Nirnayasindhu 73.p1
Nirṇayasindhu 73.p1
- Language
- Sanskrit
73.p1.1
marīciḥ- “lavaṇe madhumāṃse ca puṣpamūlaphaleṣu ca | śākakāṣṭhatṛṇeṣvapsu dadhisarpiḥpayaḥsu ca | tilauṣadhājine caiva pakvāpakke svayaṃgrahaḥ || paṇyeṣu caiva sarveṣu nāśaucaṃ mṛtasūtake|"
svayameva svāmyanujñayā grāhyaṃ na taddhastādityarthaḥ || kraye tu taddhastādapi na doṣaḥ || pakkaṃ
laḍḍukādi || apakkaṃ taṇḍulādi || etadannasatraparam || "annasatre pravṛttānāmāmāmannamavirhitam| bhuktvā pakvānnameteṣāṃ trirātraṃ tu vratī bhavet" ityāṅgirasokteḥ || pakvānnamodanādi
natu bhakṣyam
ṣaṭtriṃśanmate- “ubhābhyāmaparijñāte sūtakaṃ naiva doṣakṛt | ekenāpi parijñāte bhokturdoṣamupāvahet || vivāhotsavayajñeṣu tvantarā mṛtasūtake | parairannaṃ pradātavyaṃ bhoktavyaṃ ca dvijottamaiḥ || bhuñjāneṣu tu vipreṣu tvantarā mṛtasūtake | anyagehodakācāntāḥ sarve te śucayaḥ
smṛtāḥ ||” bṛhaspatiḥ- ‘vivāhotsava' ityādyuktvā- 'pūrvasaṃkalpitānneṣu na doṣaḥ parikīrtitaḥ ||' ṣaḍaśītau-“saṃsargādyasya vāśaucaṃ yasyātikrāntakālatā | tadīyasya padārthasya
nāśaucaṃ vidyate kvacit ||” śuddhitattve-“śuddhyedityanuvṛttau viṣṇuḥ- prokṣaṇena
pustakam' iti
mṛtadoṣe nirṇayaḥ
atha mṛtadoṣe hemādrau ṣaṭtriṃśanmate kaurme ca-“vyāpādayedya ātmānaṃ svayamagnyudakādibhiḥ | vihitaṃ tasya nāśaucaṃ nāpi kāryodakakriyā ||” śavadarśanaṃ yāvadāśaucamastyeva
hatānāṃ nṛpagoviprairanvakṣaṃ cātmaghātinām' iti yājñavalkyokteḥ || śuddhitattve kaurme- 'sadyaḥ
śaucaṃ samākhyātaṃ śāpādimaraṇe tathā |' ādipadādabhicārahate || bhaviṣye- “svecchayā
73.p1.2
maraṇaṃ viprācchṛṅgidaṃṣṭrisarīsṛpaiḥ | antyāntyajaviṣodbandhanairātmanā caiva tāḍanaiḥ | pākhaṇḍamāśritāścaiva mahāpātakinastathā || striyaśca vyabhicāriṇya ārūḍhapatitāstathā | na
teṣāṃ snānasaṃskāro na śrāddhaṃ na sapiṇḍanam ||”
gautamaḥ- 'prāyonāśakaśastrāgniviṣodakodvandhanaprapatanaiścecchatām' iti || nāśaucamiti
śeṣaḥ | aṅgirāḥ- “caṇḍālādyudakātsarpādbrāhmaṇādvaidyutādapi | daṃṣṭribhyaśca paśubhyaśca maraṇaṃ
pāpakarmaṇām || udakaṃ piṇḍadānaṃ ca pretebhyo yatpradīyate | nopatiṣṭhati tatsarvamantarikṣe
vinaśyati” || ṣaṭtriṃśanmatepyevam
brāhmepi-‘śṛṅgidaṃṣṭrinakhavyālayaviṣavahnikriyājalaiḥ ||' vyālo gajaḥ || "sudūrātparisartavyaḥ kurvan krīḍāṃ mṛtastu yaḥ | nāgānāṃ vipriyaṃ kurvan hataścāpyatha vidyutā | nigṛhītaḥ
svayaṃ rājñā cauryadoṣeṇa kutracit | paradārānaharantaśca dveṣāttu patibhirhatāḥ || asamānaiśca
saṃkīrṇaiścaṇḍālādyaiśca vigrahāt || kṛtvātairnihatāstadvaccaṇḍālādīn samāśritāḥ || śastrāgnigaradāścaiva pākhaṇḍāḥ krūrabuddhayaḥ | krodhātprāyaṃ viṣaṃ vahniṃ śastramuddhancanaṃ jalam || girivṛkṣaprapātaṃ ca ye kurvanti narādhamāḥ | kuśīlapajīvino ye ca sūnālaṃkāradhāriṇaḥ
mukhebhagāstu ye kecit klīvaprāyā napuṃsakāḥ || brahmadaṇḍahatā ye ca ye cāpi brāhmaṇairhatāḥ | mahāpātakino ye ca patitāste prakīrtitāḥ || patitānāṃ na dāhaḥ syānnāntyeṣṭirnāsthisaṃcayaḥ | na cāśrupātaḥ piṇḍo vā kāryaṃ śrāddhādikaṃ kacit || etāni patitānāṃ tu yaḥ karoti vimohitaḥ || tataḥ kṛcchradvayenaiva tasya śuddhirnacānyathā ||”
etadbuddhipūrve
73.p1.3
sarveṣāṃ karaṇe tu mādhavīye vasiṣṭhaḥ-"ya ātmatyāgināṃ kuryātsnehātpretakriyāṃ dvijaḥ
sa taptakṛcchrasahitaṃ careccāndrāyaṇavratam ||” ajñāne tu-“kṛtvāgnimudakaṃ snānaṃ saṃsparśaṃ
vahanaṃ kathām | rajjucchedāśrupātaṃ ca taptakṛcchreṇa śuddhayati” iti jñeyam || pratyekaṃ buddhipūrve
etaditi madanapārijātaḥ|| pratyekaṃ tu sparśāśruṇormitākṣarāyām-“tacchavaṃ kevalaṃ spṛṣṭamaśru
vā patitaṃ yadi | pūrvoktanāmakārī cedekarātramabhojanam || ekarātraṃ tu nāśrīyāt
trirātraṃ buddhipūrvakam” iti mādhavīye uttarārddham | anyeṣu tu saṃvartaḥ-“eṣāmanyatamaṃ
pretaṃ yo vaheta daheta vā | kaṭodakakriyāṃ kṛtvā kṛcchraṃ sāṃtapanaṃ caret |” ajñāne tvardham
etadanāhitāgneḥ || āhitāgneḥ kṛcchra eveti mādhavaḥ
mitākṣarāyām-“ātmanastyāgināṃ nāsti patitānāṃ tathā kriyā | teṣāmapi tathā
gaṅgātoye saṃsthāpanaṃ hitam ||” āhitāgnestu viśeṣo hemādrau bhaviṣye-“vaitānaṃ prakṣipedapsu āvasathyaṃ catuṣpathe | pātrāṇi tu dahedagnau sāgnike pāpakarmaṇi ||” chandogapariśiṣṭepi-“mahāpātakasaṃyukto daurātmyādagnimānyadi | putrādiḥ pālayedagnīnyukta
ādoṣasaṃkṣayāt || prāyaścittaṃ na kuryādyaḥ kurvanvā mriyate yadi | gṛhyaṃ nirvāpayecchrautamapsvasyetsaparicchadam | pātrāṇi dadyādviprāya dahedapsveva vā kṣipet ||”
mādhavīye parāśaraḥ-“āhitāgnirmṛto vipraścaṇḍālenātmaghātakaḥ | daheta brāhmaṇaṃ vipro
laukāgnau mantravarjitam || prājāpatyaṃ caretpaścādviprāṇāmādyuśāsanāt | dagdhvāsthīni
punargṛhya kṣīreṇa kṣālayettataḥ || svenāgninā svamantreṇa pṛthagenaṃ punardhet ||” hemādrau tu
73.p1.4
'dāhayitvā śavaṃ teṣāṃ śūdrairvidhipūrvakam' ityuktam || etadarpādinā maraṇe jñeyam
'tāṃste pretyābhigacchanti ye ke cātmahano janāḥ' iti śrutāvātmahanane eva doṣokteḥ
pramādamaraṇe tvāśaucādi sarvaṃ bhavatyeva
tadāhāṅgirāḥ-“atha kaścitpramādena mriyetāgnyudakādibhiḥ | tasyāśaucaṃ vidhātavyaṃ
kartavyā codakakriyā ||” brāhme'pi-“pramādādapi niṣkṛṣṭastvakasmādvidhivoditaḥ
śṛṅgidaṃṣṭrinakhivyālaviṣavidyujjalādibhiḥ | caṇḍālairatha vā corairnihato vāpi kutracit
tasya dāhādikaṃ kāryaṃ yasmānna patitastu saḥ” iti || pramādamaraṇe trirātramāśaucamiti
gauḍāḥ śuddhitattvādayaḥ || daśāhādīti dākṣiṇātyāḥ || asyāpavādo hemādrau
bhaviṣye-'pramādādicchayā vāpi na kuryātsarpahato mṛte ||' nāgapūjāṃ vinā na kuryādityarthaḥ
baudhāyanopi-'buddhipūrvātmahantṛṇāṃ kriyālopo vidhīyate ||' kriyāntyakarma || tatra
durmaraṇanimittaṃ dānādi kāryam
tacca viśvaprakāśādau śātātapīye ca-“vyāghreṇa nihate vipre viprakanyāṃ vivāhayet
sarpadaṣṭe nāgabalirdeyaḥ sarpaśca kāñcanaḥ || caturniṣkamitaṃ haimaṃ gajaṃ dadyājjalehate | rājñā
vinihate dadyātpuruṣaṃ tu hiraṇmayam || caureṇa nihate dhenuṃ vairiṇā nihate vṛṣam | vṛṣeṇa
nihate dadyādyathāśaktyā tu kāñcanam || śayyāmṛte pradātavyā śayyā tūlasamanvitā
niṣkamātrasuvarṇasya viṣṇunā samadhiṣṭhitā || śaucahīne mṛte caiva dviniṣkaṃ svarṇajaṃ
73.p1.5
harim | saṃskārahīne ca mṛte kumāramupanāyayet || niṣkatrayaṃ svarṇibhataṃ dadyādaśvaṃ hayāhate | śunā hate kṣetrapālaṃ sthāpayennijaśaktitaḥ || sūkareṇa hate dadyānmahiṣaṃ dakṣiṇānvitam | kṛmibhiśca mṛte dadyādgodhūmapañcakhārikāḥ || vṛkṣaṃ vṛkṣahate dadyātsauvarṇaṃ
vastrasaṃyutam | śṛṅgiṇā nihate dadyādvṛṣabhaṃ vastrasaṃyutam || śakaṭena hate dadyāddravyaṃ sopaskarānvitam | bhṛgupātamṛte caiva pradadyāddhānyaparvatam || agninā nihate kāryamudapānaṃ
svaśaktitaḥ | dāruṇā nihate caiva kartavyā sadane sabhā || śastreṇa nihate dadyānmahiṣīṃ
dakṣiṇāmbitām | aśmanā nihate dadyātsavatsāṃ gāṃ payasvinīm || viṣeṇa ca mṛte
dadyānmedinīṃ hemanirmitām | udvandhanena ca mṛte kapiṃ kanakanirmitam || mṛte jalena
varuṇaṃ haimaṃ dadyādviniṣkajam | viṣūcikāmṛte svādu bhojayecca śataṃ dvijān || ghṛtadhenuḥ
pradātavyā kaṇṭhānnakavale mṛte | kāsarogeṇa ca mṛte aśkukṛcchraṃ vrataṃ caret || atisāramṛte lakṣaṃ gāyatryāḥ prayato japet | śākinyādigrahagraste japedrudraṃ yathoditam | vidyutpātena nihate vidyādānaṃ samācaret | antarikṣamṛte kāryaṃ vedapārāyaṇaṃ tathā || sacchāstrapustakaṃ dadyādaspṛśyasparśato mṛte | patite ca mṛte kuryātprājāpatyāṃstu ṣoḍaśa
mṛte cāpatyarahite kṛcchrāṇāṃ navatiṃ caret | evaṃ kṛte vidhāne tu vidadhyādaurdhvadehikam||”
tathā vadhamaraṇepi na doṣaḥ
tadāhaturmanuvṛddhagārgyau-“vṛddhaḥ śaucamṛte luptapratyākhyātābhiṣakkiyaḥ | ātmānaṃ ghātayedyastu bhṛgvagnyanaśanāmbubhiḥ || tasya trirātramāśaucaṃ dvitīye tvasthisaṃcayaḥ | tṛtīye
73.p1.6
tūdakaṃ kṛtvā caturthe śrāddhamācaret” iti || hemādrau viṣṇudharmopi-“narastu vyādhirahito na tyajedātmanastanum | asūryā nāma te lokā andhena tamasā vṛtāḥ | tāṃste
pretyābhigacchanti ye kecātmahano janāḥ || ariṣṭairātmano jñātvā mṛtyukālamupasthitam
vyādhito bhiṣajā tyaktaḥ pūrṇe vāyuṣi cātmanaḥ || yathā yugānusāreṇa saṃtyajedātmanastanum | tasminkāle tanutyāgādyatheṣṭaṃ phalamāpnuyāt || āyuṣyastu purā dṛṣṭaṃ maraṇaṃ
brāhmaṇasya ca ||” neti gauḍānāmapapāṭha uttarārdhe asaṃgataḥ || 'kṣatriyasya tu saṃgrāme
mṛte bhartari yoṣitaḥ ||'
aparārke vṛddhagargaḥ- “yo jīvituṃ na śaknoti mahāvyādhyupapīḍitaḥ | so'nyudakaṃ mahāyātrāṃ kurvannātra na duṣyati |” atroktavakṣyamāṇavaconicayātprayāgātirikta'cikitsyarogādyupahatānāmadhikāraḥ || sopi jīrṇavānaprasthasyaiveti vijñāneśvaradevayājñikādayaḥ
ata eva mitākṣarādau bhṛgupātānaśanādikaṃ vānaprasthasyaivoktam || manurapi“āsāṃ maharṣicaryāṇāṃ tyaktvānyatamayā tanum | vītaśokabhayo vipro brahmabhūyāya
kalpate” iti
tenānyatrāpi tadviṣayatava mūlaikyāditi kecit || tanna || vānaprasthamaraṇe āśaucaniṣedhāt || tena gṛhasthādiparamevedam || tena yaternādhikāraḥ || kāmye'nadhikārācca || naimittikatve tvakaraṇe doṣo nityatā ca syāt | prayāge tvarogiṇāṃ rogiṇāṃ ca || yattu-“śūdrāśca kṣatriyā vaiśyā antyajāśca tathādhamāḥ | ete tyajeyuḥ prāṇānvai varjayitvā dvijaṃ
nṛpa || patitvā brāhmaṇastatra brahmahā cātmahā bhavet” iti || tannirmūlamiti bhaṭṭāḥ
73.p1.7
tattvaṃ tu hemādrau vratakāṇḍe'likhanānnirmūlatvaṃ cintyameva || prakramāttu patitveti bhṛgupātamātraparaṃ yuktam || brāhmaṇasyāpyanujñātamiti vakṣyamāṇavirodhācca || yaccādityapurāṇe“abrāhmaṇo vā svargādimahāphalajigīṣayā | praviśejjvalanaṃ toyaṃ karotyanaśanaṃ tathā”
iti tatprayāgātiriktaparamiti kecit || hemādrau tvetadagre ‘prayāgavaṭaśākhāyāt' ityukterbrāhmaṇasya prayāgepi neti pratīyate
mādhavīye'parārke cādityapurāṇe-“duścikitsyairmahārogaiḥ pīḍitastu pumānapi | praviśejjvalanaṃ dīptaṃ karotyanaśanaṃ tathā || agādhatoyarāśiṃ ca bhṛgoḥ patanameva ca | gacchenmahāpathaṃ vāpi tuṣāragirimādarāt || prayāgavaṭaśākhāgrāddehatyāgaṃ karoti ca | svayaṃ dehavināśasya kāle prāpte mahāmatiḥ || uttamān prāpnuyāllokānātmaghātī bhavet kvacit
mahāpāpakṣayātsvarge divyān bhogān samaśnute || eteṣāmadhikārastu sarveṣāṃ sarvajantuṣu
narāṇāmatha nārīṇāṃ sarvavarṇeṣu sarvadā || īdṛśaṃ maraṇaṃ yeṣāṃ jīvatāṃ kutracidbhavet | āśaucaṃ syāttryahaṃ teṣāṃ vajrānalahate tathā || vārāṇasyāṃ mriyedyastu pratyākhyātabhiṣakkriyaḥ
kāṣṭhapāṣāṇamadhyastho jāhnavījalamadhyagaḥ || avimuktonmukhastasya karṇamūle gato haraḥ
praṇavaṃ tārakaṃ brūte nānyathā kutracitkvacit
hemādrau caivam || atra prāpte kāla ityukteraprāptamaraṇakālāyāḥ striyā anvārohaṇe saṃpūrṇamevāśaucam || pṛthvīcandrastvatrāpi tryahamāha || śuddhitattvādigauḍagrantheṣvapyevam || etacca
vṛddhādimaraṇaṃ kalau niṣiddham || ‘bhṛgvagnipatanaiścaiva vṛddhādimaraṇaṃ tathā’ iti || mādhavena
73.p1.8
pṛthvīcandreṇa ca kalivarjyeṣūkteḥ nacātra yāvaduktaniṣedhaḥ || viśiṣṭoddeśe vākyabhedāt
naca kalau vānaprasthāśramaniṣedhādeva siddhermaraṇaniṣedho vyartha iti vācyam || sarvavarṇeṣvityādibhistadbhinnasyāpi prāpteḥ kāmyaṃ bhavatyeva || ‘ye vai tanvāṃ visṛjanti’ itiśruteḥ smṛtyā saṃkocāyogāt || naceyaṃ svābhāvikamṛtyuparā dhīrapadokteḥ
mātsyabhāratādiṣu-"na lokavacanāttāta na vedavacanādapi | matirutkramaṇīyā te prayāgamaraṇaṃ prati" ityukteḥ || ata eva viṣṇudharme rogyādimaraṇamuktvoktam 'yathā yugānusāreṇa
saṃtyajedātmanastanum' iti || kāśyāmapyuktaṃ mātsye-"agnipraveśaṃ ye kuryurvimukte
vidhānataḥ | praviśanti mukhaṃ te me niḥsaṃdigdhaṃ varānane ||" hemādrau vivasvān-"sarvendriyavimuktasya svavyāpārākṣamasya ca | prāyaścittamanujñātamagnipāto mahāpathaḥ || dharmārjanāsamarthasya kartuḥ pāpāṅkitasya ca | brāhmaṇasyāpyanujñātaṃ tīrthe prāṇavimokṣaṇam ||"
aparākai caivam || sahagamanaṃ kalau bhavatyeva || 'kalau nānyā gatiḥ strīṇāṃ sahānugamanādṛte' iti brahmavaivartāt || etena maraṇāntikaprāyaścittaṃ kāśīkhaṃḍādau cāturvarṇyasya
tanutyāgavidhayaśca yugāntaraparā eva || prayāgepi tristhalīsetau skānde-"yathākathaṃcittīrthesminprāṇatyāgaṃ karoti yaḥ | tasyātmaghātadoṣo na prāpnuyādīpsitānyapi ||"
pādme viṣṇuḥ-"dehatyāgaṃ tathā dhīrāḥ kurvanti mama saṃnidhau | mattanuṃ praviśantyeva na
punarjanma te narāḥ ||"
kaurme-"vyādhito yadi vā dīnaḥ kruddho vāpi bhavennaraḥ | gaṅgāyamunamāsādya yastu
73.p1.9
prāṇānparityajet || īpsitām̐llabhate kāmānvadanti munipuṃgavāḥ ||" tathā- "yā gatiryogayuktasya sattvasthasya manīṣiṇaḥ | sā gatistyajataḥ prāṇān gaṅgāyamunasaṃgame ||"
vārāhe-"tatra yo muñcati prāṇān vaṭamūleṣu sundari | sarvalokānatikramya mama lokaṃ
prapadyate ||" tathā-"akāmo vā sakāmo vā vaṭamūleṣu sundari || śīghraṃ prāṇānpramuścata yadīcchetparamāṃ gatim ||” tathā-“pañcayojanavistīrṇe prayāgasya tu maṇḍale
vyatītān puruṣān sapta bhaviṣyāṃśca caturdaśa || narastārayate sarvān yastu prāṇānparityajet ||”
brāhme-“dhyātvā viṣṇupadāmbhojaṃ prayāge viṣṇutatparaḥ | tanuṃ tyajati vai māghe tasya
muktirna saṃśayaḥ || duṣkṛtopi durācāro brahmahatyādipātakī | hariṃ dhyātvā tyajeddehaṃ
prāyaśo muktimānbhavet ||” bhaviṣyottare-“samāḥ sahasrāṇi tu sapta vai jale daśaikamagnau patane ca ṣoḍaśa | mahāhave ṣaṣṭiraśītigopagehe anāśake bhārata cākṣayā gatiḥ ||”
iti sāmānyatopi phalam || evamanyepi vidhayo jñeyāḥ || yattu gauḍāḥ prayāgādimaraṇaṃ
brāhmaṇabhinnaviṣayamityāhustaddṣaṇaṃ pitāmahacaraṇaiḥ prayāgavidhau kṛtamiti nātrocyate
atra daśāhamāśaucam | trirātrasya prātaḥkālagocaratvāditi bhaṭṭāḥ || yuktaṃ tu trirātram
divodāsīyepyevam
śuddhitattvepi kāśyapaḥ-“anaśanamṛtānāmaśānihatānāmagniśalapraviṣṭānāṃ bhṛgusaṃgrāmadeśāntaramṛtānāṃ jātadantānāṃ ca trirātram' iti || evaṃ maraṇāntaprāyaścittepi || pūrvoktaśrātmahāderdāhāśaucādiniṣedhastadānīmeva || vatsarātte tu sarvamaurdhvadehikaṃ kuryāt
“gobrāhmaṇahatānāṃ ca patitānāṃ tathaiva ca | ūrdhvaṃ saṃvatsarātkuryātsarvamevaurdhvadehikam ”
73.p1.10
iti hemādrau ṣaṭtriṃśanmatāt || evaṃ mlecchīkṛtānāmapi gayāśrāddhamapi kāryam
“brahmahā ca kṛtaghnaśca goghātī pañcapātakī | sarve te niṣkṛti yānti gayāyāṃ piṇḍapātanāt ” ityagnipurāṇāt
evaṃ brāhmepi-“kriyate patitānāṃ tu gate saṃvatsare kvacit | deśadharmapramāṇatvādvayākūpe
svabandhubhiḥ || mārtaṇḍapādamūle vā śrāddhaṃ hariharau smaran ||” sūryyapada ityarthaḥ || tatra
varṣamadhye kṛtyamuktamaparārke vāyupurāṇe-“śuklapakṣe tu dvādaśyāṃ kuryāt śrāddhaṃ tu vatsaram
dvādaśāhāni vā kuryācchukle ca prathame'hani ||” chāgaleyaḥ-“nārāyaṇabaliḥ kāryoṃ lokagarhābhayānnaraiḥ | tathā teṣāṃ bhavecchaucaṃ nānyathetyabravīdyamaḥ ||”
vyāsaḥ-“nārāyaṇaṃ samuddiśya śivaṃ vā yatpradīyate | tasya śuddhikaraṃ karma tadbhavennaitadanyathā” iti || sa cātmaghātādiprāyaścittaṃ kṛtvā kāryaḥ || taduktaṃ hemādrau ṣaṭtriṃśanmate-“kṛtvā cāndrāyaṇaṃ pūrvaṃ kriyā kāryā yathāvidhi | nārāyaṇabaliḥ kāryoṃ lokagarhābhayānnaraiḥ | piṇḍodakakriyāḥ paścādvṛṣotsargādikaṃ ca yat | ekoddiṣṭāni kurvīta
sapiṇḍīkaraṇaṃ tathā ||”
divodāsīye vṛddhaśātātapastu-“patite ca mṛte śuddhau prājāpatyāṃstu ṣoḍaśa | mṛte cāpatyarahite kṛcchrāṇāṃ navatiṃ caret” ityāha || idaṃ prāyaścittārhapitrādiviṣayam || “iṃdriyairaparityaktā ye ca mūḍhā viṣādinaḥ | ghātayanti svamātmānaṃ cāṇḍālādihatāśca ye
teṣāṃ putrāśca pautrāśca dayayā samabhiplutāḥ | yathā śrāddhaṃ pratanvāṃti viṣṇunāmapratiṣṭhitam
tathā te saṃpravakṣyāmi namaskṛtya svayaṃbhuve ||” hemādrau tenaivokteḥ
73.p1.11
tatraiva baudhāyanopi-'nārāyaṇavaliṃ vyākhyāsyāmo'bhiśastapatitasurāpātmatyāgināṃ brāhmaṇahatānāṃ ca dvādaśavarṣāṇi trīṇi vā kurvīta' iti || gṛhyapariśiṣṭe tu-caṇḍālādityādyuktvā-“dagdhvā śarīraṃ pretasya saṃsthāpyāsthīni yatnataḥ || prāyaścittaṃ tu kartavyaṃ
putraiścāndrāyaṇatrayam” ityuktam || madanaratne brāhmaṇahatānāṃ ca dvādaśa varṣāṇi trīṇi
vā kurvīteti
madanaratne brāhme-“pramādādapi niḥśaṅkastvakasmādvidhicoditaḥ | cāṇḍālairbrāhmaṇaiścorairnihato yatra kutracit || tasya dāhādikaṃ kāryaṃ yasmānna patitastu saḥ | cāndrāyaṇaṃ taptakṛcchradvayaṃ tasya viśuddhaye || yadvā kṛcchrānpañcadaśa kṛtvā tu vidhinā dahet | buddhipūrvamṛtānāṃ tu triṃśatkṛcchraṃ samācaret” ityuktam
smṛtiratnāvalyāṃ tu-'dviguṇaṃ prāyaścittaṃ kṛtvāvārgāpyabdātsarvaṃ kāryam' ityuktam
“ātmato ghātaśuddhyarthaṃ careccāndrāyaṇadvayam | taptakṛcchracatuṣkaṃ ca triṃśatkṛcchrāṇi vā
punaḥ || arvāk saṃvatsarātkuryāddahanādi yathoditam | kṛtvā nārāyaṇabalima nityatvāttadāyuṣaḥ” iti || idaṃ cātmavadhanimittaṃ tajjātivadhaprāyaścittena samucitaṃ kāryam
ata eva baudhāyanoktaṃ-'dvādaśa varṣāṇi trīṇi vā' iti
madanapārijāte smṛtyathasāre ca-'brahmahādīnāṃ tadyogyaṃ prāyaścittaṃ kṛtvā nārāyaṇabaliḥ
kāryaḥ' ityuktam || evaṃ mlecchīkṛtānāmapi || yattu kaścidāha-'putrakṛtena prāyaścittena
pituḥ pāpanāśe mānābhāvaḥ ātmaghāte tu vacanādastu | mahāpātake tu kathaṃ syāditi
sa svayamevātmavadhaprāyaścittasya jātivadhanimittena samuccayaṃ vadan hṛdayaśūnya eva || nahi
73.p1.12
jātivadhanimittaṃ putraiḥ kāryamiti vacanamasti || putrakartṛka sarvaprāyaścittādiviplavāpatteḥ
prāguktabaudhāyanavacanācceti dik ||”
idaṃ prāyaścittārhāṇāmeva prāyaścittānarhāṇāṃ tu patitodakamātraṃ kāryam iti kecit || madanapārijātādisvarasopyevam || vastutastu- 'tadarhānarhayorvacanenupādānādānādviśeṣāttatrāpi
nārāyaṇavalirgayāśrāddhaṃ ceti yuktam ||' 'patitodakavidhistu : pitrādyatiriktaviṣayaḥ'
ityapare
sa yathā hemādrau brāhme-"patitasya tu kāruṇyādyastṛptiṃ kartumicchati | sa hi dāsīṃ samāhūya sarvagāṃ dattavetanām || aśuddhaghaṭahastāṃ tāṃ yathāvṛttaṃ bravītyapi | he dāsi gaccha
mūlyena tilānānaya satvaram || toyapūrṇaṃ ghaṭaṃ cemaṃ satilaṃ dakṣiṇāmukhī | upaviṣṭā tu
vāmena caraṇena tataḥ kṣipa || kīrtayeḥ pātakīsaṃjñāṃ tvaṃ piveti muhurvadeḥ | niśamya tasya
vākyaṃ sā labdhamūlyā karoti tat || evaṃ kṛte bhavettṛptiḥ patitānāṃ ca nānyathā" iti
idaṃ ca mṛtāhe kāryam || patitasya dāsī mṛtāhni yadā ghaṭamapavarjayedetāvatāyamupacarito
bhavatītiṃ madanaratne viṣṇūkteḥ || idaṃ cātmatyāgiviṣayam
ātmatyāginaḥ patitāste nāṃśaucodakabhājaḥ syurityupakramya viṣṇunā etasyābhidhānāditi gauḍāḥ || yattu kaścidāha yaḥ patito ghaṭasphoṭena bāndhavairbahiṣkṛtastadviṣayāṇi
kriyāniṣedhavākyāni jīvatyeva tasminnantyakarmaṇaḥ kṛtatvāttatpunaḥ karaṇābhāvāditi
sa bandhutyāgena jātavairāgyasya kṛtaprāyaścittasyāpyakaraṇāpattermitākṣarādivirodhamapaśyan
mūrkha ityupekṣaṇīyaḥ || naca kṛtaghaṭasphoṭasya saṃgrahavidhirneti vācyam
73.p1.13
manunā'kṛtaghaṭasphoṭasya tyāgamuktvā-"prāyaścitte tu carite pūrṇaṃ kumbhamapāṃ navam
tenaiva sārdhaṃ prāñceyuḥ snātvā puṇye jalāśaye" ityukteḥ | anyathā prāyaścittamātre etatprasaṅgāt || ato ghaṭasphoṭena bahiṣkṛtasyāpi pitrāderabdānte nārāyaṇavaliḥ || niṣedhāstu
pitṛvyādiparā iti tattvam || kecittu nārāyaṇabalau kṛtepyantyakarma sapiṇḍanavajaṃ kāryam || "gobrāhmaṇahatānāṃ ca patitānāṃ tathaiva ca | vyutkramācca pramītānāṃ naiva kāryā sapiṇḍanā" iti vacanāt | 'brāhmaṇādihate tāte patite saṅgavarjite' iti śrāddhaprakāśarokteścetyāhuḥ || te hemādristhapūrvoktaṣaṭtriṃśanmatavirodhānnirmūlatvācchāddhaprakārasya vṛddhiśrāddhāviṣayatvādupekṣyāḥ
nārāyaṇabalinirṇayaḥ
nārāyaṇabalistu hemādryādyanusāreṇocyate || tatrādau kriyānibandhe gāruḍe tarpaṇamuktam"kāryaṃ puruṣasūktena mantrairvā vaiṣṇavairāpi | dakṣiṇābhimukho bhūtvā pretaṃ viṣṇumiti smaran
anādinidhano devaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ| akṣayyaḥ puṇḍarīkākṣaḥ pretamokṣaprado bhava" iti
śuklaikādaśyāṃ deśakālau saṃkīrtyāmukagotrasyāmukasya durmaraṇāmaghātajadoṣanāśārthamaurdhvadehikasaṃpradānatvayogyatāsiddhyarthaṃ nārāyaṇavaliṃ kariṣyaṃ iti saṃkalpya 'brahmāṇaṃ : viṣṇuṃ
śivaṃ yamaṃ pretaṃ ca pañcakumbheṣu ||'
"viṣṇuḥ svarṇamayaḥ kāryoṃ rudrastāmramayastathā | brahmā raupyamayastatra yamo lohamayo
bhavet || preto darbhamayaḥ kārya iti devaprakalpanā" iti gāruḍoktāsu sarvāsu haimīṣu vā
pratimāsu ṣoḍaśopacāraiḥ puruṣasūktenābhyarcyagniṃ pratiṣṭhāpya caruṃ puruṣasūktena pratyṛcaṃ
73.p1.14
nārāyaṇāyedamiti hutvā devānāmagre dakṣiṇāgradarbheṣu viṣṇurūpaṃ pretaṃ smaran nāmagotrābhyāṃ madhughṛtatilayutān daśapiṇḍān yajñopavītyevāmukagotrāsukaśarman preta viṣṇurūpāya te piṇḍa upatiṣṭhatāmiti dattvā puruṣasūktenābhimantrya tenaiva śaṅkhodakenābhiṣicyābhyarcyīmukaśarmāṇamamukagotraṃ viṣṇurūpaṃ pretaṃ tarpayāmi, iti puruṣasūktena pratyṛcaṃ
tarpayitvā ekamāmānnaṃ brahmādipañcabhyo dadyāt
mantrastu- "brahmaviṣṇumahādevā yamaścaiva sakiṃkaraḥ | baliṃ gṛhītvā kurvantu pretasya ca
śubhāṅgatim" iti || mitākṣarāyāṃ tu homabalyādi noktam || tataḥ pratidaivataṃ trividhaṃ
phalaṃ śarkarāmadhuguḍaghṛtāni ca nivedya piṇḍānabhyarcya nadyāṃ kṣiptvā rātrau nava sapta pañca
vā viprānnimantryopoṣito jāgaraṃ kṛtvā śvobhūte punarviṣṇuṃ yamaṃ saṃpūjyaikoddiṣṭavidhinā
śrāddhapañcakaṃ kariṣya ityuktvā viṣṇuyamapretān smaran viprānupaveśya pretasthāne caikaṃ
viṣṇuṃ smaran pādyāvāhanārghyayutaṃ tṛptiprakṣāntaṃ kṛtvāllekhanādi kṛtavānnaśeṣeṇa viṣṇave
brahmaṇe śivāya yamāya saparivārāya caturaḥ piṇḍān dattvā pretanāmagotre smṛtvā
viṣṇunāmnā pañcamaṃ dattvābhyarcyīntebhyo dakṣiṇāṃ dattvaikaṃ pretaṃ smṛtvā viśeṣataḥ saṃtoṣya
vipraiḥ pretāyedaṃ tilodakamupatiṣṭhatāmiti satilamudakaṃ dāpayitvā bhuñjīteti
atra viśeṣāntaraṃ bhaṭṭakṛtāntyeṣṭipaddhatau jñeyam || sarpahate tu varṣaparyantaṃ, pūrvehnyekabhaktapūrvaṃ
śuklapañcamyāmupavāsaṃ naktaṃ vā kṛtvā piṣṭamayaṃ nāgamannantavāsukiśaṅkhapadmakambalakarkoṭakāśvataradhṛtarāṣṭraśaṅkhapālakālitayakṣakakapilaitināmabhiḥ pratimāsaṃ saṃpūjya pāyasena viprān
73.p1.15
saṃbhojya vatsarānte haimaṃ nāgaṃ gāṃ ca dattvā nārāyaṇavaliṃ kuryāt || etanmūlaṃ tu
hemādrau jñeyam
baudhāyanasūtre sarpamṛtānāṃ 'namostu sarpebhyaḥ' iti tisra āhutīrhutvā, udake mṛtānāṃ
'samudrāya vayunāya hutveti' kriyāṃ kuryāditi śeṣaḥ || vyāsaḥ || "sauvarṇabhāraniṣpanna
nāgaṃ kṛtvā tathaiva gām | vyāsāya dattvā vidhivatpiturānṛṇyamāpnuvān || hemādrau
bhaviṣye- "pañcamyāṃ pannagaṃ haimaṃ svarṇenaikena kārayet | kṣīrājyapātramadhyasthaṃ pūjya viprāya
dāpayet || prāyaścittamidaṃ proktaṃ nāgadaṣṭasya śaṃbhunā" iti
aparārke smṛtyantarepi- "tadaiva śuddhyati preto nārāyaṇabalau kṛte | yo dadāti kriyāpiṇḍaṃ tasmai pretāya vai sutaḥ || tasyaivāśaucamuddiṣṭaṃ tryahameva na saṃśayaḥ | viṣṇuśrāddhasamāptau tu trayodaśyāṃ dinatrayam || āśaucaṃ piṇḍadaḥ kuryānna tu tadbandhugotrajāḥ | yasya vai
mṛtyukāle tu vyucchinnā saṃtatirbhavet || sa vasennarake nityaṃ paṅkamagnaḥ karī yathā" ityupakramya- 'baliṃ nārāyaṇaṃ kuryāttasyoddeśena bhaktimān' iti gāruḍāktaraputrasyāpi
patnyādyaiḥ kārya ityuktaṃ devayājñikena
atha vidhānādāśaucābhāvaḥ
yathā yatiyuddhamṛtādiṣu-“trayāṇāmāśramāṇāṃ ca kuryāddāhādikāḥ kriyāḥ | yateḥ kiṃcinna
kartavyaṃ nacānyeṣāṃ karoti saḥ" iti brāhmāt || uśanāḥ-“ekoddiṣṭaṃ na kurvīta yatīnāṃ
caiva sarvadā | ahanyekādaśe prāpte pārvaṇaṃ tu vidhīyate || sapiṇḍīkaraṇaṃ teṣāṃ na kartavyaṃ
sutādibhiḥ | tridaṇḍagrahaṇādeva pretatvaṃ naiva jāyate ||”
bhikṣupretasaṃskāraḥ
atha tatsaṃskāraṃ vakṣyāmaḥ || dattātreyaḥ-“ekoddiṣṭaṃ jalaṃ piṇḍamāśaucaṃ pretasatkriyā | na
73.p1.16
kuryādvārṣikādānyadbrahmībhūtāya bhikṣave ||” vārṣikāditi pūrvabhāvi māsikādiniṣedho natu
darśādeḥ || ‘saṃnyāsinopyābdikādi putraḥ kuryādyathāvidhi' iti vāyavīyokteḥ
pṛthvīcandrodaye prajāpatiḥ--“ahanyekādaśe prāpte pārvaṇaṃ tu vidhīyate | sapiṇḍīkaraṇaṃ
tasya na kartavyaṃ sutādibhiḥ ||” eṣu sapiṇḍanādiniṣedhānuvādena pārvaṇoktestatsthānāpannatvaṃ pārvaṇasya gamyate || ‘na girāgireti brūyādairaṃkṛtvodgeyam' itivat || idaṃ vārṣikādividhānaṃ ca tridaṇḍināmeva | ekadaṇḍiparamahaṃsādīnāṃ tu na kimapi kāryam | pūrvoktośanāvākye tridaṇḍagrahaṇāditi śūlapāṇyādayo gauḍāḥ || tridaṇḍaśabdena manodaṇḍādidaṇḍatrayokteḥ || ‘yasyaite niyatā daṇḍāḥ sa tridaṇḍīti cocyate' iti smṛteḥ
baudhāyanaḥ- 'nārāyaṇavaliścāsya kartavyo dvādaśe'hani ||' asya pārvaṇena samuccayo jñeyaḥ
taṃ ca sa evāha- "kṛtvā viṣṇormahāpūjāṃ pāyasaṃ vinivedayet | agnau kṛtvā tu taccheṣaṃ
vyāhṛtībhiḥ samāhitaḥ || yatīn gṛhasthānsādhūnvā nimantrya dvādaśāvarān | abhyarcya
gandhapuṣpādyairmantrairdvādaśanāmabhiḥ || saṃbhojya havyenānnena dakṣiṇāṃ ca nivedayet | trayodaśaṃ
dvijaśreṣṭhamātmajñaṃ saṃyatendriyam || viṣṇuṃ yathātathābhyarcya pādyādyaiśca vidhānataḥ | dadyāt
puruṣasūktena gandhapuṣpādikaṃ kramāt || vastrālaṃkaraṇādīni yathāśakti pradāpayet | ucchiṣṭasannidhau tasya darbhānāstīrya bhūtale || bhūrbhuvaḥ svaḥ svadhāyuktaistasmai dadyādvalitrayam
aśvamedhasahasrasya vājapeyaśatasya ca || tatphalaṃ labhate deva yaḥ karoti yatikriyām ||"
73.p1.17
śaunakastu- "śaunakohaṃ pravakṣyāmi nārāyaṇabaliṃ param | caṇḍālādudakātsarpādbrāhmaṇādvaidyutādapi || daṃṣṭribhyaśca paśubhyaśca rajjuśastraviṣāśmābhiḥ | deśāntaramṛtānāṃ ca mṛtānāṃ
vānyasādhanaiḥ || jīvacchrāddhamṛtānāṃ ca kaniṣṭhānāṃ tathaiva ca | yatīnāṃ yogināṃ puṃsāmanyeṣāṃ mokṣakāṃkṣiṇām || puṇyāyāvakṣayārthāya dvādaśehani kārayet || dvādaśyāṃ śravaṇebdānte
pañcamyāṃ parvaṇostu vā" ityuktvā pūrvoktaṃ sarvaṃ vidhimuktvā ato deveti ṣaḍbhiḥ puruṣasūktena pratyṛcaṃ pāyasaṃ hutvā keśavādadvādaśanāmabhistadrūpiṇe pitre dvādaśaviprān saṃbhojya
taireva dvādaśapiṇḍāndadyādityadhikamāha || yuddhamṛte tu prāguktam || kṛtajīvacchrāddhamṛte
sapiṇḍairāśaucādi kāryaṃ na vā
taduktaṃ hemādrau laiṅge-“mṛte kuryānna kuryādvā jīvanmukto yataḥ svayam |ḥ kālaṃ gate dvije
bhūmau khanedvāpi daheta vā || putrakṛtyamaśeṣaṃ ca kṛtvā doṣo na vidyate ||” jīvatyapi
viśeṣastatraivoktaḥ-“nityaṃ naimittikaṃ yattu kuryādvā saṃtyajeta vā | bāndhavepi mṛte tasya
naivāśaucaṃ vidhīyate || sūtakaṃ ca na saṃdehaḥ snānamātreṇa śuddhyati ||” etadyogiviṣayam
'yogamārgaratopi ca' iti tasyāpyukteḥ || tathā''hitāgnau proṣitamṛte tadasthidahātpūrvaṃ
pitrādīnāmāśīcaṃ saṃdhyādikarmalopaśca nāsti || “anagnimata utkrānterāśaucādi dvijātiṣu | dāhdādagnimato vidyādvideśasthe mṛte sati" iti smṛteḥ || āhitāgnerdāhātprāgapi
daśāhaḥ || saṃskārāṅgaṃ ca bhinno daśāha itiḥ dhūrtasvāmī rāmāṇḍāraśca || taccintyam
mulaikyādvacovirodhācca || etatprāguktam || atra dehasyaiva saṃbhaveḥ dāhaḥ "āhitāgnau
73.p1.18
videśasthe mṛte sati kalevaram||vidheyaṃ nāgnibhiryāvattadīyerapi dahyate” itiḥ brāhmokteḥ
tadabhāve chandogapariśiṣṭe-“videśamaraṇesthīni āhṛtyābhyajya sarpiṣā | dāhayedvarhiṣācchādya pātranyāsādi pūrvavat || asthanāmalābhe parṇāni śakalānyuktayāvṛtā | dāhayedasthisaṃkhyāni tataḥ prabhṛti sūtakam ||" hemādrau ṣaṭtriṃśanmate-“kuryāddarmamayaṃ pretaṃ
darbhaistriśataṣaṣṭibhiḥ | pālāśaibhiḥ samidbhirvā saṃkhyā caiva prakīrtitā ||” bhaviṣye“catvāriṃśacchirasthāne grīvāyāṃ ca daśaiva tu | bāhvoścaiva śataṃ dadyādviṃśatiṃ ca tathorasi || udare viṃśatiṃ dadyātriṃśataṃ kaṭideśayoḥ | ūrvoścaiva śataṃ dadyāt triṃśataṃ jānujaṃghayoḥ || pādāṅguloṣu daśa vai eṣā ca pretakalpanā ||'
madanaratne yajñapārśvaḥ- “śirasyaśītyardhaṃ dadyād grīvāyāṃ tu daśaiva tu | bāhvoścaikaśataṃ
dadyāddaśa caivāṅgulīṣu ca || urasi triṃśataṃ dadyāttriṃśatiṃ jaṭharodare | dvādaśārddhaṃ vṛṣaṇayāraścārthaṃ śiśna eva tu || ūrvoścaikaśataṃ dadyāttriṃśataṃ jaṃghayordvayoḥ | pādāṃgulīṣu dve dadyādetatpretasya kalpanam || mastake nārikeraṃ tu alābuṃ tāluke tathā | pañcaratnaṃ mukhe nyasya
jihvāyāṃ kadalīphalam || cakṣuṣostu kapadauṃ dvau nāsikāyāṃ tu kālakam | karṇayorbrahmapatrāṇi keśe vaṭaprarohakāḥ || nālakaṃ kamalānāṃ tu antrasthāne vinikṣipet | mṛttikā
tu vasā dhāturharitālagandhakau || śukre tu pāradaṃ dadyātpurīṣe pittalaṃ tathā | saṃdhiṣu
tilapiṣṭaṃ tu māṃse syādyavapiṣṭakam || madhu syāllohitasthāne tvacāsthāne mṛgatvacā
stanayorjarjake deye nāsāyāṃ śatapatrakam || kamalaṃ nābhideśe syādvantāke vṛṣaṇāśrite
73.p1.19
liṅge ca raktamūlaṃ tu paridhānaṃ dukūlakam || gomūtraṃ gomayaṃ gandhaṃ sarvauṣadhyādi sarvataḥ"
iti kriyānibandhe gāruḍepyevamuktvāṃnyadapi- “ghṛtaṃ nābhyāṃ tu deyaṃ syātkaupīne ca trapu
smṛtam | mauktikaṃ stanayormūdhni kuṃkumena vilepanam | sindūraṃ netrakoṇeṣu tāmbūlodyamahārakaiḥ | sarvoṣadhiyutaṃ kṛtvā pūjāṃ caiva yathoditām ||" idaṃ niragnerapi | tatraiva vṛddhamanuḥ"proṣitasya tathā kālo gataśced dvādaśābdikaḥ | prāpte trayodaśe varṣe pretakāryāṇi kārayet ||”
bṛhaspatiḥ-“yasya na śrūyate vārtā yāvad dvādaśavatsarāt | kuśaputrakadāhena tasya syādavadhāraṇā ||” bhaviṣye-“pitari proṣite yasya na vārtā naiva cāgamaḥ | ūrdhvaṃ pañcadaśādvarṣātkṛtvā tatpratirūpakam || kuryāttasya tu saṃskāraṃ yathoktavidhinā tataḥ || tadādīnyeva sarvāṇi
pretakarmāṇi kārayet |” dvādaśābdapratīkṣā pitṛbhinnāviṣayeti madanaratne uktam
gṛhyakārikāyāṃ tu-“tasya pūrvavayaskasya viṃśatyabdordhvataḥ kriyā | ūrdhvaṃ pañcadaśābdāttu
madhyame vayasi smṛtā | dvādaśādvatsarādūrdhvamuttare vayasi smṛtā | cāndrāyaṇatrayaṃ
kṛtvā triṃśat kṛcchrāṇi vā sutaiḥ || kuśaḥ pratikṛtiṃ dagdhvā kāryāḥ śaucādikāḥ
kriyāḥ” ityuktam
parāśaraḥ-“deśāntaragato naṣṭastithinaṃ jñāyate yadi || kṛṣṇāṣṭamī hyamāvāsyā kṛṣṇā
caikādaśī ca yā || udakaṃ piṇḍadānaṃ ca tatra śrāddhaṃ ca kārayet |” idaṃ māsajñāne
tatrāhitāgneḥ pūrṇāśaucam || anāhitāgnestu trirātram || “anāhitāgnerdehastu dāhyo
gṛhyāgninā svayam | tadabhāve palāśānīṃ vṛntaiḥ kāryaḥ pumānapi | veṣṭitavyastathā
73.p1.20
yatnāt kṛṣṇasārasya carmaṇā | ūrṇāsūtreṇa baddhā tu praleptavyo yavaistathā || supiṣṭairjalasaṃmiśrairdagdhavyaśca tathāgninā | asau svargāya lokāya svāhetyuktvā sabāndhavaiḥ
evaṃ parṇaśaraṃ dagdhvā trirātramaśucirbhavet” iti brāhmokteḥ
idaṃ trirātraṃ na daśāhamadhye dāhe tatra 'proṣite kālaśeṣaḥ syāt' ityukteḥ || kiṃtu tadrdhvam || tatra patnīputrayoḥ pūrvamagṛhītāśaucayordaśāhādyeva || gṛhītāśaucayostu trirātram || patnī mṛtau bhartuścaivaṃ sapatnyoścaivamiti smṛtyarthasāre || anyasapiṇḍānāṃ tu sarvatra
parṇaśaradāhe trirātram || tadāhāṅgirāḥ- 'deśāntaramṛtaṃ śrutvā nāśaucaṃ cetkathaṃcana ||' gṛhītamitiśeṣaḥ || 'kālātyayepi kurvīta dāhakāle dinatrayam' iti | smṛtyarthasāre tu'gṛhītāśaucānāṃ snānamātramuktam ||' bahvṛcapariśiṣṭepi
athātītasaṃskāraḥ
sa cedantardaśāhaṃ syāttatraiva sarvaṃ samāpayedūrdhvamāhitāgnerdāhātsarvamāśaucaṃ kuryādanyeṣu patnīputrayoḥ pūrvamagṛhītāśaucayoḥ sarvamāśaucam | gṛhītāśaucayoḥ karmāṅgamiti trirātram
ṣaḍaśītāvapyevam || viśvādarśe tu 'pratikṛtidahane tvagnidaṃ syāttrirātram' ityuktam || dvādaśavarṣādipratīkṣottaraṃ dāhe tu putrādīnāṃ sarveṣāṃ trirātramiti kalpatarudivodāsādayaḥ
atha pretasaṃskāre kālaḥ
hemādrau gārgyaḥ- “pratyakṣaśavasaṃskāre dinaṃ naiva viśodhayet | āśaucamadhye saṃskāre dinaṃ
śodhyaṃ tu saṃbhave || āśaucavinivṛttau cetpunaḥ saṃskriyate mṛtaḥ | saṃśodhyaiva dinaṃ grāhyamūrdhvaṃ saṃvatsarādyadi || pretakāryāṇi kurvīta śreṣṭhaṃ tatrottarāyaṇam | kṛṣṇapakṣaśca tatrāpi
73.p1.21
varjayettu dinatrayam ||” vārāhe-“caturthāṣṭamagoḥ candre dvādaśe ca vivarjayet | pretakṛtyaṃ
vyatīpāta vaidhṛtau parighe tathā || karaṇe viṣṭisaṃjñe ca śanaiścaradine tathā | trayodaśyāṃ
viṣāṣaṇa janmatārāmaye tathā ||” janmadaśamaikonaviṃśāni janmattarāḥ | bhārate-“nakṣatre
tu na kurvīta yasmiñjāto bhavennaraḥ | na prauṣṭhapadyoḥ kāryaṃ tathāgneye ca bhārata || dāruṇeṣu
ca sarveṣu pratyarau ca vivarjayet ||”
kām̐śyapaḥ-“bharaṇyādrāmaghāśleṣāmūladvicaraṇāni ca | pretakṛtyetiduṣṭāni dhaniṣṭhādyaṃ ca pañcakam || phālgunīdvitayaṃ rohiṇyanurādhāpunarvasū | āṣāḍhe dve viśākhā ca bhāni dvicaraṇāni ca ||” jyotirnāradaḥ-“caturdaśītithiṃ nandāṃ bhadrāṃ śukravāravāsarau | sitejyayorastamayaṃ dvayaṅghribhaṃ viṣamā'ṅghribham || śuklapakṣaṃ ca saṃtyajya punardāhanamuttamam | vasūtarādhertaḥ
pañcanakṣatreṣu trijanmasu || pauṣṇabrahmarkṣayoścaiva dahanātkulanāśanam ||” asyāpavādamāha
tatraiva vaijavāpaḥ-“pretasya sākṣāddagdhasya prāpte tvekādaśehani | nakṣatratithivārādi śodhanīyaṃ na kiṃcana || yugamanvādisaṃkrāṃtidarśa pretakriyā yadi | daivādāpatitā tatra nakṣatrādi
na śodhayet ||”
viśvaprakāśepi-“gurubhārgavayaurmoḍhece pauṣamāse malimluce | nātītaḥ pitṛmedhaḥ syādgayāṃ
godāvarīṃ vinā ||” dānamapi tatraivoktam-“bhadrāyāṃ bhūmidānaṃ syāttripādakeṃ hiraṇyadaḥ
vāreṣu tattadvarṇaṃ tu vāsodānaṃ vidhīyate || dhaniṣṭhāpañcakamṛte pañcaratnāni dāpayet | ekāśītipalaṃ kāṃsyaṃ tadardhaṃ vā tadarthakam || navaṣaṭtripalaṃ vāpi dadyādviprāyaḥ śaktitaḥ ||”
ityalaṃ prasaṅgena
73.p1.22
hemādrau vṛddhamanuḥ-“amṛtaṃ mṛtamākarṇya kṛtaṃ yasyaurdhvadehikam | prāyaścittamasau smārta
kṛtvāgnīnādadhīta ca || jīvanyadi samāgacched ghṛtakumbhe nimajya tam || uddhṛtya snāpayitvāsya jātakarmādi kārayet || dvādaśāhaṃ vratacaryāṃ trirātramathavāsya tu | snātvodvaheta
tāṃ bhāryāmanyāṃ vā tadabhāvataḥ | agnīnādhāya vidhivadvātyastomena vā yajet | athendrāgnena paśunā giriṃ gatvā ca tatra tu || iṣṭimāyuṣmatīṃ kuryādīptistāṃśca kratūstataḥ ||”
anāhitāgnestu caruḥ || mṛtavārttāśravaṇe tvāśvalāyanaḥ- 'surabhaya eva yasmin jīve mṛtaśabdaḥ' iti || yasya tu jīvata eva mṛtivārtā śrutvā striyā sahagamanaṃ kṛtaṃ tadā tadvaidhameva
bhartṛmaraṇajñānasyaiva nimittatvāt | pramātvasya gauraveṇāyuktatvācceti kecit || tanna
maraṇajñānasya nimittatve'tītānāgatayorapi tattvāpatteḥ | bharturvaidhadāhābhāvena tasyāḥ sahagamanābhāvācca || tasmādāśaucavajjñātamaraṇasyaiva nimittatvam || nacātra tadasti || paraṃ kāmyaṃ
maraṇamastu || ata ātmahananadoṣostīti tātapādāḥ
sarpasaṃskāravidhiḥ
tathā sarpasaṃskāre kṛte trirātramāśaucaṃ tadvidhiṃ cāha śaunakaḥ- "atha vakṣyāmi sarpasya
saṃskāravidhimuttamam | sinīvālyāṃ paurṇamāsyāṃ pañcamyāṃ vāpi kārayet || kṛtasarpavadho vipraḥ pūrvajanmani vā yadi | vadhaṃ prakhyāpayetpāpī caretkṛcchrāṃścaturdaśa || viprāya
lohadaṇḍaṃ ca tanmūlyaṃ vāpi dāpayet ||” mūlyamāha - "niṣkatrayaṃ dviniṣkaṃ vā niṣkamekaṃ
kanīyasam | anumatyādikartṝṇāṃ niṣkamardhaṃ tadardhakam || " idaṃ svarṇarūpyayoḥ
śaktyā jñeyam
73.p1.23
saṃskāramāha "priyaṅguvrīhigodhūmatilapiṣṭena vā punaḥ | kṛtvā sarpākṛtiṃ śūrpe nidhāya prārthayedahim || ehi pūrvamṛtaḥ sarpa asminpiṣṭe samāviśa | saṃskārārthamahaṃ bhaktyā prārthayāmi
samāsataḥ || vastropavītagandhādyaiḥ saṃpūjya ca haredbahiḥ | kuryātsaṃskārasaṃkalpaṃ
prāṇāyāmapuraḥsaram || yajñopavītinā kāryaṃ sarpasaṃskārakarma tu | laukikāgniṃ pratiṣṭhāpya
samidādhānamācaret || tato'gneragnidigbhāge bhūmiṃ saṃprokṣya vāribhiḥ | citiṃ kṛtvātha
saṃstīrya kuśairāgneyakāgrakaiḥ || paryukṣyāgniṃ paristīrya pariṣicya samarcayet | kṛtedhmādhānamāvārau cakṣuṣī ca yathāvidhi || sarpaṃ gṛhītvā yatnena citimāropayetsudhīḥ | sruveṇa
juhuyādājyamagnau vyāhṛtibhistribhiḥ || sarpāsye juhuyādājyaṃ vyāhṛtyā ca samagrayā
ājyaśeṣaṃ sruveṇaiva sarpadehe niṣecayet || camasaṃsthairjalaiḥ sarpaṃ vyāhṛtyābhyukṣya pāṇinā
agne rakṣāṇa ityanayā sarpāyāgniṃ pradāpayet || upatiṣṭhedgṛhyamānaṃ namostu sarpamantrataḥ
jñānato'jñānato vāpi kṛtaḥ sarpavadho mayā || pūrvajanmani vā sarpa tatsarvaṃ kṣantumarhasi
kṣīrājyena tataścāgniṃ prokṣya vyāhṛtibhirjalaiḥ || nāsthisaṃcayanaṃ kuryāt snātvācamya
gṛhaṃ vrajet | brahmacaryādikaṃ kāryaṃ trirātrāśaucamiṣyate || sacailaṃ tu caturthe'hni snātvā
viprān samarpayet || sarpo'nantastathā śeṣaḥ kapilo nāga eva ca || kālikaḥ śaṃkhapālaśca
bhūdharaśceti nāmabhiḥ | gandhapuṣpākṣatairdhūpadīpādyairarcayeddvijān || ghṛtapāyasabhakṣyaiśca
73.p1.24
dvijānaṣṭau tu bhojayet | evaṃkṛte vidhānena sarpasaṃskārakarmaṇi || sarpahiṃsākṛtātpāpānmucyate nātra saṃśayaḥ ||” iti sarpasaṃskāraḥ
jīvato'ntyakarmā'śaucaṃ ca
kvacittu jīvatopyantyakarmā'śaucaṃ ca kāryam || yathā prāyaścittānacchoḥ patitasya
ghaṭasphoṭe-‘‘patitasyodakaṃ kāryaṃ sapiṇḍairbāndhavaiḥ saha | nindite'hani sāyāhne jñātyūtviggurusaṃnidhau || dāsī ghaṭamapāṃ pūrṇaṃ paryasyetpretavattadā | ahorātramupāsīrannāśaucaṃ
bāndhavaiḥ saha |’’ iti manūkteḥ
punaḥ saṃgrahavidhiḥ
kṛtaprāyaścittasya ghaṭasphoṭe kṛte'pi saṃgrahavidhimāha gautamaḥ “yastu prāyaścittena śudhyettasmin śuddhe śātakumbhamayaṃ pātraṃ puṇyahradātpūrayitvā sravantībhyo vā tata enamupasparśayeyurathāsmai tatpātraṃ dadyustatsa pratigṛhya japecchāntā dyauḥ śāntā pṛthivī śāntaṃ viśvamantarikṣaṃ yo rocanastamiha gṛhṇāmītyetairyajurbhiḥ pāvamānībhistaratsamandībhiḥ kūṣmāṇḍaiścājyaṃ juhuyāddhiraṇyaṃ dadyādgāṃ cācāryāya || yasya tu prāṇāntikaṃ prāyaścittaṃ sa
mṛtaḥ śuddhyetsarvāṇyeva tasminnudakādīni pretakarmāṇi kuryuretadeva śāntyudakaṃ sarveṣūpapātakeṣu' iti
antyakarmasādhāraṇavidhiḥ
evaṃ sāpavāde āśauce ukte pratiśākhaṃ bhinnepyantyakarmaṇi sādhāraṇaṃ kiñciducyate
tatrādhikāriṇaḥ prāguktāḥ || sarvābhāve dharmaputro vā kāryaḥ “aputreṇa sutaḥ
kāryo yādṛk tādṛk prayatnataḥ | piṇḍodakakriyāhetornāmasaṃkīrtanāya ca ” iti
vyāsavacanāt
gṛhyapariśiṣṭe-kartṛdeśaviṣaye viśeṣo maitrāyaṇīyagṛhyapariśiṣṭe-“svagṛhe vidyate putraḥ pitā
grāmāntare mṛtaḥ | kenāpi tatrai cārabdhamagnipiṇḍodakādikam || punaḥ saṃcayanātprāk
73.p1.25
cedgacchedūrdhva sa ācaret | svagṛhe tatra vā sarvaṃ pretakārya sapiṇḍanam” || tathā || “bhayasthāne'thavā mārge mṛtastatra ca saṃskṛtaḥ | na tiṣṭhati janaḥ piṇḍaṃ tatra tatra ca vartayet”
maṃtreṇa dāhosthisaṃcayanaṃ ca saṃskārastasminkṛte tatra ca bhayādinā sthātumaśaktau
yatra tatra pretakāryakṛdgacchettatratatraiva piṇḍodakadānādi sapiṇḍanāntaṃ samāpayediti
śrāddhasaṃkalpaḥ
tadevaṃ pariśiṣṭayorvirodhe yathācāramāpadanāpadādibhedena vyavasthā jñeyā | kecittvasyāpavādatvamāhuḥ || “asagotraḥ sagotro vā yadi strī yadi vā pumān | prathame'hani yo dadyāt
sa daśāhaṃ samāpayet ||” dadyātpiṇḍamiti śeṣaḥ || bhaviṣye- 'yatrādyo dīyate piṇḍastatra
sarvaṃ samāpayet' || brāhmepi-“prathame'hani yo dadyātpretāyānnaṃ samāhitaḥ | annaṃ. navasu
cānyeṣu sa eva pradadātyapi ||” vijñāneśvarādayastu -'kecittu agniṃ dadyāt' iti vyācakṣate || “sagotro vā'sagotro vā yo'gniṃ dadyātsakhe naraḥ | sopi kuryānnavaśrāddhaṃ śuddhayettu
daśame'hani |” iti divodāsīye vacanācca || tatraivaṃ- “dṛṣṭvā sthānasthamāsannamadhonmīlitalocanam | bhūmiṣṭhaṃ pitaraṃ putro yadi dānaṃ pradāpayet || tadviśiṣṭaṃ gayāśrāddhādaśvamedhaśatādapi ||”
tāni yathā-“mokṣaṃ dehi hṛṣīkeśa mokṣaṃ dehi janārdana | mokṣadhenupradānena mukundaḥ prīyatāṃ
mama ||” iti mokṣadhenumantraḥ || “aihikāmuṣmikaṃ yacca saptajanmamarjitaṃ ṛṇam | tatsarvaṃ
73.p1.26
śuddhimāyātu gāmetāṃ dadato mama ||” iti ṛṇadhenoḥ || “ājanmopārjitaṃ pāpaṃ manovākkāyakarmabhiḥ | tatsarvaṃ nāśamāyātu gopradānena keśava ||” iti pāpadhenoḥ || bhārate“śuklapakṣe divā bhūmau gaṅgāyāṃḥcottarāyaṇe | dhanyāstāta mariṣyanti hṛdayasthe janārdne||”
hemādrau vārāhe-“vyatīpātotha saṃkrāntistathaiva grahaṇaṃ raveḥ | puṇyakālastadā sarve yadā
mṛtyurupasthitaḥ ||”
vyāsaḥ-“āsannamṛtyunā deyā gauḥ savatsā tu pūrvavat | tadabhāve tu gaureva narakottaraṇāya vai || tadā yadi na śaknoti dātuṃ vaitaraṇīṃ tu gām | śaktonyoruktadā dattvā dadyācchreyo mṛtasya tu ||” madanaratne jātūkarṇyaḥ-utkrāntyādīni dānāni daśa dadyānmṛtasya tu
gobhūmitilahiraṇyājyavāsodhānyaguḍāni ca || raupyaṃ lavaṇamityāhurdaśa dānānyanukramāt || etāni daśa dānāni narāṇāṃ mṛtyujanmanoḥ | kuryādabhyudayārthaṃ tu pretepi hi
paratra vai ||”
brāhme-“tāmrapātraṃ tilaiḥ pūrṇaṃ prasthamātraṃ dvijāya tu | sahiraṇyaṃ ca yo dadyācchraddhāvittānusārataḥ || sarvapāpaviśuddhātmā labhate gatimuttamām || utkrāntavaitariṇyau ca daśadānāni
caiva hi | pretepi kṛtvā taṃ pretaṃ śavadharmeṇa dāhayet ||” tatraiva pariśiṣṭe-‘mriyamāṇasya
karṇe tu puṇyamantrān japettataḥ ||’ kriyānibandhe gāruḍe tvaṣṭau dānānyuktāni || “tulasīṃ
saṃnidhau kṛtvā śālagrāmaśilāṃ tathā | tilā lohaṃ hiraṇyaṃ ca kārpāsaṃ lavaṇaṃ tathā
saptadhānyaṃ kṣitirgāva ekaikaṃ pāvanaṃ smṛtam” iti
73.p1.27
daśadānavaitaraṇīdhenūtkrāntadhenudānādi bhaṭṭakṛtāntyeṣṭipaddhatau jñeyam || karttu'ntyakarmādhikārārthaṃ trīn kṛcchrān kuryāditi tatraivoktam || atra devayājñikena mumūrṣormadhuparkadānamuktam, taduktaṃ vārāhe-“dṛṣṭvā suvihvalaṃ hyenaṃ yamamārgānusāriṇam | prayāṇakāle tu
naro mantreṇa vidhipūrvakam || madhuparkaṃ tvaran gṛhya imaṃ mantramudāharet” || “oṃ etadgṛhāṇa
ruciraṃ madhuparkamādyaṃ saṃsāranāśanakaraṃ hyamṛtena tulyam | nārāyaṇena racitaṃ bhagavatpriyāṇāṃ
dāhe ca śāntikaraṇaṃ suralokapūjyam || anenaiva tu mantreṇa dadyācca madhuparkakam
narasya mṛtyukāle tu paralokasukhāvaham ||”
durmaraṇe
atha durmaraṇe divodāsīye-“caṇḍālādimṛte vipre tvantarikṣamṛtepi vā | kṛcchrātikṛcchracāndraistu śuddhistatra prakīrttitā ||” devajānīye jābāliḥ-“śūdreṇa dagdho yo
vipro na labhecchāśvatīṃ gatim | prāyaścittaṃ prakurvīta brāhmaṇaḥ pāpaśuddhaye || cāndrāyaṇaṃ
parākaṃ ca prājāpatyaṃ viśodhanam |” gṛhyakārikāyām-“udakyā sūtikā vāpi yadi
pretaṃ spṛśanti hi | tasyaiṣa vidhirādiṣṭo vātsyenaiva mahātmanā ||” eṣa sūtikoktaḥ
madanaratne smṛtyantare-“ūrdhvocchiṣṭhādharocchiṣṭo bhayocchiṣṭe tathaiva ca | aspṛśyasparśane caiva khaṭvādimaraṇepi ca | etaddoṣānusāreṇa prāyaścittaṃ samācaret || kṛcchrāṃstriṣaṭpañcadaśāṃścāndratrayamathāpi vā | śuddhayai tadānīṃ sampādya śāvadharmeṇa dāhayet ||” gṛhyakārikāyām-"khaṭvāyāṃ maraṇe caiva trīṃstrīnkṛcchrān prakalpayet | saptāntyajaistu
saṃspṛṣṭo mṛto daivātkathaṃcana || ekatriśatsukṛcchaistu śuddhiruktā manīṣibhiḥ | kuṇape
73.p1.28
tvardhadagdhe tu citāspṛṣṭāntyajādibhiḥ | tatsparśana doṣaṃ ca tribhiḥ kṛcchraiviśudhyati ||"
dharmapradīpe-“cāṇḍālasūtikodakyāspṛṣṭe prete tathaiva ca | tasya pāpaviśuddhyarthaṃ kṛcchrānpañcadaśācaret” ityuktam || manuḥ-‘asvargyā hyāhutiḥ sā syācchūdrasamparka dūṣitā ||’
atrāpiṃ kṛcchratrayam 'aspṛśyasparśane caiva' ityukteḥ || tatraiva karmapradīpe- "rātrau vā
rātriśeṣe vā mriyante cedvijātayaḥ | dāhaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ dvau piṇḍau nirvapetsutaḥ |"
rajasvalāgarbhiṇyādimṛtau tu vakṣyāmaḥ || nirṇayāmṛte pārijāte yamaḥ- “sandhyāyāṃ vā
tathā rātrau dāhaḥ pāṃtheyakarma ca | navaśrāddhaṃ ca no kuryātkṛtaṃ niṣphalatāṃ vrajet ||"
etaddinamṛtasya rātrinniṣedhārtham
yattu skānde--“yadi rātrau dahettasya samāptirdahanasya tu | pare'hanyudite sūrye kāryā
tasyodakakriyā || dagdhasya tu na vai kāryā rātrau jātūdakakriyā" iti || tannirmūlam
rātri mṛtasya tu tatraiva saṃgrahe- "rātrau dagdhvā tu piṇḍāṃtaṃ kṛtvā vapanavarjitam | vapanaṃ
neṣyate rātrau śvastanī vapanakriyā ||” iti || vapanaṃ tu prātaḥ || tacca sarvaiḥ putraiḥ
kāryam 'gaṅgāyāṃ bhāskarakṣetre mātāpitrorgurormṛtau | ādhāne somayāge ca vapanaṃ
saptasu smṛtam ||” iti mitākṣarāyāṃ smṛteḥ || maraṇasyā'naṅgitvātraimittikamidam
tadeva saṃgrahavacanena paredyurutkṛṣyate tīrthavat || tena kasyaciddāhāṅgatvoktiścintyā
madanaratne gālavaḥ-"prathama'hani karttavyaṃ vapanaṃ cānubhāvinām | pretasya keśaśmaśrūṇi
73.p1.29
vāpayitvā'tha dāhayet ||" aśaucānte tu punaḥ kāryaṃ vidhivalāt || madanapārijāte'pyevam || tena sarvasyāsya nirmūlatvoktirajñoktireva || smṛtiratnāvalyām- 'śavaṃ rātryuṣitaṃ cetrīn kṛcchrān kṛtvā dahetsutaḥ ||' madanaratne'ṅgirāḥ- "ūrdhvocchiṣṭādharocchiṣṭe
hyantarikṣamṛtepi vā | kṛcchratrayaṃ prakurvīta āśauce maraṇepi ca ||"
atha sāgnerviśeṣaḥ
kārikāyām-"kṛṣṇapakṣe pramīyeta yadyahni prātarāhutīḥ | śeṣāstu juhuyāddarśaparyantāḥ
pakṣahomavat ||" pratipatprātahoṃmāntā ityarthaḥ || 'yadyāhitāgniraparapakṣe mriyetāhutibhirenaṃ pūrvapakṣe hareyuḥ' ityāśvalāyanokteḥ || "tadānīmeva hujuyāt sāyaṃkālāhutīrapi
sāyaṃ mriyeta cetsāyamāhutīrjuhuyādatha || tadānīmeva juhuyāt prātaḥkālāhutīrapi
sakṛdgṛhīta mantreṣṭaṃ bhinnatantraṃ ca homayoḥ || dārśaṃ cāpi prakurvīta sthālīpākaṃ tadaiva tu||”
chandogapariśiṣṭe- "hutāyāṃ sāyamāhutyāṃ durbalaścedgṛhī bhavet | prātarhomastadaiva syāt
jīvecca sa punarnavā ||" idaṃ śuklapakṣaparam || durbalo mumūrṣuḥ
trikāṇḍamaṇḍanaḥ- “darśeṭiṃ ca tadā kuryādiṣṭiyadi na saṃbhavet | devatānāṃ pradhānānāmekaikasya hunetpṛthak || puronuvākyā yājyābhyāṃ caturastu ghṛtāhutīḥ |” tathā- “agnāvaruṇayorārūḍhe pramīyeta patiryadi | pretaṃ spṛṣṭvā mathitvāgniṃ japtvā copāvarohaṇam || ghṛtaṃ
ca dvādaśopārttaṃ tūṣṇīṃ hutvā śavakriyā ||” vicchinnaśrautāgnermṛtau tu pretādhānaṃ tatraivoktam “pretaṃ svāmyāsye kṣiptvā mathitvāgnyānleraṇī | sannidhāyāraṇīṃ manyet yasyeti
yajuṣā tataḥ || yasyāgnayo juhvato māṃsakāmāḥ saṃkatpayante yajamānamāṃsam || jayantu
73.p1.30
te haviṣe sāditāya svargaṃ lokamimaṃ pretaṃ nayantu |” iti mantrataḥ | “praṇīya pāvakaṃ
tūṣṇīṃ dvādaśopārttasarpiṣā | tūṣṇīṃ hutvā tataḥ kuryātprete mālyā iti kriyām
naṣṭeṣvagniṣvathāraṇyornāśe svāmī mriyetate cet | āharedaraṇīdvandvaṃ manojyotiṛcā tataḥ ||”
yajñapārśvaḥ- “yajamāne citārūḍhe pātranyāse kṛte sati | varṣādyabhihate vahrau kathaṃ kurvanti
yājñikāḥ || tadarthadagdhakāṣṭhena manthanaṃ tatra kārayet | taccheṣā lābhatondhena dagdhaśeṣeṇa
vā punaḥ|| hutvājyaṃ laukike vahrau hutaśeṣaṃ dahettu vā ||” atrāgniṣu satsu parṇaśaraiḥ
śarīrotpattiḥ || śarīre vāsati pretādhānenāgnyutpattiḥ
ubhayābhāve tu pretādhāne'nadhikārāddāhādisaṃskāralopaḥ || udakadānādyeva kāryamiti
keśavīkāraśatadvayīpramukhāḥ || tanna || 'niṣekādyāḥ śmaśānāntāsteṣāṃ vai mantrataḥ kriyāḥ'
iti virodhāt || 'kriyālopagatā ye ca' iti niṣedhāttadabhāve palāśānaṃ vṛttaiḥ kāryaḥ
pumānapītyabhāve vidhānasyāgnyabhāvepi sāmyācca || tena pretāhutyabhāvepi sviṣṭakṛddravyāntaroktairadṛṣṭārthatvāt || pretādhānaṃ dāhopi bhavatyeva || pratikṛteragnīnāṃ ca pretādhānaprayojaktatvāpatteḥ || patnyā apyevam || 'dāhayitvāgnihotreṇa striyaṃ vṛttavatīṃ patiḥ' iti yājñavalkyokteḥ
yattu-"dvitīyāṃ caiva yo bhāryāṃ dahedvaitānikāgnibhiḥ | jīvantyāṃ prathamāyāṃ tu surāpānasamaṃ
73.p1.31
smṛtam" iti tadādhāne sahānānadhikṛrtāviṣayamiti vijñāneśvaraḥ || madanaratne brāhmepi"āhitāgnyośca daṃpatyoryastvadau mriyate bhuvi | tasya dehaḥ sapiṇḍaiśca dagdhavyastribhiragnibhiḥ || paścānmṛtasya dehastu dagdhavyo laukikāgninā | anāhitāgnidehastu dāhyo gṛhyāgninā dvijaiḥ ||”
trikāṇḍamaṇḍanastu vikalpamāha- "jyeṣṭhāyāṃ vidyamānāyāṃ dvitīyāyai svayoṣite | kāmyaṃ
nityāgnihotraṃ vā na kathaṃcitprayacchati || strīmātramaviśeṣeṇa dagdhvānyairvaidikādibhiḥ
vivāhyādadhate yadvvādhānamevāsti cedvadhūḥ ||" iti || atredaṃ tattvam | sāgneḥ patnīmṛtyau
dvau pakṣau || punarvivāhecchāyāṃ pūrvāgnibhirdahedityekaḥ pakṣaḥ | "bhāryāyai pūrvamāriṇyai
dattvāgnīnantyakarmaṇi | punardārakriyāṃ kuryātpunarādhānameva ca ||” iti mannūkteḥ
'dāhayitvāgnihotreṇa striyaṃ vṛttavatīṃ patiḥ |' iti yājñavalkyokteśca || punarvivāhaśaktau
nirmanthena tāṃ dagdhvā pūrvāgniścevāgnihotreṣṭyādikāryamityarthaḥ || "āhāryeṇāhitāgni
patnīṃ ca” ityāśvalāyanokteḥ || bharadvājopi-'nirmanthena patnīm' iti || pūrvāgnyekadeśena dahediti yajñapārśvadevayājñikādayaḥ || yāni ca-‘tasmādapatnīko'pyagnihotramāharet’
iti śrutiḥ
viṣṇuḥ chandogapariśiṣṭaṃ ca-“mṛtāyāmapi bhāryāyāṃ laukikāgniṃ nahi tyajet | upādhināpi tatkarma yāvajjīvaṃ samācaret ||” upādhirhemakuśapatnyādiḥ || “anye kuśamayīṃ
patnīṃ kṛtvā tu gṛhamedhinaḥ | agnihotramupāsante yāvajjīvamanuvratāḥ ||” ityaparārke smṛtyantarāt || kātyāyanopi-“rāmopi kṛtvā sauvarṇīṃ sītāṃ patnīṃ yaśasvinīm | īje
73.p1.32
bahuvidhairyajñaiḥ saha bhrātṛbhiracyutaḥ ||” ityādīni tāni pūrvāgniṣnevāgnihotrādiparāṇi,
natvapatnīkasyādhānānthāni ṛtuvidhīnāmādhānāprayojakatvāt || apatnīkasyādhānāpravṛttiriti mānavapariśiṣṭācca || 'somo na bhavatyeva apatnīko'pyasomapaḥ' iti śruteḥ
yattu bharadvājāpastambasūtram-‘dārakarmāṇi yadyaśakta ātmārthamagnyādheyam’ iti || asyārthaḥ punarvaivāhāśaktau yadagnyādheyaṃ pūrvaṃ kṛtamasti tadātmārthameva na patnyai dadyāditi
brāhmaṇabhāṣyāparārkāśārkarāmāṇḍārāditattvamapyevam || trikāṇḍamaṇḍanastu pakṣadvayamāha
anye'pyapatnīkasyādhānamāhustadāśayaṃ na vidmaḥ || yājñavalkyaḥ-“āhitāgniryathānyāyaṃ
dagdhvā'gnibhistribhiḥ | anāhitāgnirekena laukikenāparo janaḥ ||” kratuḥ-“evaṃvṛttāṃ
savarṇāṃ strīṃ dvijātiḥ pūrvamāriṇīm | dāhayedagnihotreṇa yajñapātraiśca dharmavit ||”
kārikāyām-“patnīmapi dahedevaṃ bhartuḥ pūrvaṃ mṛtā yadi | anagnikāṃ dahedevaṃ kapālena
havirbhujā ||” chandogapariśiṣṭe-“anayaivāvṛtā nārī dagdhavyā yāvyavasthitā | agnipradānamantro'syā na prayojya iti sthitiḥ ||” idaṃ chandogānāmeva | tathā “agninaiva
dahedbhāryā svatantrāṃ patitā na cet | taduttareṇa pātrāṇi dāhayetpṛthagantike ||”
idamapi teṣāmeva
āśaucaprakāśe ṛtuḥ-“vidhuraṃ vidhavā caiva kapālasyāgninā dahet | brahmacārī yatī caiva
daheduttapanāgninā || tuṣāgninā ca dagdhavyā kanyakā vāla eva ca | agnivarṇaṃ kapālaṃ
tu kṛtvā tatra viniḥkṣipet || karīṣādi tato vahnirjāto yaḥ sa kapālajaḥ ||”
anupanīte yadyapi jātāraṇyāgniḥ kaiściduktastathāpi tasya kalau niṣiddhatvokterayameva jñeyaḥ
73.p1.33
smṛtyantare-“gṛhastho brahmacārī ca vidhuro vidhavāḥ striyaḥ || aupāsanaścottapanastuṣāgnistu kapālajaḥ ||” uttapanastu-“darbhāgreniṃ tu prajvālya punardarbhaistu saṃyutaḥ | punardurbhaistutīyegnireṣa uttapanaḥ smṛtaḥ ||” yamaḥ-“yasyānayati śūdro'gniṃ tṛṇakāṣṭhahavīṃṣi ca
pretatvaṃ ca sadā tasya sa cādharmeṇa lipyate ||”
devalaḥ-“caṇḍālāgniramedhyāgniḥ sūtikāgniśca karhicit | patitāgniścitāgniśca na śiṣṭairgrahaṇocitaḥ ||” manuḥ-“dakṣiṇena mṛtaṃ śūdraṃ paradvāreṇa nirharet | paścimottarapūrvaistu
yathāsaṃkhyaṃ dvijātayaḥ || atra prātilomyena kramaḥ | “pūrvābhimukhastu netavyo brāhmaṇo
bāndhavairgṛhāt | uttarābhimukho rājā vaiśyaḥ paścānmukhastathā || dakṣiṇābhimukhaḥ śūdro
nirhartavyaḥ svabāndhavaiḥ ||” ityādipurāṇādityaparārkaḥ || tena triṃśacchlokyukto'nulomakramo heyaḥ || āśvalāyanaḥ- 'jyeṣṭhaprathamāḥ kaniṣṭhajaghanyā gaccheyuḥ ||' ādhānottaraṃ
dvitīyavivāhe kṛte yajamānamaraṇe śrautasmārtāgnyoḥ saṃsargaḥ
baudhāyanasūtre- 'atha yadyāhitāgnirdve bhārye vindeta prāk saṃyogātnimrriyetaupāsanaṃ saṃparistīryājyaṃ vilāpya caturgṛhītaṃ gṛhītvā samiddhāgnau juhoti saṃmitaṃ saṃkalpyethāmiti
miṃdāhutīrvyāhatīśca hutvā athaitamagnimayaṃ te yonirṛtvija iti samidhi samāropya gārhapatye samidhamabhyādadhāti bhavataṃ naḥ samanasāviti gārhapatya ājyaṃ vilāpya caturgṛhītaṃ
gārhapatye juhotyagnāvagniścarati praviṣṭa ityaparaṃ caturgṛhītvā cittiḥ srugiti sagrahaṃ juhoti,
73.p1.34
atha gārhapatye sruvāhutīrjuhoti brāhmaṇa eka hoteti daśabhīḥ, atha prācīnāvītyanvāhāryapacane juhoti ye samānā ye sajātā iti dvābhyām, atha tatraiva sruvāhutiṃ juhotyagnaye
kavyavāhanāya sviṣṭakṛte svadhā namaḥ svāheti, atha yajñopavītī dvādaśagṛhītena srucaṃ
pūrayitvā puruṣasūktenāhavanīye juhoti, atha sruvāhutīrjuhotyagnaye vivicaye svāhāgnaye
vratapatayegnaye pavamānāyāgnaye pāvakāyāgnaye śucaye svāhāgnaye pathikṛte svāhāgnaye tantumategnaye vaiśvānarāyeti, atha caturgṛhītaṃ juhoti manojyotirityuta ūrdhvaṃ paitṛkaṃ karma pratipadyate' iti || āhitāgnau videśamṛte pathikṛttīṣṭirmṛtāgnihotraṃ tadvāhaḥ | pātrayojanaṃ ca
kalpasūtrādibhyosmatpitāmahakṛtapaddhateśca jñeyamiti bahuvaktavyepyuparamyate
pretanirharaṇadāhau
smārtāgnisūtre madanaratne chandogapariśiṣṭe ca-“durbalaṃ snāpayitvā tu śuddhacailābhisaṃvṛtam
dakṣiṇāśirasaṃ bhūmau barhiṣmatyāṃ niveśayet || ghṛtenābhyaktamāplāvya śuddhavastropavītinam
candanokṣitasarvāṅgaṃ sumanobhirvibhūṣayet | hiraṇyaśakalāṃścāsya kṣitvā chidreṣu saptasu
mukheṣvathāpidhāyainaṃ nirhareyuḥ sutādayaḥ || āmapātregnimādāya pretamagnipuraḥsaram | ekonugacchettasyārdhamardhapaṃthyutsṛjedbhuvi || ūrdhvamādahanaṃ kāryamāsīno dakṣiṇāmukhaḥ | savyaṃ
jānvācya śanakaiḥ satilaṃ piṇḍadānavat || atha putrādirāplutya kuryāddārucayaṃ mahat
tatrottānaṃ nipātyainaṃ dakṣiṇāśirasaṃ mukhe || ājyapūrṇa sruvaṃ dadyāddakṣiṇāyāṃ nasi srucam
pādayoradharāṃ prācīmaraṇīmurasītarām || pārśvayoḥ śūrpacamasau savyadakṣiṇayoḥ kramāt
73.p1.35
susame tu nyasedyubjamantarūrrolūkhalam || cāntrovilīḍhamatraiva agneyerapyayaṃ vidhiḥ
apasavyena kurvaitadbhāgayataḥ pitṛdiṅmukhaḥ | athāgniṃ savyamāvṛtko dadyāddakṣiṇataḥ
śanaiḥ || asmāttvamadhijātosi tvadayaṃ jāyatāṃ punaḥ | asau svargāya lokāya svāheti
parikīrtayet ||”
tathā-“evamevāhitāgneśca pātranyāsādikaṃ bhavet | kṛṣṇājinādikaṃ cātra viśeṣo'dhvaryucoditaḥ ||” tatraiva-“anayaivāvṛtā nārī dagdhavyā yā vyavasthitā | agnipradānamantro'syā na prayojya iti sthitiḥ ||” idaṃ chandogānāmeva | pātranyāsokteruttānadehatvaṃ sāgniparam, niragnristu pumānadhomukhaḥ, strītūttānā dāhyā || “sagotrairjagṛhītvā tu citāmāropyate śavaḥ | adhomukho dakṣiṇadikcaraṇastu pumāniti | uttānadehā nārī tu
sapiṇḍairapi bandhubhiḥ ||” ityādipurāṇāditi śuddhitattvahāralatādayaḥ || uttaraśirastvaṃ
sāmagetaraparam
vārāhe tvagnidāne'nyo mantraḥ “kṛtvā tu duṣkṛtaṃ karma jānatā vāpyajānatā | mṛtyukālavaśaṃ prāpya naraṃ pañcatvamāgatam || dharmādharmasamāyuktaṃ lobhamohasamāvṛtam | daheyaṃ sarvagātrāṇi divyām̐llokānsa gacchatu || jvalamānaṃ mahāvahniṃ śiraḥsthāne pradāpayet | caturvarṇeṣu
saṃsthānamevaṃ bhavati putrake ||” atra kriyānibandhe gāruḍe ṣaṭpiṇḍadānamuktam || “mṛtasyotkrāntisamaye ṣaṭ piṇḍān kramaśo dahet | mṛtisthāne tathā dvāri catvare tārthyakāraṇāt || viśrāme kāṣṭhacayane tathā saṃcayane ca ṣaṭ ||” tathā-“ādau deyāstu ṣaṭ piṇḍā daśa deyā daśāhikāḥ | sthāne cārthapathetīte citāyāṃ śavahastake || śmaśānavāsibhūtebhyaḥ ṣaṣṭhaṃ saṃcayane tathā ||”
73.p1.36
tataḥ-“tvaṃ bhūtakṛjjagadyone tvaṃ lokaparipālakaḥ || uktaḥ saṃhārakastasmādenaṃ svargaṃ mṛtaṃ
naya” ityagniṃ dattvā | asmāttvamiti mantreṇārdhadagdhe ājyāhutiruktā | āhitāgnau
parāśaraḥ-“śamyāṃ śiśne vinikṣipya araṇīṃ muṣkayorapi | juhūṃ ca dakṣiṇe haste vāme
tūpabhṛtaṃ nyaset || śiśne tūlūkhalaṃ dadyātpṛṣṭhe ca musalaṃ nyaset || urasi kṣipya dṛṣadaṃ taṇḍulājyatilānmukhe | śrotre ca prokṣaṇīṃ dadyādājyasthālīṃ ca cakṣuṣoḥ ||' karṇe netramukhe
ghrāṇe hiraṇyaśakalaṃ nyaset | agnihotropakaraṇamaśeṣaṃ tatra niḥkṣipet ||”
pracetāḥ-“snānaṃ pretasya putrādyairvastrādyaiḥ pūjanaṃ tataḥ | nagnadehaṃ dahennaiva kiṃciddeyaṃ parityajet ||” yamaḥ-‘pretaṃ dahecchubhagandhaiḥ snāpitaṃ sragvibhūṣitam |’ āśvalāyanasūtre‘saṃsthite pretālaṅkārān kurvanti keśaśmaśrulomanakhāni vāpayanti naladenānumpinti
naladamālāṃ pratimuñcanti’ iti || mādhavīye brāhme-‘daridropi na dagdhavyo nagnaḥ kasyāṃcidāpadi ||’ tathā-‘niḥśeṣastu na dagdhavyaḥ śeṣaṃ kiñcityajennaraḥ ||’
dāhakāle'gnināśe tu madanaratne yajñapārśvaḥ-“yajamāne mṛte kā|pi citādau vā praveśite
varṣādyabhihate'gnau tu kathaṃ pretavikalpanā || śeṣaṃ dagdhvā pradagdheṣu nirmathyaiva tu kārayet ||”
atha parṇaśarādidāhenāgnināśe paścāttaddehalābhe madanaratne brāhme-“atha parṇaśare dagdhe
pātranyāse kṛte sati | gateṣvagniṣu taddeho yadūrdhvaṃ labhyate kvacit || tadārdhadagdhakāṣṭhāni tāni nirmathya taṃ dahet || yadyardhadagdhakāṣṭhaṃ tu tadīyaṃ vai na labhyate || tadā
tadasthikhaṇḍaṃ tu niḥkṣeptavyaṃ mahājale ||”
First 36 of 47 passages. Read on
Linked texts (35)
- Varāhapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Śaṅkhalikhitadharmasūtra (fragments) — Sanskrit
- Śivapurāṇa (complete text) — Sanskrit
- Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Matsyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Kūrmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Haribhaktivilāsa — Gopāla Bhaṭṭa Gosvāmin & Sanātana Gosvāmin 1535, Sanskrit
- Mārkaṇḍeyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Āśvalāyanaśrautasūtra (ed. Rāmanārāyaṇa Vidyāratna, Calcutta) — Sanskrit
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit
- Nāradasaṃhitā — Nārada, Sanskrit
- Vasiṣṭhadharmasūtra (ed. G. Bühler) — Sanskrit
- Hārītadharmasūtra (fragments) — Sanskrit
- Marīcismṛti (fragments) — Sanskrit
- Pracetassmṛti (fragments) — Sanskrit
- Jātūkarṇyasmṛti (fragments) — Sanskrit
- Śūdrakamalākara — Kamalākarabhaṭṭa, Sanskrit
- Kṛtyakalpataru — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- Śuddhikaumudī (Govindānanda Kavikaṅkaṇācārya) — Govindānanda Kavikaṅkaṇācārya 1510, Sanskrit
- Smṛticandrikā — Devaṇṇabhaṭṭa, Sanskrit
- Gadādharapaddhati — Gadādhara Rājaguru 1725, Sanskrit
- Gūḍhārthadīpikā — Vāmadeva, Sanskrit
- Āpastambasūtradhvanitārthakārikā — Bhāskara, Sanskrit
- Āpastambasūtradhvanitārthakārikā — Trikāṇḍa-Maṇḍana, Sanskrit
- Trikāṇḍamaṇḍana — Bhāskaramiśrasomayājin, Sanskrit
- Gṛhastharatnākara — Caṇḍeśvara, Sanskrit
- Śrāddhacandrikā (Divākarabhaṭṭa) — Divākarabhaṭṭa 1655, Sanskrit
- Bārhaspatyasaṃhitā (Aṅgiras) — Aṅgiras, Sanskrit
- Śārṅgadharapaddhati — Śārṅgadhara, Sanskrit
- Śrāddhakaumudī — Govindānanda 1500, Sanskrit
- Dharmasindhu — Kāśīnātha Upādhyāya 1790, Sanskrit
- Dharmasindhusāra — Śivānanda Gosvāmin 1766, Sanskrit
- Kālamayūkha — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- Saṃskārakaustubha — Anantadeva 1625, Sanskrit
- Tīrthenduśekhara — Nāgeśa Bhaṭṭa, Sanskrit