṃcayaḥ| medhātithistu yāvatā dhanyādidhanena bahubhṛtyadārādimatastrisaṃvatsarasthitirbhavati tāvatsuvarṇādidhanavānapi kusūladhānya ityabhidhāya kumbhī uṣṭrikā ṣāṇmāsikadhānyādinicayaḥ kumbhīdhānyaka iti vyākhyātavān govindarājastu kusūladhānyaka ityetadvyācakṣya koṣṭhapramāṇadhānyasaṃcayo vā syāt dvādaśāhamātraparyāptadhanaḥ kumbhīdhānyaka ityetadvyācaṣṭe| uṣṭrikāpramāṇa- dhānyādisaṃcayo vā ṣaḍahamātraparyāptadhanaḥ kumbhīdhānyaka ityetadvyācaṣṭe| uṣṭrikāpramāṇa- dhānyādisaṃcayo vā ṣaḍahamātraparyāptadhanaḥ| "dvādaśāhaṃ kusūlena vṛttiḥ kumbhyā dināni ṣaṭ| imāmamūlāṃ govindarājoktiṃ nānurundhmahe|| " īhā ceṣṭā tasyāṃ bhavaṃ aihikaṃ tryahaparyāptamaihikaṃ dhanaṃ yasya sa tryahaihikaḥ tathā vā syāt| dinatrayanirvāhocita- dhanamityarthaḥ| śvo bhavaṃ śvastanaṃ bhaktaṃ tadasyāstīti matvarthīyamikaṃ kṛtvā nañ samāsaḥ| tathā vā bhavet|
7||
1 ityādiśrutiṣu prasiddham| jñānamūlāmeṣāṃ jñānānāṃ kriyāmutpattiṃ jānantaḥ jñāyate'neneti jñānaṃ cakṣuriva cakṣuḥ jñānacakṣuṣopaniṣadā “sarvaṃ khalvidaṃ brahma tajjalān” ityādikayā pañcayajñānapi brahmotpattikole brahmātmakāndhyāyantaḥ saṃpādayanti| pañcayajñaphalamaśnuvata ityarthaḥ| ślokatrayeṇa brahmaniṣṭhānāṃ vedasaṃnyāsināṃ gṛhasthānāmamī vidhayaḥ|
7.6
śūdrāya matiṃ dṛṣṭārthopadeśaṃ na dadyāt| dharmopadeśasya pṛthaṅnirdeśāt| adāsaśūdrāyocchiṣṭaṃ na dadyāt| dāsagocaratayā “ucchiṣṭamannaṃ dātavyam” (a010 ślo0 125) iti vakṣyamāṇatvādadoṣaḥ| “dvijocchiṣṭaṃ ca bhojanam” iti bhokturvidhirdāturucchiṣṭadānaniṣedhe'pi yathāsaṃbhavalabdhaviṣayaḥ| haviṣkṛtamiti| yasyaikadeśo hutaḥ sa haviḥśeṣo na dātavyaḥ| dharmopadeśo na śūdrasya karttavyaḥ| vrataṃ cāsya prāyaścittarūpaṃ sākṣānnopadiśet, kintu brāhmaṇaṃ madhye kṛtvā tadupadeśavyavadhānāt| yathāhārḍgirāḥ-“tathā śūdraṃ samāsādya sadā dharmapuraḥsaram| antarā brāhmaṇaṃ kṛtvā prāyaścittaṃ samādiśet” prāyaścittamiti sakaladharmopadeśasyopalakṣaṇārtham|
7.8
eṣāṃ caturṇāmi kusūladhānyakādīnāṃ brāhmaṇānāṃ gṛhasthānāṃ madhye yo yaḥ śeṣe paṭhitaḥ sa śreṣṭho jñātavyaḥ| yato'sau vṛttisaṃkocadharmeṇa svargādilokajittamo bhavati|
yo bahujanasamakṣaṃ dharmamācarati svataḥ parataśca loke khyāpayati tasya dharmo dhvajaṃ cihnamiveti dharmadhvajī| lubdhaḥ paradhanābhilāṣukaḥ| chadmanā vyājena caratīti chādmikaḥ| lokadambhako nikṣepāpahārādinā janavañcakaḥ| hiṃsraḥ parahiṃsāśīlaḥ| sarvābhisaṃdhakaḥ paraguṇāsahanatayā sarvākṣepakaḥ| biḍālavratena caratīti baiḍālavratikaḥ| biḍālo hi prāyeṇa mūṣikādihiṃsārucitayā dhyānaniṣṭha iva vinītaḥ sannavatiṣṭhata ityupacārādviḍālavrataśabdaḥ |
7.9
eṣāṃ gṛhasthānāṃ madhye kaścidgṛhastho yo bahupoṣyavargaḥ sa prakṛtairṛtṛtāyācitabhaikṣakṛṣivāṇijyaiḥ pañcabhistena caivetyanenaiva caśabdasamuccitena kusīdenetyevaṃ ṣaḍbhiḥ karmabhiḥ ṣaṭakarmā bhavati ṣaḍbhiretairjīvati| kṛṣivāṇijyakusīdānyetānyasvayaṃ kṛtāni gautamoktānītyuktam| anyaḥ punastato'lpaparikaraḥ tribhiryājanādhyāpanapratigraheradroheṇetyetacchlokasaṃgṛhītaiḥ pravartate| praśabdo'narthako vartata ityarthaḥ| aparaḥ punaḥ pratigrahaḥ pratyavara iti vakṣyamāṇatvāttatparityāgena dvābhyāṃ yājanādhyāpanābhyāṃ pravartate| uktatrayāpekṣayā caturthaḥ punarbrahmasatreṇādhyāpanena jīvati| medhātithistu eṣāṃ kusūladhānyakādīnāṃ madhyādekaḥ kusūladhānyakaḥ prakṛtairuñchaśilāyācitakṛṣivāṇijyaiḥ ṣaṭkarmā bhavati ṣaḍbhirjīvati anyo dvitīyaḥ kumbhīdhānyakaḥ kṛṣivāṇijyayorninditatvāttatyāga uñchaśilayācitāyācitānāṃ madhyādicchātastribhirvarteta| ekastryahaihiko'yācitalābhaṃ vihāyoñchaśilāyācitānāṃ madhyādicchayā dvābhyāṃ varteta| caturthaḥ punaraśvastaniko brahmasatreṇa jīvati| brahmasatraśiloñchayoranyatarā vṛttiḥ| brahmaṇo brāhmaṇasya satatabhavatvātsatramityāha |
7.10
śiloñchābhyāṃ jīvandhanasādhyakarmāntarānuṣṭhānāsāmarthyādagnihotraniṣṭha eva syāt| pārvāryanāntīyāśca iṣṭīḥ kevalā anutiṣṭhet| parva ca ayanaṃ ca pārvāryane tayorantastatra bhavā darśapaurṇamāsāgrayaṇātmikāḥ|
7.11
lokavṛttamasatpriyākhyānaṃ vicitraparihāsakathādikaṃ jīvikārthaṃ na kuryāt| ajihmāṃ mṛṣātmaguṇārthābhidhānādipāparahitām| aśaṭhāṃ dambhādivyājaśūnyām| śuddhāṃ vaiśyādivṛtterasaṃkīrṇāṃ brāhmaṇajīvikāmanutiṣṭhet| anekārthatvāddhāttūnāmanuṣṭhānārtho'yaṃ jīvatiriti sakarmakatā|
7.12
yathāsaṃbhavabhṛtyātmaprāṇadhāraṇāvaśyakapañcayajñādyanuṣṭhānamātrocitadhanānadhikāspṛhā saṃtoṣaḥ tamatiśayitamālambya pracuradhanārjane saṃyamaṃ kuryāt| yataḥ saṃtoṣahetukamiti sukhaṃ, paratra cāvyagrasya vihitānuṣṭhānātsvargādisukhaṃ, viparyayastvasaṃtoṣo duḥkhamūlaṃ bahudhanārjanaprayāsena pracuraduḥkhādasaṃpattau vipattau ca kleśāt|
7.13
abahubhṛtyasyaikavṛttyā nirvāhasaṃbhave satyanyatamayeti vidhīyate| bahubhṛtyasyānna saṃbhave “ṣaṭkarmaiko bhavatyeṣām” (a0 4 ślo0 9) iti vihitatvāt| athavaikavākyatāvagamādgatavidhāyakatvāccānyatamayā vṛttyetyanuvādakatvādekatvamavivakṣitam| uktavṛttīnāmanyatamayā vṛttyā jīvansnātako brāhmaṇa imāni vakṣyamāṇāni yathāsaṃbhavaṃ svargāyuryaśasāṃ hitāni vratāni kuryāt| idaṃ mayā kartavyamidaṃ na kartavyamityevaṃ vidhisaṃkalpaviśeṣādvratam|
niyamāpekṣayā yamānuṣṭhānagauravajñāpanārthamidaṃ natu niyamaniṣedhārtham| dvayoreva śāstrārthatvāt| yamaniyamavivekaśca munibhirevaṃ kṛtaḥ| tadāha yājñavalkyaḥ-“brahmacaryaṃ dayā kṣāntirdhyānaṃ satyamakalkatā| ahiṃsā steyamādhurye damaśceti yamāḥ smṛtāḥ|| snānaṃ maunopavāsejyāsvādhyāyopasthanigrahāḥ| niyamo guruśuśrūṣā śaucākrodhāpramādatā||” (a0 3 ślo0312| 313) yamaniyamasvarūpajñaḥ samastasnānādiniyamatyāgenāpyahiṃsādirūpaṃ yamamanatiṣṭhet| niyamānanutiṣṭhannapi yamānuṣṭhānarahitaḥ patatītyayaṃ yamastutyartha ārambha iti|| medhātithigovindarājau hiṃsādipratiṣedhārthakāḥ yamāḥ, “vedamevābhyasennityaṃ” (a04 ślo0 146) ityādayo'nuṣṭheyarūpā niyamā iti vyācakṣate| “ahiṃsā satyavacanaṃ brahmacaryamakalkatā| asteyamiti pañcaite yamā vai parikīrtitāḥ|| akrodho guruśuśrūṣā śaucamāhāralāghavam| apramādaśca satataṃ pañcaite niyamāḥ smṛtāḥ''|
7.14
vedoktaṃ smārtamapi vedamūlatvādvedoktameva| svakaṃ svāśramoktaṃ yāvajjīvamatandrito'nalasaḥ kuryāt| hi hetau| yasmāttatkurvanyathāsāmarthyaṃ paramāṃ gatiṃ mokṣalakṣaṇāṃ prāpnoti| nityakarmānuṣṭhānātpāpakṣaye sati niṣpāpāntaḥkaraṇena brahmasākṣātkarānmokṣāvāpteḥ| taduktaṃ mokṣadharme-jñānamutpadyate puṃsāṃ kṣayātpāpasya karmaṇaḥ| tatrādarśatalaprakhye paśyatyātmānamātmani||' ātmanyantaḥkaraṇe|
7.15
prasajyate yatra puruṣaḥ sa prasaṅgo gītavāditrādistenārthānnārjayet| nāpi śāstraniṣiddhena karmaṇāyājyayājanādinā ca| na ca vidyamāneṣu dhaneṣu| nacāpyavidyamāneṣvapi prakārāntarasaṃbhave yatastataḥ patitādibhyo'pi|
7.16
indriyāṇāmarthā rūparasagandhasparśadiyasteṣu niṣiddheṣvapi svadārasuratādiṣu na prasajyeta nātiprasaktimatyantasevanātmikāṃ kuryāt| kāmata upabhogārtham| atiprasaktinivṛttyupāyamāha-atiprasaktimiti| viṣayāṇāmasthiratvasvargāpavargātmakaśreyovirodhitvādibhāvanayā manasā samyaṅ nivartayet|
dānākhyaṃ dharmamaiṣṭikaṃ paurtikamantarvedikaṃ bahirvedikaṃ ca sarvadā vidyātapoyuktaṃ brāhmaṇamāsādya parituṣṭāntaḥkaraṇayuktaḥ yathāśakti kuryāt|
7.17
vedārthavirodhino'rthānatyanteśvaragṛhopasarpaṇakṛṣilokayātrādayastānsarvānparityajet| kathaṃ tarhi bhṛtyātmapoṣaṇamityāśaṅkayāha-yathātathā kenāpyupāyena svādhyāyāvirodhinā bhṛtyātmānau jīvayan yasmātsāsya snātakasya kṛtakṛtyatā kṛtārthatā yannityaṃ svādhyāyaparatā |
7.18
vayasaḥ, kriyāyā, dhanasya, śrutasya, kulasyānurūpeṇa veṣavāgbuddhīrācaraṃlloke pravarteta| yathā yauvane sraggandhalepanādidhāraṇaṃ trivargānusārī vāgbuddhiśca evaṃ karmādiṣvapyunneyam|
7.19
vedāviruddhāni śīghraṃ buddhivṛddhijanakāni vyākaraṇamīmāṃsāsmṛtipurāṇanyāyādīni śāstrāṇi, tathā dhanyāni dhanāya hitānyarthaśāstrāṇi bārhaspatyośanasādīni, tathā hitāni dṛṣṭopakārakāṇi vaidyakajyotiṣādīni, tathā paryāyakathanena, vedārthavabodhakānnigamākhyāṃśca granthānnityaṃ paryālocayet|
7.20
yasmādyathā yathā puruṣaḥ śāstraṃ samyagabhyasyati tathā tathā viśeṣeṇa jānāti śāstrāntaraviṣayamapi cāsya vijñānaṃ rocata ujjvalaṃ bhavati| dīptyarthatvādrucerabhilāṣārthatvābhāvāt" rucyarthānāṃ prīyamāṇaḥ" (pā0sū0 1/4/33) iti na saṃpradānasaṃjñā|
7.21
svādhyāyādīnpañcayajñānyathāśakti na tyajet| tṛtīyādhyāyavihitānāmapi pañcayajñānāmiha nirdeśa uttaratra viśeṣavidhānārthaḥ snātakavratatvabodhanārthaśca|
7.22
eke gṛhasthā bāhyāntarayajñānuṣṭhānaśāstrajñā etānpañcamahāyajñān brahmajñānaprakarṣādbahiraceṣṭamānāḥ, pañcasu buddhīndriyeṣvevaṃ pañcarūpajñānādisaṃyamaṃ kurvantaḥ saṃpādayanti yajñānāṃ homatvānupapatteḥ saṃpādanārtho juhoti|
7.23
eke gṛhasthā brahmavido vāci prāvaṇāyau ca yajñanirvṛttimakṣayaphalāṃ jānantaḥ satataṃ vāci prāṇaṃ ca juhvati| vācaṃ ca prāṇe bhāṣamāṇena ca vāci prāṇaṃ juhotīti| abhāṣamāṇenocchvasatā prāṇe vācaṃ juhomīti vyākhyātavyamityanena vidhīyate| yathā kauṣītakirahasyabrāhmaṇam| "yāvadvai puruṣo bhāṣate na tāvatprāṇituṃ śaknoti prāṇaṃ tadā vāci juhoti yāvaddhi puruṣaḥ prāṇiti na tāvadbhāṣituṃ śaknoti vācaṃ tadā prāṇe juhoti ete'nante amṛte āhutī jāgratsvapaṃśca satataṃ juhoti| athavā anyā āhutayo'nantaranyastāḥ karmamayyo hi bhavantyevaṃ hi tasyaitatpūrve vidvāṃso'gnihotraṃ juhuvāṃcakruḥ” iti|
7.24
apare viprā brahmaniṣṭhāḥ sarvathā brahmajñānenaivaitairmakhairyajanti| etāṃśca yajñānanutiṣṭhanti| kathametadityāha-jñānaṃ brahma “satyaṃ jñānamanantam” taitti0 u0 2|
7.25
uditahomapakṣe dinasyādau niśāyāścādau| anuditahomapakṣe dinasyānte niśāyāścānte| yadvā uditahomapakṣe dinasyādau dinānte ca| anuditahomapakṣe niśādau niśānte ca agnihotraṃ kuryāt| kṛṣṇapakṣārdhamāsānte darśākhyena karmaṇā śuklapakṣārdhe ca paurṇamāsākhyena yajet|
7.26
pūrvārjitadhānyādisasye samāpte “śaradi navānām” iti sūtrakāravacanādasaptāpte'pi pūrvasasye navasasyotpattāvāgrayaṇena yajeta| sasyakṣayasyāniyatatvāt, dhanināṃ bahuhāyanajīvanocitadhānyasaṃbhavācca| sasyāntagrahaṇācca navasasyotpattirevābhipretā niyatatvāttasyāḥ pratyabdaṃ nimittatvotpatteḥ| ṛtusaṃvatsara ityetanmatāśrayeṇa catvāraścatvāro māsā ṛtavastadante'dhvaraiścāturmāsākhyairyagairyajeta| ayanayoranayoruttaradakṣiṇayorādau paśunā yajeta paśubandhākhyaṃ yāgamanutiṣṭhet| jyotiḥśāstre caitraśuklapratipadādivarṣagaṇanācchiśireṇa samāpte varṣe vasante somarasasādhyairagniṣṭomādiyāgairyajeta|
7.27
āhitāgnirdvijo dīrghamāyurjīvitumicchannāgrayaṇamakṛtvā navānnaṃ na bhakṣayet| naca paśuyāgamakṛtvā māṃsamaśnīyāt|
doṣaṃ kathayannityatāmanayorāha-
7.28
yasmānnavena havyena paśuvadāmenānarcitā akṛtayāgā agnayo navānnamāṃsābhilāṣiṇo'syāhitāgneḥ prāṇānevāgnihotriṇaḥ khāditumicchanti| gardho'bhilāṣātiśayaḥ| gṛdherghañantasya rūpaṃ so'syāstīti gardhī| matvarthīya iniḥ|
7.29
yathāśaktyāsanabhojanādibhiranarcito'tithirasya gṛhasthasya gṛhe na vaset| anena śaktito'tithiṃ pūjayedityuktamapyuttarārdhamanūdyate|
7.30
pāṣaṇḍino vedābāhyavrataliṅgadhāriṇaḥ śākyabhikṣukakṣapaṇakādayaḥ, vikarmasthāḥ pratiṣiddhavṛttijīvinaḥ, baiḍālavratikabakavṛttī vakṣyamāṇalakṣaṇau, śaṭhā vedeṣvaśraddadhānāḥ, haitukā vedavirodhitarkavyavahāriṇaḥ, etānatithikā lopasthitānvāṅmātreṇāpi na pūjayet pūjārahite'nnadānamātraṃ tu “śaktito'pacamānebhyaḥ” (a0 4 ślo0 32) ityanujñātameva |
7.31
vedavidyāvratasnātāniti vidyāsnātakavratasnātakobhayasnātakāstrayo'pi gṛhyante| yathāha hārītaḥ-“yaḥ samāpya vedānasamāpya vratāni samāvartate sa vidyāsnātakaḥ| yaḥ samāpya vratānyasamāpya vedānsamāvartate sa vratasnātakaḥ| ubhayaṃ samāpya yaḥ samāvartate sa vidyāvratasnātakaḥ|” yadyapi snātakadharmatvenaiva snātakamātraprāptistathāpi śrotriyatvaṃ vivakṣitam| tānsnātakāñśrotriyānhavyakavyena pūjayet, viparītānpunarvarjayet |
7.32
apacamānā brahmacāriparivrājakāḥ, pāṣaṇḍādayaḥ| brahmacāriparivrājakānāmuktamapyannadānaṃ pacamānāpekṣayātiśayārthaṃ snātakavratatvārthaṃ ca punarucyate| medhātithigovindarājau tu “bhikṣāṃ ca bhikṣave dadyādvidhivadbrahmacāriṇaḥ” iti brahmacāriparivrājakayoruktatvātpāṣaṇḍyādiviṣayatvamevāsya vacanasyetyūcatuḥ" svakuṭumbānurodhena vṛkṣādiparyantaprāṇibhyo'pi jalādināpi vibhāgaḥ kartavyaḥ|
7.33
"na rājñaḥ pratigṛhṇīyādarājanyaprasūtiḥ" (a0 4 ślo0 84) iti niṣedhādrājaśabdo'tra kṣatrinṛpatiparaḥ, snātakaḥ kṣudhāvasīdandvijātipratigrahasya saṃbhave'pi yathāśāstravartinaḥ kṣatriyādrājño yājyaśiṣyābhyāṃ vā prathamaṃ dhanamabhilaṣet| rājño mahādhanatvena pīḍāvirahāt| yājyaśiṣyayośca kṛtopakāratayā pratyupakārapravaṇatvāt| tadasaṃbhave tvanyasmādapi dvijāddhanamādadīta| tadabhāve tu "sarvataḥ pratigṛhṇīyāt" (a0 10 ślo0 102) ityāpaddharmaṃ vakṣyati| evaṃ cānāpadi prathamaṃ kṣatriyanṛpayānyaśiṣyebhyaḥ pratigrahaniyamārthaṃ vacanam| ataevāha na tvanyata iti| sthitiḥ śāstramaryādā| naca saṃsīdannityabhidhānādāpaddharmaviṣayatvamasya vācyam| avyabhicārādanāpatprakaraṇāt saṃsīdannityasya copāttadhanābhāvaparatvāt| naca dhanābhāvamātramāpat| kiṃtu tasminsati vihitopāyāsaṃbhavāt| anyathā sadyaḥprakṣālako'pyāpaddhṛttiḥ syāt| yadi cāpadviṣayatvamasya bhavettadānatvanyata ityanena "sarvataḥ pratigṛhṇīyāt" iti virudhyeta| yaccāpatprakaraṇe "sīdadbhiḥ kupyamicchadbhirdhanaṃ vā pṛthivīpatiḥ| yācyaḥ syāt" (a0 10 ślo0 113) ityuktaṃ tacchūdranṛpaviṣayamevaṃ rājādipratigrahāsaṃbhave|
7.34
vidyādiyogātpratigrahaśakto'pi snātako brāhmaṇa uktarājapratigrahādilābhe sati na kṣudhāvasanno bhavet| naca dhane saṃbhavati jīrṇe maline ca vāsasī bibhṛyāt|
7.35
kalpanaṃ chedanaṃ lūnakeśanakhaśmaśruḥ tapaḥkleśasaho dāntaḥ śuklavāsā bāhyābhyantaraśaucasaṃpanno vedābhyāsayukta āṣadhopayogādinā cātmahitaparaḥ syāt|
7.36
veṇudaṇḍamudakasahitaṃ kamaṇḍaluṃ yajñopavītaṃ kuśamuṣṭiṃ śobhane ca sauvarṇakuṇḍale dhārayet|
7.37
udyantamastaṃ yantaṃ ca sūryabimbaṃ saṃpūrṇaṃ nekṣeta| upasṛṣṭaṃ grahoparaktaṃ vakrādyupasargayuktaṃ ca, vāristhaṃ jalapratibimbitaṃ, nabhomadhyagataṃ madhyaṃdinasamaye|
7.38
vatsabandhanarajjuṃ na laṅghayet| varṣati meghe na dhāvet| naca svadehapratibimbaṃ jale nirīkṣeteti śāstre niścayaḥ|
7.39
prasthitaḥ san saṃmukhāvasthitānuddhṛtamṛttikāgopāṣāṇādidevatābrāhmaṇaghṛtakṣaudracatuṣpathamahāpramāṇajñātavṛkṣāndakṣiṇahastamārgeṇa kuryāt| pradakṣiṇānīti “napuṃsakamanapuṃsakenekavaccāsyanyatarasyām” (pā0 sū0 1|
2|69) iti napuṃsakatvam|
7.40
pramattaḥ kāmārto'pi rajodarśane niṣiddhasparśadinatraye striyaṃ nopagacchet| sparśāniṣedhenaiva ‘‘tāsāmādyāścatasraḥ’’ iti niṣedhasiddhau prāyaścittagauravārthaṃ snātakavratatvārthaṃ ca punarārambhaḥ| na cāgacchannapi tayā sahaikaśayyāyāṃ supyāt|
7.41
yasmādrajasvalāṃ striyaṃ puruṣasyopagacchataḥ prajñāvīryabalacakṣurāyūṃṣi naśyanti tasmāttāṃ nopagacchet|
7.42
tāṃ tu rajasvalāmagacchatastasya prajñādayo vardhante| tasmāttāṃ nopeyāt|
7.43
bhāryayā sahaikapātre nāśnīyāt| enāṃ ca bhuñjānāṃ kṣutaṃ jṛmbhāṃ ca kurvatīṃ yathāsukhaṃ niryantraṇapradeśāvasthitāṃ ca nekṣeta|
7.44
tathā svanetrayorañjanaṃ kurvatīṃ tailādyabhyaktāṃ anāvṛtāṃ stanāvaraṇarahitāṃ natu nagnām| "nagnāṃ nekṣeta ca striyam" (a0 4 ślo0 53) iti vakṣyamāṇatvāt| apatyaṃ ca prasavantīṃ brāhmaṇo na nirīkṣeta|
7.45
ekavastro nānnaṃ bhuñjīta| upasthācchādanavāsorahito na snāyāt| mūtragrahaṇamadhaḥkāyamalisargopalakṣaṇārtham| tena mūtrapurīṣe vartmani, bhasmani, goṣṭhe ca na kuryāt|
7.46
tathā phālakṛṣṭe kṣetrādāvudake, agnyarthakṛteṣṭakācaye, parvate, cirantanadevatāgāre, kṛmikṛtamṛttikācaye ca viṇmūtrotsargaṃ na kadācana kuryāt|
7.47
tathā saprāṇiṣu bileṣu na vrajanna cotthito na nadītaṭamāśritya nāpi parvataśṛṅge mūtrapurīṣe kuryāt| parvataniṣedhādeva tacchṛṅganiṣedhe siddhe punaḥ parvataśṛṅganiṣedhastaditaraparvate vikalpārthaḥ| tatrecchāvikalpasyānyathāpi prāptau samānyaniṣedhavaiyyarthyādvyavasthito'tra vikalpaḥ| atyantārtasya parvate na doṣaḥ|
7.48
vāyumagniṃ, brāhmaṇaṃ, sūryaṃ, jalaṃ, gāṃ ca paśyanna kadāpi mūtrapurīṣotsargaṃ kuryāt | vāyorarūpatvena darśanāsambhave vātyāpreritatṛṇakāṣṭhādiniṣedho'yam|
7.49
antardhāya kāṣṭhādinā bhūmimavāganucchiṣṭaḥ pracchāditāṅgo'vaguṇṭhitaśirā mūtrapurīṣotsargaṃ| kuryāt | “śuṣkaistṛṇairvā kāṣṭhairvā parṇairveṇudalena vā| mṛnmayairbhājanairvāpi antardhāya vasuṃdharām” iti vāyupurāṇavacanāt śuṣkāni kāṣṭhapatratṛṇāni jñeyāni |
7.50
mūtrapurīṣotsargamahani saṃdhyāyoścottarābhimukho rātrau ceddakṣiṇāmukhaḥ kuryāt| dharaṇīdharastu “svastho'nāśāya cetasaḥ” iti caturthapādaṃ paṭhitvā cetaso buddheranāśāyeti vyākhyātavān| “paraṃparīyamāntrāyaṃ hitvā vidvadbhiirādṛtam| pāṭhāntaraṃ vyaracayanmudhaiha dharaṇīdharaḥ” |
7.51
rātrau chāyāyāmandhakāre vā ahani chāyāyāṃ nīhārādyandhakāre vā digviborderṣājñāne sati cauravyāghrādikṛtaprāṇavināśabhayeṣu ca yathepsitamukho mūtrapurīṣe kuryāt |
7.52
vāyvagnivipramityanena mehato'gnyādīnāṃ darśanaṃ niṣiddham| anena tvapaśyato'pi saṃmukhīnatvaṃ niṣidhyate| agnisūryacandrajalabrāhmaṇagovātābhimukhaṃ mūtrapurīṣe kurvataḥ prajñā naśyati tasmādetanna kartavyam| prativātamityasya sthāne pratisaṃdhyamityanye paṭhanti |
7.53
nāgnirmukhena dhmātavyaḥ kiṃ tarhi vyajanādinā| "na nagnāṃ striyamīkṣeta maithunādanyatra" iti sāṃkhyāyanadarśanānmaithunavyatirekeṇa nagnāṃ striyaṃ na paśyet| amedhyaṃ mūtrapurīṣādikaṃ nāgnau kṣipet| naca pādau pratāpayet| praśabdādagnau pādāvutkṣipya sākṣātra pratāpayet vastrāditāpasvede'virodhaḥ |
7.54
khaṭvādivyo'dhastādaṅgāraśakaśakyādikaṃ na kuryāt| na cāgnimutplutya gacchet| na ca suptaḥ pādadeśe'gniṃ sthāpayet| na ca prāṇapīḍākaraṃ karma kuryāt |
7.55
saṃdhyākāle bhojanaṃ grāmāntaragamanaṃ nidrāṃ ca na kuryāt| na ca rekhādinā bhūmimullikhet| na ca mālāṃ dhṛtāṃ svayamevāpanayet| arthādanyenāpanayedityuktam |
7.56
mūtraṃ purīṣaṃ śleṣmāṇaṃ mūtrādyamedhyaliptavastraṃ anyadvā bhuktocchiṣṭādyamedhyaṃ rudhiraṃ viṣāṇi ca kṛtrimākṛtrimabhedabhinnāni na jale prakṣipet|
7.57
utsannajanavāsagehe naikaḥ śayīta| vittavidyādibhiradhikaṃ ca suptaṃ na prabodhayet| rajasva nayā saṃbhāṣaṇaṃ na kuryāt| yajñaṃ cākṛtāvaraṇo'nṛtvik na gacchet| darśanāyecchayā gacchet| "darśanārthaṃ kāmam" iti gautamavacanāt|
7.58
agnigṛhe gavāṃ nivāse brāhmaṇānāṃ gavāṃ samīpe svādhyāyabhojanakālayośca dakṣiṇapāṇiṃ sabāhuṃ vāsasa uddharadbahiṣkuryāt|
7.59
gāṃ jalaṃ kṣīraṃ vā pibantīṃ na nivārayet| dohanārthavāraṇādanyatra niṣedhaḥ| nāpi parakīyakṣīrādi pibantīṃ tasya kathayet| na cendradhanurākāśe dṛṣṭvā niṣiddhadarśanadoṣajñaḥ kasyaciddarśayet|
7.60
adhārmika ityanena yatrādharmikā vasanti na tatra vāso yuktaḥ| yatra vā ninditaduścikitsitavyādhipīḍitā bahavo janāstatra bhṛśamatyarthaṃ vāso na yuktaḥ| panthānamekaḥ kadāpi na gacchet| parvate ca dīrghakālaṃ na vaset|
7.61
yatra deśe śūdro rājā tatra na vaset| adhārmikajanaiśca bāhyataḥ parivṛte grāmādau na vasedityapunaruktiḥ pāṣaṇḍibhiśca vedābāhyaliṅgadhāribhirvaśīkṛte cāṇḍālādibhiścāntyajairupadrute na vaset|
7.62
uddhṛtasnehaṃ piṇyākādi na bhuñjīta| atitṛptiṃ vārudvaye'pi na kuryāt| “jaṭharaṃ pūrayedardhamannairbhāgaṃ jalena ca| vāyoḥ saṃcaraṇārthaṃ tu caturthamavaśeṣayet||” ityādiviṣṇupurāṇavacanāt| sūryodayakāle sūryāstasamaye bhojanaṃ na kuryāt| prātarāśito'titṛptaḥ sāyaṃ na bhuñjīta|
7.63
dṛṣṭādṛṣṭārthaśūnyaṃ vyāpāraṃ na kuryāt| añjalinā ca jalaṃ na pibet| ūrvorupari vinyasya modakādīnna bhakṣayet| asati prayojane kimetaditi jijñāsā kutūhalaṃ tanna kadācitkuryāt|
7.64
aśāstrīyāṇi nṛtyagītavādyāni nācaret| pāṇinā bāhau dhvanirūpamāsphoṭanaṃ na kuryāt| avyaktadantaśabdātmakaṃ kṣveḍanaṃ na kuryāt| na ca sānurāgo rāsabhādirāvaṃ kuryāt|
7.65
kāṃsyapātre kadācitpādau na prakṣālayet| tāmrarajatasuvarṇānāṃ bhinnamabhinnaṃ veti na doṣa iti paiṭhīnasivacanādetadvyatiriktabhinnabhāṇḍe na bhojanaṃ kuryāt| yatra mano vicikitsati tadbhāvaduṣṭaṃ tatra na bhuñjīta|
7.66
upānadvastrayajñopavītālaṃkārapuṣpamālākamaṇḍalūnparopabhuktānna dhārayet |
7.67
aśvagajādibhirvāhanairadamitaiḥ kṣudhā vyādhinā ca pīḍitairbhinnaśṛṅgākṣikuraiśchinnavāladhibhiśca na yāyāt|
7.68
damitaiḥ śīghragāmibhiḥ śubhasūcakalakṣaṇopetaiḥ śobhanavarṇairmanojñākṛtibhiḥ pratodenātyarthamapīḍayanagacchet|
7.69
prathamoditādityatāpo bālātapaḥ| sa ca muhūrtatrayaṃ yāvaditi medhātithiḥ| kanyārkā tapa ityanye| pretadhūmo dahyamānaśavadhūmaḥ| bhagnāsanaṃ ca etāni varjanīyāni| nakhāni ca romāṇi ca pravṛddhāni na chindyāt| dantaiśca nakhānnotpāṭayet|
7.70
"nākāraṇaṃ mṛlloṣṭaṃ mṛdnīyāt| tṛṇāni ca na chindyāt" ityāpastambavacanānniṣprayojanaṃ mṛlloṣṭamardanaṃ nakhaiśca tṛṇacchedanaṃ na kuryāt| nanu "na kurvīta vṛthāceṣṭām" (a0 4 ślo0 63) ityanenaivāsyāpi pratiṣedhasiddhau doṣabhūyastvaṃ prāyaścittagauravaṃ ca darśayituṃ viśeṣeṇa niṣedhaḥ| ata evātrānantaraṃ loṣṭamardati nindiṣyati| dṛṣṭādṛṣṭaphalaśūnyaṃ ca karma na kuryāt| nanu "na kurvīta vṛthāceṣṭām" (a0 4 ślo0 63) ityanena punaruktiḥ| ucyate| dehavyāpāraśceṣṭā sa vṛthāceṣṭāśabdena niṣiddhaḥ, anena tu niṣphalaṃ manogrāhādisaṃkalpātmakaṃ karma mānasaṃ niṣidhyate| yacca āyatyāmāgāmikāle karmāsukhāvahaṃ yathā''jīrṇe bhojanādi tadapi na kuryāt|
7.71
loṣṭamardayitā tṛṇacchettā nakhakhāditā ca yo manuṣyastathā sūcakaḥ khalo yaḥ parasya doṣānasataḥ sato vā khyāpayati bāhyābhyantaraśaucarahitaḥ śīghramete dehadhanādinā vinaśyanti|
7.72
na cābhiniveśena kathāṃ śāstrīyeṣvartheṣu laukikeṣu vā kuryāt, keśakalāpādbahirmālyaṃ na dhārayet| gavāṃ ca pṛṣṭhena yānaṃ sarvatheti praveṇyādivyavadhānenāpyadharmāvaham| pṛṣṭhenatyabhidhānādākṛṣṭaśakaṭa़ādinā na doṣaḥ|
7.73
prākārādyāvṛtaṃ gṛhaṃ ca dvāravyatiriktapradeśena prākārādilaṅghanaṃ kṛtvā na viśet| rātrau ca vṛkṣamūlāvasthānaṃ dūratastyajet|
7.74
glahaṃ vinā kadācidapi parihāsenāpi nākṣādibhiḥ krīḍet| svayamityabhidhānādātmopānahau pādavyatiriktena hastādinā deśāntaraṃ na nayet| śayyādyavasthitaśca na bhuñjīta| haste ca prabhūtamanaṃ kṛtvā krameṇa na khādet| āsane bhojanapātraṃ nidhāya na bhuñjīta |
7.75
yatkiṃcittilasaṃmiśraṃ kṛsaramodakādi tadastamite'rke nādyāt| upasthācchādanavāsorahito neha loke supyāt| ucchiṣṭastu nānyato gacchet |
7.76
jalārdrapādo bhojanamācaret| nārdrapādaḥ supyāt| yasmādārdrapādo bhuñjānaḥ śatāyurbhavati |
7.77
tarugulmalatāgahanatvenācakṣurgocaramaraṇayādideśaṃ durgaṃ nākrāmet | sarpacaurāderantarhitasya saṃbhavāt| purīṣaṃ mūtraṃ ca na nirīkṣeta| bāhubhyāṃ ca nadīṃ na taret |
7.78
dīrghamāyurjīvitumicchuḥ keśādīnnādhirohet | bhagnamṛnmayabhājanaśakalāni kapālikāḥ |
7.79
patitādibhirgrāmāntaravāsibhirapi saha na saṃvaset| ekatarucchāyādau na samīpe vaset| ato “nādhārmike vasedgrāme” (a0 4 ślo0 60) ityato bhedaḥ| niṣādācchūdrāyāṃ jātaḥ pulkasaḥ| vakṣyati ca “jāto niṣādācchūdrāyāṃ jātyā bhavati pulkasaḥ” (a0 10 ślo0 18) iti| avaliptā dhanādimadagarvitāḥ| antyā antyajā rajakādayaḥ| antyāvasāyino niṣādastriyāṃ cāṇḍālājjātāḥ| vakṣyati ca “niṣādastrī tu caṇḍālātputramantyāvasāyinam” (a0 10 ślo0 39) |
7.81
yasmādyo'sya śūdrasya dharmaṃ brūte yaśca prāyaścittamupadiśati sa tena śūdreṇaiva sahāsaṃvṛtākhyaṃ tamo gahanaṃ narakaṃ praviśati| pañcasu pūrvokteṣu dvayordoṣakathanaṃ prāyaścittagauravārtham|
7.82
saṃśliṣṭābhyāṃ pāṇibhyāṃ na kaṇḍūyedātmanaḥ śiraḥ| ucchiṣṭaḥ svaśiro na spṛśet| śirasā vinonmajjanavyatirekeṇa nityanaimittikasnāne na kuryāt| dṛṣṭārthe śirovyatiriktagātraprakṣālane na doṣaḥ| snānaśaktasya cāyaṃ niṣedhaḥ| aśaktasya tu "aśiraskaṃ bhavetsnānaṃ snānāśaktau tu karmiṇām" iti jābālinā vihitameva|
7.83
kopena keśagrahaprahārau śirasi varjayet| kopanimittatvaccātmanaḥ parasya ca pratiṣedhaḥ| ata eva suratasamaye kāminīkeśagrahasyāniṣedhaḥ| saśiraskasnātasya tailena na kiṃcidapyaṅgaṃ spṛśet| athavā taileneti kākākṣivadubhayatra saṃbadhyate| tailena śiraḥsnātaḥ tailena punaḥ kiṃcidapyaṅgaṃ na spṛśet| ato rātrau śiṣṭānāmatailaśiraḥsnātānāṃ tailena pādābhyaṅgasamācaraṇamaviruddham|
7.84
rājanyaśabdaḥ kṣatriyavacanaḥ| akṣatriyaprasūtasya rājño dhanaṃ na pratigṛhṇīyāt| “rājatodhanamanvicchet” ityuktaṃ tasyāyaṃ viśeṣa uktaḥ sūnācakradhvajavatāmiti| sūnāvatāṃ cakravatāṃ dhvajavatāṃ ca| sūnā prāṇivadhasthānaṃ tadyasyāstīti sa sūnāvānpaśumāraṇapūrvakamāṃsavikrayajīvī| cakradhānvījavadhavikraya jīvī tailikaḥ| dhvajavānmadyavikrayajīvī śauṇḍikaḥ| veśaḥ paṇyastriyā bhṛtiḥ tayā to jīvati strī pumānvā sa veśavān| eteṣāṃ ca na pratigṛhṇīyāt|
7.85
govindarājastu “daśaveśyāsamo nṛpaḥ” iti paṭhati| medhātithiprabhṛtayaḥ prāñco “daśaveśasamo nṛpaḥ” iti paṭhanti| sūnādiśabdaistadvānupalakṣyate| daśasūnāvatsu yāvāndoṣastāvānekasmin cakravati tailike, yāvāndaśasu tailikeṣu doṣastāvānekadhvajavati śauṇḍike, yāvāndaśasu dhvajavatsu doṣastāvānekatra veśavati, yāvāndaśasu veśavatsu doṣastāvānekatra rājani| uttarottaranindā ceyaṃ pūrvadātṛsaṃbhave satyuttaravarjanārthamapekṣayā yojyate|
7.86
sūnayā caratīti saunikaḥ| evaṃ saṃkalanayā yatsauniko daśasahasrāṇi svārthe vyāpādayati tena tulyo rājā manvādibhiḥ smṛtaḥ| tasmāttasya pratigraho narakahetutvādbhayānakaḥ kṣatriyasyāpi ca|
7.87
yo rājñaḥ kṛpaṇasya śāstrollaṅghanena pravartamānasya pratigrahaṃ karoti sa krameṇaitānvakṣyamāṇaikaviṃśatiṃ narakāngacchati|
pūrvaśloke sāmānyato narakānimānekaviṃśatimityuktamidānīṃ tāneva nāmato nirdiśati-tāmitramiti tribhiḥ ||
7.90
eteṣāṃ narakāṇāṃ svarūpaṃ mārkaṇḍeyapurāṇādiṣu vistareṇoktaṃ tatraivāvagantavyam |
7.91
pratigraho vividhanarakaheturiti jānanto brāhmaṇā dharmaśāstrapurāṇādivido vedādhyāyino janmāntare śreyaḥkāmavanto na rājñaḥ pratigṛhṇīyuḥ | viduṣo hi pratigrahe nātīva doṣaḥ| yato vakṣyati "tasmādvidvānbibhīyāt" (a0 4 ślo0 191) iti| teṣāmapi niṣiddho rājapratigrahaḥ pracurapratyavāyaphalaka iti darśayituṃ vidvadgrahaṇaṃ brahmavādigrahaṇaṃ ca |
7.92
brāhmo muhūrtto rātreḥ paścimo yāmaḥ| brāhmī bhāratī tatprabodhahetutvāt| muhūrttaśabdo'tra kālamātravacanaḥ| tatra budhyeta| dakṣeṇāpi “pradoṣapaścimau yāmau vedābhyāsena tau nayet| praharadvayaṃ śayāno hi brahmabhūyāya kalpate” iti bruvatā tatra prabodho'bhyanujñātaḥ| govindarājastu “rātreḥ paścime muhūrtte budhyeta” ityāha| dharmārthoṃ ca parasparāvirodhenānuṣṭhānārthamavadhārayet| tathā dharmārthārjanahetūnkāyakleśāṃścinnirūpayet| yadi mahānkāyakleśo'lpau ca dharmārthoṃ vā tadā taṃ pariharet| vedasya tattvārthaṃ brahmakarmātmakaṃ niścinuyāt| tasminsamaye buddhiprakāśāt|
7.93
tata uṣaḥkāle śayyāyā utthāya sati vege mūtrapurīṣotsargaṃ kṛtvātra kṛtavakṣyamāṇaśauco'nanyamanāḥ pūrvā saṃdhyāṃ ciraṃ gāyatrījapaṃ kurvanvartatārkadarśanāt| ayaṃ vidhiḥ prātaḥsaṃdhyāyāmuktaḥ| udayādūrdhvamapi japedāyurrādikāma iti vidhānātho'yamārambhaḥ| aparāmapi sam̐dhyām̐ svakāle prārabhya tārakodayādūrdhvamapi japannāsīta|
āyurādikāmārthikāro'yamiti darśayannāha-
7.94
saṃdhyāśabdo'tra saṃdhyānuṣṭheyajapādiparaḥ| yasmādṛṣayo dīrghasaṃdhyānuṣṭhānāddīrghamāyuḥ jīvantaḥ prajñāṃ yaśo'mṛtāṃ ca kīrtimadhyayanādisaṃpannaṃ yaśaśca prāpnuyuḥ| tasmādāyurādikāmaściraṃ saṃdhyāmupāsīta|
7.96
tataḥ pakṣādhikeṣu caturṣu māseṣu yaḥ puṣyastatra grāmādbahirgatvā svagṛhyānusāreṇotsargākhyaṃ karma kuryāt| athavā māghaśuklasya prathame'hani pūrvāhne kuryāt| māghaśukle ca vidhiḥ prauṣṭhapadyāṃ yenopākarma na kṛtaṃ tadviṣayaḥ|
7.97
evamuktaśāstrānusāreṇa grāmādbahiścchandasāmutsargākhyaṃ karma kṛtvā pakṣiṇīṃ rātriṃ viramennādhīyīta| dve dine pūrvāpare pakṣāviva yasyā madhyavartinyā rātreḥ sā pakṣiṇī rātriḥ| asminpakṣe tūtsargāhorātre dvitīyadine cāhni nādhyetavyaṃ dvitīyarātrau tvadhyetavyam| athavā tamevaikamutsargāhorātramanadhyāyaṃ kuryāt| vidyānaipuṇyakāmaṃ pratyayamahorātrānadhyāyavidhiḥ|
7.98
utsargānadhyayanādūrdhvaṃ mantrabrāhmaṇātmakaṃ vedaṃ śuklapakṣeṣu saṃyataḥ paṭhet| sarvāṇi tu vedāṅgāni śikṣāvyākaraṇādīni kṛṣṇapakṣeṣu paṭhet|
7.99
svarṇādyabhivyaktiśūnyaṃ śūdrasaṃnidhau ca nādhīyīta| tathā rātreḥ paścime yāme suptotthito vedamadhītya śrānto na punaḥ supyāt|
7.100
yathoktavidhinā nityaṃ chandaskṛtaṃ gāyatryādichandoyuktaṃ mantramātraṃ paṭhet| mantrāṇāmeva karmāntaraṅgatvāt| anāpadi samyakkaraṇādau sati brahma brāhmaṇaṃ mantrajātaṃ ca yathoktavidhinā yuktaḥ sanddhijaḥ paṭhet|
7.101
imānvakṣyamāṇānanadhyāyānsarvathā yathoktavidhinādhīyānaḥ śiṣyādhyāpanaṃ ca kurvāṇo gururvarjayet|
7.102
rātrau karṇaśravaṇayogyaśabdajanake vāyau vāti| govindarājastu “karṇābhyāmeva śravaṇopapatteratiśayavivakṣayā karṇaśrava ityuktaṃ, tenātiśabdavati vāyau vāti" itya bhihitavān| divā ca dhūlipaṭalotsāraṇasamarthe vāyau vahati etau varṣākāle'nadhyāyau tātkālikāvadhyāpanavidhijñā munayaḥ kathayanti|
7.103
vidyudgarjitavarṣeṣu dvandvanirdeśādyugapadupasthiteṣu mahatīnāṃ colkānāṃ saṃplava itastataḥ pāte sati| ākālikamiti tu nimittakālādārabhyāparedyuryāvatsa eva kālastāvatparyantamanadhyāyameteṣu manuravocat|
7.104
etānvidyudādīnyadā homārthaṃ prakaṭīkṛtāgnikāleṣu saṃdhyākṣaṇeṣu yugapadutpannāñjānīyāttadānadhyāyaṃ varṣāsu kuryānna sarvadā| tathānṛtau prāduṣkṛtāgnikāleṣu meghadarśanamātre satyanadhyāyo na varṣāsu|
7.105
antarikṣabhavotpātadhvanau bhūkampe sūryacandratārāgaṇānāṃ copasarge satyanadhyāyānimānākālikāñjānīyāt| ākālikaśabdārtho vyākṛta eva| ṛtāvapi varṣāsu kila bhūkampādayo na doṣāvahā ityabhiprāyeṇartāvapītyuktaṃ, apiśabdādanyatrāpi|
7.106
homārthaṃ prakāśiteṣvagniṣu saṃdhyāyāṃ yadā vidyudgarjitaśabdāveva bhavato natu varṣaṃ tadā sajyotiranadhyāyaḥ syāt nākālikaḥ| tatra yadi prātaḥsaṃdhyāyāṃ vidyudgarjitaśabdau tadā yāvatsūryajyotistāvadanadhyāyo dinamātrameva yadi sāyaṃsaṃdhyāyāṃ tau syātāṃ tadā yāvannakṣatrajyotistāvadanadhyāyo rātrimātramiti rātrau stanitavidyudvarṣeṣviti trayāṇāṃ pūrvoktānāṃ śeṣe varṣākhye tritaye jāte yathā divānadhyāyastathā rātrāvapi| ahorātra evetyarthaḥ|
7.107
naipuṇyaviṣayo dharmātiśayārthino grāmanagarayoḥ sarvadānadhyāyaḥ syāt| kutsitagandhe ca sarvasminnapi gamyamāne dharmanaipuṇyakāmaṃ pratyayaṃ vidyānadhyāyopadeśo vidyānaipuṇyakāmasya kadācidadhyayanamanujānāti| ye śiṣyāḥ kecidgṛhītavedādhyayanajanmādṛṣṭecchavaste dharmanaipuṇyakāmāḥ| kecitprathamādhyetāro vidyātiśayamātrārthinaste vidyānaipuṇyakāmāḥ|
7.108
antargataḥ śavo yasmingrāme jñāyate tatra| vṛṣalo'dhārmikastasya saṃnidhau natu śūdraḥ| tasya ‘‘na śūdrajanasaṃnidhau’’ iti niṣedhāt| rudyamāne rodanadhvanau| bhāve lakāraḥ| kāryāntarārthaṃ bahujanamelake satyanadhyāyaḥ|
7.109
udakamadhye madhyarātre ca muhūrttacatuṣṭaye ca niśāyāṃ ca caturmuhūrtamiti gautamasmaraṇāt| govindarājastu rātrimadhyapraharadvaya ityuktavān| tathā mūtrapurīṣotsargakāle'nnabhojanādinā cocchiṣṭo nimantraṇasamayādārabhya śrāddhabhojanāhorātraṃ yāvanmanasāpi vedaṃ na cintayet|
7.110
eka evoddiśyate yatra śrāddhe tadekoddiṣṭaṃ navaśrāddhaṃ tatketanaṃ nimantraṇaṃ gṛhītvā nimantraṇādārabhya kṣatriyasya janapadeśvarasya putrajanmādisūūtake rāhoścasūtakaṃ candrasūryoparāgaḥ tatra trirātraṃ vedaṃ nādhīyīta|
7.111
yāvadekasyānuddiṣṭasyocchiṣṭasya sakuṅkumādergandho lepaśca brāhmaṇasya śāstravido dehe tiṣṭhati tāvantyahorātrāṇyūrdhvamapi vedaṃ nādhīyīta|
7.112
śayyāyāṃ patitāṅga āsanārūḍhapādaḥ kṛtāvasakthiko vā māṃsaṃ bhuktvā jananamaraṇāśaucināṃ cānnaṃ bhuktvā nādhīyīta|
7.113
nīhāre dhūlikāyāṃ bāṇaśabde śaradhvanau| “bāṇo vīṇāviśeṣaḥ” ityanye| prātaḥ sāyaṃsaṃdhyayoramāvāsyācaturdaśīpaurṇamāsyaṣṭamīṣu nādhīyīta| aṣṭakāsūttaratra niṣedhātpaurṇamāsyādisāhacaryādaṣṭakāśabdo'ṣṭamītithiparaḥ|
viśeṣadoṣamāha—
7.114
yasmādamāvāsyā guruṃ hanti, śiṣyaṃ hanti caturdaśī, vedaṃ cāṣṭamīpaurṇamāsyau vismārayataḥ tasmāttā adhyayanādhyāpanayoḥ parityajet|
7.115
dhūlivarṣe diśāṃ dāhe sṛgālakukkuragardabhoṣṭreṣu ca ruvatsu paṅktau copaviśya prakṛtatvātsṛgālaśvakharādīnāmeva brāhmaṇo na paṭhet|
7.116
śmaśānasamīpe, grāmasamīpe, goṣṭhe ca, maithunasamayadhṛtavāsaḥ paridhāya, śrāddhīyaṃ ca siddhānādi pratigṛhya nādhīyīta|
7.117
śrāddhikamannādi bhuktvā tāvadanadhyāyo bhavatītyuktam| prāṇi vā gavāśvādi, aprāṇi vā vastramālyādi, pratigrahakāle hastena gṛhītvānadhyāyo bhavati| yasmātpāṇirevāsyamasyeti pāṇyāsyo hi brāhmaṇaḥ smṛtaḥ|
7.118
corairupadrute grāme gṛhādidāhādikṛte bhaye divryāntarikṣabhaumeṣu cādbhuteṣūtpāteṣvākālikamanadhyāyaṃ jānīyāt|
7.119
upākarmaṇi cotsarge trirātramadhyayanakṣepaṇam| utsarge pakṣiṇyahorātrāvanadhyāyāvuktau tatrāyaṃ dharmanaipuṇyakāmaṃ prati trirātropadeśaḥ| tathāgrahāyaṇyā ūrdhvaṃ kṛṣṇapakṣāṣṭamīṣu tisṛṣu catasṛṣu cāhorātramanadhyāyaḥ| divākālamātrasadbhāve'pi paurṇamāsyaṣṭakāsu cetyanena yāvadaṣṭamyevānadhyāya itarāṣṭamīṣūkta ityapunaruktiḥ| ṛtvantāhorātreṣu cānadhyāyaḥ|
7.120
turagatarukarinaukākharoṣṭrārūḍhaḥ tathoṣaradeśasthaḥ śakaṭādiyānena gacchannādhīyīta|
7.121
vivāde vākkalahe, kalahe daṇḍādaṇḍyādau, senāyāmapravṛttayuddhāyāṃ, saṃgare yuddhe, bhojanānantaraṃ ca yāvadārdrahastaḥ| “yāvadārdrapāṇiḥ” iti vasiṣṭhasmaraṇāt| tathājīrṇe'nne vamanaṃ ca kṛtvāmlodgāre ca na paṭhet|
7.122
adhyayanaṃ karomīti yāvadatithiranujñāpito na bhavati, mārute cātyarthaṃ vāti, rudhire ca gātrātsrute, rudhirasrāvaṃ vināpi śastreṇa kṣatamātre'pi nādhīyīta |
7.123
sāmadhvanau ca śrūyamāṇe ṛgyajuṣoḥ kadācidadhyayanaṃ na kuryāt| vedaṃ ca samāpya āraṇyakākhyaṃ ca vaidaikadeśamadhītya tadahorātre vedāntaraṃ nādhīyīta |
7.124
sāmagānaśrutau ṛgyajuṣoranadhyāya uktastasyāyamanuvādaḥ| ṛgvedo deva eva devatāsyeti devadaivatyaḥ| yajurvedo mānuṣo mānuṣadevatākatvāt| prāyeṇa mānuṣakarmopadeśādvā mānuṣaḥ| sāmavedaḥ pitṛdevatākatvātpitryaḥ| pitṛkarma kṛtvā jalopasparśanaṃ smaranti tasmāttasyāśuciriva dhvaniḥ na tvaśucireva| atastasmiñchrūyamāṇe ṛgyajuṣī nādhīyīta |
7.125
etadvedatrayasya devamanuṣyapitṛdevatākatvaṃ jānantaḥ śāstrajñāstrayīniṣkarṣaṃ sāroddhṛtaṃ praṇavavyāhṛtisāvitrātmakaṃ praṇavavyāhṛtisāvitrīḥ krameṇa pūrvamadhītya paścādvedādhyayanaṃ kuryuḥ| dvitīyādhyāyokto'pyayamarthaḥ punaranadhyāyaprakaraṇe'bhihitaḥ| yathaite yathoktānadhyāyā evaṃ praṇavavyāhṛtisāvitrīṣvapaṭhitāstvanadhyāya iti darśayituṃ śiṣyasyādhyāpanamevaṃ kartavyamiti snātakavratatvāvagamārthaṃ ca|
7.126
paśurgavādiḥ maṇḍūkabiḍālakukkurasarpanakulamūṣakaiḥ śiṣyopādhyāyayormadhyāgamane'nadhyāyamahorātraṃ jānīyāt|
saṃprati vidyānaipuṇyakāmaṃ prati pūrvoktānadhyāyavikalpārthamāha-
7.127
syādhyāyabhūmiṃ cocchiṣṭādyamedhyopahatāṃ ātmānaṃ ca yathoktaśaucarahitamiti dvāvevānadhyāyau nityaṃ prayatnato varjayenna tu pūrvoktān| teṣāmapi yatra nityagrahaṇamanuvādo vā nityatvakhyāpako vāsti tānapi nityaṃ varjayet| anyatra vikalpaḥ|
7.128
amāvāsyādiṣvṛtāvapi snātako dvijo na striyamupagacchet| “parvavarjaṃ vrajeccainām” (a0 3 ślo0 45) ityanenaiva niṣedhasiddhau snātakavratalopaprāyaścittārthamiha punarvarjanam|
7.129
nityasnānasya bhojanānantaramaprasakteścāṇḍālādisparśānimittakasya “muhūrtamapi śaktiviṣaye nāprayataḥ syāt|” ityāpastambasmaraṇātriṣeddhumayogyatvādṛdṛcchāsnānamidaṃ bhojanānantaraṃ niṣidhyate| tathā rogī naimittikamapi snānaṃ na kuryāt kintu yathāsāmarthyaṃ ‘‘aśiraskaṃ bhavetsnānaṃ snānāśaktau tu karmiṇām| ārdveṇa vāsasā vā syānmārjanaṃ daihikaṃ viduḥ’’ ityādijābālādyuktamanusaṃdheyam| tathā ‘‘mahāniśātra vijñeyā madhyasthaṃ praharadvayam| tasminsnānaṃ na kurvīta kāmyanaimittikādṛte’’ iti devalavacanāttatra na snāyāt| bahuvāsāśca nityaṃ na snāyāt| naimittikacāṇḍālādisparśe sati tu snānaṃ bahuvāso'pyaniṣiddham| grāhādyākrāntāgādharūpatayā ca viśeṣeṇājñāte jalāśaye ca|
7.130
devatānāṃ pāṣāṇādimayīnāṃ, guroḥ pitrādeḥ, nṛpateḥ snātakasyācāryasya ca| gurutve'pyācāryasya prādhānyavivakṣayā pṛthaṅnirdeśaḥ| babhrutaḥ kapilasya yajñe dīkṣitasyāvabhṛthasnānātpūrvamicchayā chāyāṃ nākrāmet| caśabdāccāṇḍālādīnāmapi| kāmata ityabhidhānādabuddhipūrvake na doṣaḥ|
7.131
divārātre ca sampūrṇe praharadvaye samāṃsaṃ ca śrāddhaṃ bhuktvā prātaḥsāyaṃsaṃdhyayośca ciraṃ catuṣpathaṃ nādhitiṣṭhet|
7.132
udvartanamabhyaṅgamalāpakarṣaṇapiṣṭakādi apasnānaṃ snānodakaṃ mūtrapurīṣe rudhiraṃ ca śleṣmāṇaṃ niṣḍyūtamaśleṣmarūpamapi carvitaparityaktarūpatāmbūlādi vāntaṃ bhuktvodgīrṇabhaktādi etāni kāmato nādhitiṣṭhet| adhiṣṭhānaṃ taduparyavasthānam|
7.133
śatruṃ tanmantriṇamadharmaśīlaṃ caura paradārāṃśca na seveta| caurasyādhārmikatve'pyatyantagarhitatvātpṛthaṅnirdeśaḥ|
7.134
yasmādīdṛśamanāyuṣyamiha loke puruṣasya na kiṃcidasti yādṛśaṃ paradāragamanaṃ tasmādetanna kartavyam|
7.135
vṛddhyarthe bhūdhātuḥ| bhūṣṇurvardhiṣṇuḥ dhanagavādinā vardhanaśīlaḥ kṣatriyaṃ sarpaṃ bahuśrutaṃ ca brāhmaṇaṃ nāvajānīyāt| kṛśānapi tatkāle pratīkārākṣamān|
7.136
etatrayamavamānitaṃ sadāvamantāraṃ vināśayati| kṣatriyasarpau dṛṣṭaśaktyā brāhmaṇaścābhicārādinā'dṛṣṭena| tasmātkalyāṇabuddhiretatrayaṃ sarvadā nāvajānīyāt|
7.137
prathamaṃ dhanārthamudyame kṛte tatra dhanānāmasaṃpattibhirmandabhāgyo'hamiti nātmānamavajānīyāt| kintu maraṇaparyantaṃ śrīsiddharthamudyamaṃ kuryāt| na tvimāṃ durlabhāṃ budhyet|
7.138
yathā dṛṣṭaśrutaṃ tattvaṃ brūyāt| tathā prītisādhanaṃ brūyātputrastejāta iti| yathā dṛṣṭaśrutamapyapriyaṃ putraste mṛta ityādi na vadet| priyamapi mithyā na vadet| eṣa vedamūlatayā nityo dharmaḥ|
7.139
prathamaṃ bhadrapadamabhadrapadaparaṃ dvitīyaṃ bhadraśabdaparyāyaparaṃ abhadraṃ yattaddraśabdaparyāyaparapraśastādiśabdena prabrūyāt| tathā cāpastambaḥ "nābhadramabhadraṃ brūyātpuṇyaṃ praśastamiti brūyādbhadramityeva" iti| bhadrapadameva vā tatra yojyam| śuṣkaṃ niṣprayojanaṃ vairaṃ vivādaṃ na kenacitsaha kuryāt|
7.140
uṣaḥsamaye pradoṣe ca divā saṃpūrṇapraharadvaye ca ajñātakulaśīlena puruṣeṇa śūdraiśca saha na gacchet| "naikaḥ prapadyetādhvānam" (a0 4 ślo0 60) ityukte pratiṣedhe'pi punarnaika iti pratiṣedhaḥ snātakavratalopaprāyaścittagauravārthaḥ|
7.141
hīnāṅgādhikāṅga mūrkhavṛddhakurūpārthahīnahīnajātīnkāṇaśabdāhvānādinā na nindet|
7.142
kṛtabhojanaḥ kṛtamūtrapurīṣādiścākṛtaśaucācamano brāhmaṇo hastādinā gobrāhmaṇāgnīnna spṛśet| na cāśuciḥ sannanāturo divisthānsūryacandragrahādijyotirgaṇānnapaśyet |
7.143
etānāvādīnaśuciḥ saṃspṛṣṭvā kṛtācamanaḥ pāṇinā gṛhītābhiradbhiḥ prāṇāṃścakṣurādīnīndriyāṇi śiraḥskandhajānupādānnābhiṃ ca spṛśet| aprakaraṇe cedaṃ prāyaścittābhidhānaṃ lāghavārthaṃ tatra prakaraṇe gavādigrahaṇamapi kartavyaṃ syāt |
7.144
anāturaḥ sansvāni khānīndriyacchidrāṇi romāṇi ca gopyānyupasthakakṣādigatāni nirnimittaṃ na spṛśet |
7.145
abhipretārthasiddhirmaṅgalaṃ taddhetutvena gorocanādidhāraṇamapi maṅgalam| gurusevā dikamācārastatrodyuktaḥ syāt| bāhyābhyantaraśaucāpeto jitendriyaśca bhavet gāyatryādijapaṃ vihitahomaṃ ca nityaṃ kuryāt| atandrito'nalasaḥ| atrācārādīnāmuktānāmapi vinipātanivṛttyarthatvātpunarabhidhānam |
atra āha—
7.146
maṅgalācārābhyāṃ yuktānāṃ nityaṃ śucīnāṃ japahomaCountratānāṃ daivamānuṣodravo na jāyate|
7.147
nityakṛtyāvasare śreyohetutayā praṇavagāyatryādikaṃ vedamevānalaso japet| yasmāttaṃ brāhmaṇasya śreṣṭhaṃ dharmaṃ manvādayo vadanti| anyaḥ punastato'pakṛṣṭo dharmo munibhirucyate uktasyaiva vedābhyāsādeḥ pūrvajātismaraṇadvāreṇa mokṣahetutvaṃ vadituṃ punarabhidhānam|
7.148
satatavedābhyāsaśaucatapo'hiṃsābhiḥ pūrvabhavasya jātiṃ smarati|
tataḥ kimata āha-
7.149
pūrvajātiṃ smaran| jātimityekatvamanākāṅkṣitatvādavivakṣitam| bahūni janmāni smaraṃsteṣu ca garbhajanmajarāmaraṇaduḥkhānyapi smaransaṃsāre virajyanbrahmaivājasramabhyasyati śravaṇamananadhyānaiḥ sākṣātkaroti tena cānantamavināśi paramānandāvirbhāvalakṣaṇaṃ mokṣasukhaṃ prāpnoti|
7.150
sāvitrīdevatākānhomānaniṣṭanivṛttyarthaṃ ca śāntihomānpaurṇamāsyamamāvāsyayoḥ sarvadā kuryāt| tathā āgrahāyaṇyā ūrdhvaṃ kṛṣṇāṣṭamīṣu tisṛṣu cāṣṭakākhyena karmaṇā śrāddhena ca tadantaritakṛṣṇanavamīṣu cānvaṣṭakākhyena paralokagatāpitṝnyajet|
7.151
"nairṛtyāmiṣuvikṣepamatītyābhyadhikaṃ bhuvaḥ" iti viṣṇupurāṇavacanādevaṃvidhādagnigṛhasya dūrānmūtrapurīṣapādaprakṣālanasakalocchiṣṭānnāni niṣicyata iti niṣekaṃ retaścotsṛjet|
7.152
mitradevatākatvānmaitraḥ pāyustadbhavatvānmaitraṃ purīṣotsargam| tathā dehaprasādhanaṃ prātaḥ snānadantadhāvanāñjanadevārcanādi pūrvāhna eva kuryāt| pūrvāhnaśabdena rātriśeṣadinapūrvabhāgāviha vivakṣitau| padārthamātravidhiparatvāccāsya pāṭhakramo'pi nādaraṇīyaḥ| nahi snānānantaraṃ dantadhāvanam|
7.153
pāṣāṇādimayāni dharmapradhānāṃśca brāhmaṇān rakṣārthaṃ rājādikaṃ gurūṃśca pitrādīnamāvāsyādiparvasu draṣṭumabhimukho gacchet|
7.154
gṛhāgatānrurūnabhivādayetteṣāṃ ca svīyamāsanamupaveṣṭuṃ ca dadyāt| baddhāñjaliśca gurusamīpa āsīta| gacchataśca pṛṣṭhadeśe'nugacchet| ukto'pyayamabhivādanādyācāraḥ phalābhidhānāya punarucyate|
7.155
vedasmṛtibhyāṃ samyaguktaṃ sveṣu karmasvadhyayanādiṣvaṅgatvena saṃbaddhaṃ dharmasya hetuṃ sādhūnāmācāramanalasaḥ sannitāntaṃ seveteti sāmānyenācārānuṣṭhānopadeśaḥ phalakathanāya|
7.156
ācārādvedroktamāyurlabhate, abhimatāśca prajāḥ putrapautraduhitrātmikāḥ, prabhūtaṃ ca dhanaṃ, aśubhaphalasūcakaṃ ca dehasthamalakṣaṇamācāro niṣphalayati| ācārākhyadharmeṇālakṣaṇasūcitāriṣṭanāśāt|
7.157
yasmāddurācāraḥ puruṣo loke garhitaḥ syātsarvadā duḥkhānvito rogavānalpāyuśca bhavati tasmātsadācārayuktaḥ syāt|
7.158
yaḥ sadācāravāñśraddhānvitaḥ paradoṣānabhidhātā sa śubhasūcakalakṣaṇaśūnyo'piśatāyurbhavati|
7.159
yadyatkarma parādhīnaṃ paraprārthanādisādhyaṃ tattadyatnato varjayet yadyatsvādhīnadehavyāpārasādhyaṃ paramātmagrahādi tattadyatnato'nutiṣṭhet|
atra hetumāha-
7.160
sarvaṃ paraprārthanādisādhyaṃ duḥkhahetuḥ| sarvamātmādhīnaṃ sukhahetuḥ| etatsukhaduḥkhayoḥ kāraṇaṃ jānīyāt|
7.161
yatkarma kurvato'syānuṣṭhātuḥ puruṣasyāntarātmanastuṣṭiḥ syāttatprayatnato'nuṣṭheyam| atuṣṭikaraṃ varjayet| etaccāvihitāniṣiddhagocaraṃ vaikalpikaviṣayaṃ ca|
7.162
ācāryamupanayanapūrvakavedādhyāpakaṃ, pravaktāraṃ vedārthavyākhyātāraṃ, guruṃ "alpaṃ vā bahu yasya" (a0 2 ślo0 149) ityuktam| ācāryādīṃstu na hiṃsyāt| pratikūlācaraṇe'tra hiṃsāśabdaḥ| govindarājastu sāmānyena hiṃsāpratiṣedhādātatāyino'pyetānna hiṃsyāditi vyākhyātavāṃstadayuktam| "guruṃ vā bālavṛddhau vā" (a0 8 ślo0 350) ityanena virodhāt|
7.163
nāsti paraloka iti buddhiṃ, vedasya devatānāṃ ca nindāṃ, mātsaryaṃ dharmānutsāhābhimānakopakrauryāṇi tyajet|
7.164
parasya hananārthaṃ kruddhaḥ sandaṇḍāni notkṣipet| naca paragātre nipātayetputraśiṣye bhāryādāsāderanyatra| kṛtāparādhānetānanuśāsanārthaṃ "rajjvā veṇudalena vā" (a0 8 ślo0299) ityādivakṣyamāṇaprakāreṇa tāḍayet|
7.165
dvijātirapi brāhmaṇasya hananārthaṃ daṇḍādikamudyamyaiva natu nipātya varṣaśataṃ tāmisrādinarake paribhramati|
7.166
tṛṇenāpi krodhādbuddhipūrvakaṃ brāhmaṇaṃ tāḍayitvā ekaviṃśatijanmāni pāpayoniṣu kukkurādiyoniṣu jāyate|
7.167
ayudhyamānasya brāhmaṇasyāṅge śāstrānabhijñatayā śoṇitamutpādya paraloke mahadduḥkhamāpnoti|
7.168
khaṅgādihatabrāhmaṇāṅganirgataṃ rudhiraṃ bhūmipatitaṃ yāvato dhūlidvyaṇukāmpiṇḍīkaroti tāvatsaṃkhyāni varṣāṇi paraloke śoṇitotpādakaḥ prahartā anyaiḥ śvasṛgālādibhirbhakṣyate|
7.169
tasmādavagoraṇādidoṣābhijño brāhmaṇe daṇḍādyudyamananipātarudhirasravaṇāni nāpadyapi kuryāditi pūrvoktakriyātrayasyopasaṃhāraḥ|
7.170
adharmeṇa vyavaharatītyadhārmikaḥ śāstrapratiṣiddhāgamyāgamanādyanuṣṭhātā yo mānuṣo, yasya ca sākṣye vyavahāranirṇayādau ca mithyābhidhānameva dhanopāyo'satyamabhidhāyotkocadhanaṃ gṛhṇāti, yaśca parahiṃsābhirataḥ nāsāviha loke sukhayukto vartate| tasmādetanna kartavyamiti nindayā niṣedhaḥ kalpyate |
7.171
śāstravihitamanutiṣṭhandhanādyabhāvenāvasīdannapi kadācinnādharme buddhiṃ kuryāt| yasmādadharmavyavahāriṇo yadyapyāpātato dhanādisaṃpadbhāgino'pi dṛśyante tathāpi teṣāmadhārmikāṇāmadharmacaurādivyavahāriṇāṃ pāpināṃ tajjanitaduritaśālināṃ śīghraṃ dhanādiviparyayo'pi dṛśyate| taṃ paśyannādharme dhiyaṃ dadyāditi śiṣyahitāya dṛṣṭamarthaṃ darśitavān |
7.172
śāstreṇāniyamitakālaparipākatvācchubhāśubhakarmaṇāṃ nādharmo'nutiṣṭhataḥ tatkāla eva phalati| gauriveha bhūmipakṣe sādharmyadṛṣṭāntaḥ| yathā bhūmiruptabījamātrā tadaiva pracurapacelimaphalavrīhistabakasaṃvalitā na bhavati kintu niyamaphalapākasamayamāsādya| paśupakṣe vaidharmyadṛṣṭāntaḥ| yathā gauḥ paśurvāhadohābhyāṃ sadyaḥ phalati naivamadharmaḥ kintu krameṇāvartamānaḥ phalonmukhībhavannadharmakarturmūlāni chinatti| mūlacchedena sarvanāśo lakṣyate| dehadhanādyanvito naśyati |
7.173
yadi svayaṃ karturdehadhanādināśaṃ phalaṃ na janayati, tadā tatputreṣu nocetpautreṣu janayati natu niṣphala eva bhavati| nanu anyakṛtasya karmaṇaḥ kathamanyatra phalajanakatvam| ucyate putrādināśasya pituḥkleśahetutvācchāstrīyatvāccāsyārthasya nāviśvāsaḥ|
7.174
adharmeṇa paradrohādinā tāvadāpātato grāmadhanādinā vardhate| tato bhadrāṇi bahubhṛtyagavāśvadīni labhate| tataḥ śatrūnsvasmādapakṛṣṭānñjayati| paścātkiyatā kālenādharmaparipākavaśāddehadhanatanayādisahito vinaśyati|
7.175
satyadharmasadācāraśauceṣu sarvadā ratiḥ kuryāt| śiṣyāṃścānuśāsanīyānbhāryāputradāsacchātrān “rajjvā veṇudalena vā” (a0 8 ślo0 299) iti prakāreṇa śāsayet| uktānāmapyabhidhānādādarārthaṃ vāgbāhūdarasaṃyataśca syāt| vāksaṃyamaḥ satyabhāṣitā| bāhusaṃyamo bāhubalena kasyāpyapīḍanam| udarasaṃyamo yathālabdhālyabhojanam|
7.176
yāvarthakāmau dharmavirodhinau bhavetāṃ tau pariharet| yathā cauryādināthopapādanaṃ, dīkṣādine yajamānasya patyupagamaḥ, udarkaṃ uttarakālastatrāsukhaṃ yatra dharme taṃ dharmamapi parityajet| yathā putrādivargapoṣyayuktasya sarvasvadānam| lokavikruṣṭaṃ yatra lokānāṃ vikrośaḥ yathā kalau madhyamāṣṭakādiṣu govadhādiḥ |
7.177
pāṇyādicāpalaṃ tyajet| anupayuktavastūpādānādi pāṇicāpalam| niṣprayojanaṃ bhramaṇādi pādacāpalam| parastrīprekṣaṇādi netracāpalam| bahugarhyavāditā vākcāpalam| anṛjuḥ kuṭilo na syāt| paradroho hiṃsā tadarthaṃ ceṣṭāṃ dhiyaṃ ca na kuryāt|
7.178
bahuvidhaśāstrārthasaṃbhave pitṛpitāmahādyanuṣṭhita eva śāstrārtho'nuṣṭhātavyaḥ| tena gacchannariṣyate nādharmeṇa hiṃsyate|
7.180
ṛtvigādibhirvākkalahaṃ na kuryāt| śāntyādikartā purohitaḥ| saṃśritā anujīvinaḥ| jñātayaḥ pitṛpakṣāḥ| saṃbandhino jāmātṛśyālakādayaḥ| bāndhavā mātṛpakṣāḥ| jāmayo bhaginīsnuṣādyāḥ|
7.181
etairṛtvigādibhiḥ saha vivādānparityajyājñātapāpaiḥ pramucyate| tathaitairvivādairupaikṣitairimānvakṣyamāṇānsarvalokāngṛhastho jayati|
7.182
ācāryo brahmalokasya prabhuḥ tena saha vivādaparityāgena tatsaṃtuṣṭyā tu brahmalokaprāpte rgauṇaṃ brahmalokeśatvam| evaṃ prājāpatyalokeśaḥ prajāpatye pitā ca prabhuḥ| atithirindralokeśaḥ devalokasya ca ṛtvijaḥ| evamuttaratrāpi tattallokeśatvaṃ boddhavyam|
7.183
apsarasāṃ loke jāmayaḥ prabhavanti, vaiśvadevaloke bāndhayāḥ, varuṇaloke saṃbandhinaḥ, bhūrloke mātṛmātulau|
7.184
kṛśaḥ kṛśadhanaḥ| saṃśrito vivakṣitaḥ| bālavṛddhasaṃśritāturā antarikṣe prabhavanti| bhrātā ca jyeṣṭhaḥ pitṛtulyaḥ tasmātso'pi prajāpatilokaprabhuḥ, bhāryāputrau ca svaśarīrameva, ataḥ kathamātmanaiva saha vivādaḥ saṃbhavati|
7.185
svadāsavargaśca nityānugatatvādātmacchāyeva na vivādārhaḥ| duhitā ca paraṃ kṛpāpātraṃ tasmādetairadhikṣiptaḥ san asaṃtāpaḥ saheta natu vivadet|
7.186
vidyātapovṛttasaṃpannatayā pratigrahe'dhikāryapi tatra punaḥ punaḥ pravṛttiṃ tyajet| yasmātpratigraheṇāsya vedādhyāyanādinimittaprabhāvaḥ śīghrameva vinaśyati| yātrāmānnaprasiddhyarthamityukte'pi sāmānyenārjanasaṃkoce viśeṣeṇa pratigrahasya brāhmaprabhāvapraśamanaphalatvakathanārthaṃ vacanam|
7.187
dravyāṇāṃ pratigrahaṃ dharmāya hitaṃ vidhānaṃ grāhyadevatāpratigrahamantrādikamajñātvā kṣudhāvasānaṃ gacchannapi prājño na pratigṛhṇīyātkiṃ punaranāpadi|
7.188
svarṇādīñśrutasvādhyāyahīnaḥ pratigṛhnannagnisaṃyogena dāruvadbhasmībhūte bhavati punarutpattiṃ na labhate|
7.189
aviduṣaḥ pratigrahīturbhūgaum̐śca śarīraṃ oṣato dahataḥ| uṣadāhe bhauvādikastasyedaṃ rūpam| bhūgavordvitvavivakṣāyāṃ dvivacanam| evaṃ hiraṇyamannaṃ cāyuroṣataḥ| aśvaścakṣurityādiṣu vibhaktivipariṇāmādoṣatītyekavacanāntasyānuṣaṅgaḥ|
7.190
yastapovidyāśūnyaḥ pratigrahecchuḥ brāhmaṇo bhavati sa pratigrahāvinābhāvādbuddhisthena tena iti parāmṛṣṭenaiva dātraivānarhapratigrahādānapāpayuktena saha narake majjati| yathā pāṣāṇamayenoḍupenāmbhastaraṃstenaiva sahāmbhasi magno bhavati|
7.191
yasmādasāvalpadravyapratigraheṇāpi mūrkhaḥ paṅke gauriva narake samartho bhavati tasmādyataḥkutaścitsuvarṇādivyatiriktasīsakādyasārapratigrahādapi trasyet|
pratigrahītṛdharmamabhidhāyādhunā dāturāha-
tenopakalpitaṃ śrāddheṣu kavyaṃ pañcadaśa varṣāṇi pitaro na bhuñjate| naca yajñeṣu tena dattaṃ puroḍāśādi havyamagnirvahati devānprāpayati, yastāṃ bhikṣāṃ na svīkaroti|
7.192
vāyasādibhyo yaddīyate tadapi baiḍālavratikebhyo dharmajño na dadyādityatiśayoktya dravyāntaradānaṃ niṣidhyate natu vāridānameva| "pāṣaṇḍino vikarmasthān" (a0 4 ślo030) ityanena baiḍālavratikāyātithitvena satkṛtārthadānādi niṣiddhamiha tu dhanadānaṃ niṣidhyate ataeva "vidhināpyarjitaṃ dhanaṃ" iti (a0 4 ślo0 - 294) vakṣyati| nāvedavidīti vedārthānabhijñe| etacca vidvatsaṃbhave nāvedavidīti niṣidhyate|
7.193
eteṣu triṣvapi baiḍālavratikādiṣu nyāyārjitamapi dhanaṃ dattaṃ dātuḥ pratigrahītuśca paraloke narakahetutvādanarthāya bhavati |
7.194
yathā pāṣāṇamayenoḍupāninā jale taraṃstenaiva sahādho gacchati evaṃ dānapratigrahaśāstrānabhijñau dātṛgrāhakau narakaṃ gacchataḥ| “atapāstvanadhīyānaḥ” (a0 4 ślo0 190) iti pratigrahītṛprādhānyena nindoktā| iha tu dātṛprādhānyenetyapunaruktiḥ |
7.196
adhodṛṣṭirnijavinayakhyāpanāya satatamadha eva eva nirīkṣate| niṣkṛtirniṣṭhuratā tayā caratīti naikṛtikaḥ| svārthasādhanatatparaḥ parārthakhaṇḍanena| śaṭho vakraḥ| mithyāvinīta: kapaṭavinayavān| bakavrataṃ caratīti bakavratacaraḥ| bako hi prāyeṇa mīnahananarucitayā mithyāvinītaḥ sannaivaṃśīlo bhavatīti gauṇo bakavrataśabdaḥ|
7.197
ye bakavrataṃ biḍālavrataṃ caranti te brāhmaṇāstena pāpahetunā karmaṇāndhatāmisranāmni narake patanti|
7.198
pāpaṃ kṛtvā prāyaścittarūpaṃ prājāpatyādivrataṃ pāpamapanayati tannedaṃ prāyaścittaṃ kintu varmārthamahamanutiṣṭhāmīti strīśūdramūrkhādijanamohanaṃ kurvannānutiṣṭhet|
7.200
pretyeheti ślokadvayaṃ prathamaṃ subodham| abrahmacārī yo brāhmaṇo brahmacaryādiliṅgaṃ mekhalājinadaṇḍādiveṣopalakṣitastadvṛttyā bhikṣābhramaṇādinā jīvati sa brahmacāryādīnāṃ yatpāpaṃ tadātmanyāharati| kukkurāditiryagyonau cotpadyate| tasmādetanna kartavyamiti niṣedhaḥ kalpyate|
7.201
nipānaṃ jalādhāraḥ| parakṛtapuṣkariṇyādiṣu na kadācitsnāyāt| tatra snātvā puṣkariṇyādikarturyatpāpaṃ tasyāṃśena vakṣyamāṇacaturthabhāgarūpeṇa saṃbadhyate| akṛtrimanadyādyasaṃbhave parakṛte'pi puṣkariṇyādau prākpradānātpañca piṇḍānuddhṛtya snātavyam| tadāha yājñavalkyaḥ-‘“pañca piṇḍānanuddhṛtya na snāyātparavāriṣu| uddhṛtya caturaḥ piṇḍānyārakye snānamācaret| snātvā ca tarpayeddevānpitṝṃścaiva viśeṣataḥ’” (a01 ślo0159) |
7.202
asyeti prakṛtaḥ punaḥ parāmṛśyate| parasya yānādīnyadattānyupayuñjānastadīyapāpacaturthabhāgabhāgī bhavati| adattānīti parasyānumatyabhāvaśca vivakṣitaḥ| tena sarvārthotsṛṣṭamaṭhakūpādivupayogārthātmasnānādau na virodhaḥ|
7.203
nadyādiṣu sarvadā snānamācaret| devakhāteṣviti taḍāgaviśeṣaṇam| devasaṃbandhitvena prasiddheṣu saraḥsu garteṣvaṣṭadhanuḥsahasrebhyo nyūnagatiṣu| taduktaṃ chandogapariśiṣṭe“dhanuḥsahasrāṇyaṣṭau ca gatiryāsāṃ na vidyate| na tā nadīśabdavahā gartāstāḥ parikīrtitāḥ||” caturhastapramāṇaṃ dhanuḥ| prasravaṇeṣu nirjhareṣu cānenaiva parakīyenipānavyāvṛttisiddhau yatpṛthagvacanaṃ tadātmīyotsṛṣṭataḍāgādiṣu snānādyanujñānārthaṃ, tadapi nadyādyasaṃbhave draṣṭavyam|
7.205
anadhītavedenopakrānte yajñe'gnīṣomīyādūrdhvamapi bhojanayogyasamaye brāhmaṇo na bhuñjīta| tathā bahūnāṃ yājakena ṛtvijāṃ striyā napuṃsakena ca yatra yajñe hūyate tatra kadācinna bhuñjīta|
7.206
pūrvoktā bahuyājakādayo yatra homaṃ kurvanti tatkarma śiṣṭānāmlīkamaśrīkaṃ śrīghnam| rephasya sthāne lakāraḥ| devānāṃ pratikūlaṃ tasmādetaddhomaṃ na kārayet|
7.207
kṣībakruddhavyādhitānāmannaṃ tathā keśakīṭasaṃsargaduṣṭaṃ pādena cecchātaḥ saṃspṛṣṭamannaṃ na bhuñjīta|
7.208
bhrūṇaghnetyupalakṣaṇādgoghnetyādipatitāvekṣitaṃ rajasvalayā ca spṛṣṭaṃ pakṣiṇā ca kākādinā svāditaṃ kukureṇa ca spṛṣṭamannaṃ na bhuñjīta|
7.209
yadannaṃ gavāghrātaṃ ghuṣṭānnaṃ| ko bhoktetyupodghuṣṭānnaṃ satrādau yaddīyate| viśeṣata iti bhūridoṣatayā prāyaścittagauravārtham| gaṇānnaṃ śaṭhabrāhmaṇasaṃghānnaṃ| gaṇikā veśyā tasyā annaṃ śāstravidā ca yadduṣṭamiti ninditaṃ tañca na bhuñjīta|
7.210
cauragāyanajīvinostathā takṣavṛttijīvanasya vṛddhyupajīvinaścānnaṃ na bhuñjīta| tathā yajñe dīkṣitasya prāgagnīṣomīyāt| kadaryasya kṛpaṇasya| nigaḍasyeti tṛtīyārthe ṣaṣṭhī| nigaḍena baddhasya| govindarājastu baddhaśabdasya bandhanairvināpyayonigaḍairnigaḍitasya dattāyonigaḍasyeti vyākhyātavān|
7.211
mahāpātaktitvena saṃjātalokavikrośasya, napuṃsakasya, puṃścalyā vyabhicāriṇyā agaṇikāyā api, dāmbhikasya chadmanā dharmacāriṇo baḍālavratikāderannaṃ na bhuñjīta | śuktaṃ yatsvabhāvato madhuraṃ dadhyādisaṃparkavaśainodakādinā cāmlādibhāvaṃ gatam, paryuṣitaṃ rātryantaritam, śūdrasyānnaṃ na bhuñjīteti saṃbandhaḥ| ucchiṣṭaṃ ca bhuktāvaśiṣṭānnamviśeṣātkasyāpi na bhuñjīta | gurūcchiṣṭaṃ ca vihitatvādvojyam | govindarājastu śūdrasyocchiṣṭaṃ tadbhuktāvaśiṣṭaṃ ca sthālīsthamapi na bhuñjītetyāha |
7.212
cikītsājīvinaḥ, mṛgayormāṃsavikrayārthaṃ mṛgādipaśuhantuḥ, krūrasyānṛjupakṛteḥ, niṣiddhocchiṣṭabhokturannaṃ na bhuñjīta| ugro dāruṇakarmā tasyānnam| "govindarājo maṅgaryāmugraṃ rājānamuktavān| manuvṛttau ca śūdrāyāṃ kṣatriyotpannamabhyadhāt| "bhedokteryājñavalkīyenogro rājeti vāvadat| āścaryamidametasya svakīyahṛdi bhūṣaṇam || " sūtikānnaṃ sūtikāmuddiśya yatkriyate tadannaṃ tatkulajairapi na bhoktavyam | ekapaṅktisthānanyānavamanya yatrānne bhujyamāne kenacidācamanaṃ kriyate tatparyācāntam | anirdaśaṃ mṛtikānnaṃ vakṣyamāṇatvānna bhuñjīta |
First 199 of 245 passages. Read on