Mrigendra 1
Mṛgendra (another edition) 1
- Language
- Sanskrit
1.1
śivābhyāṃ namaḥ |
1.2
mṛgendram |
1.3
dīpikāsahitayā vṛttyā'laṅkṛtam |
1.4
vidyāpādaḥ |
1.5
dīpikā |
1.6
yasya jñānakriyārūpā śaktirbhuvi vimuktidā |
sarvajñānavidhātāraṃ taṃ vande parameśvara || 1 ||
śrīmanmṛgendravṛttau nārāyaṇakaṇṭhapādaracitāyām |
yuktyāgamāviruddhaṃ tātparyārthaṃ prakāśayāmyadya || 2 ||
yortho vṛttikṛtā svayaṃ sphuṭataraṃ vyākhyāyate śāṅkare
śāstre'sminna hi tatra kiñcana mayā vaktavyamālokyate |
yassyādvistarabhīruṇā na gadito yaścāsphuṭaṃ sūcita -
statraivāgamayuktiyuktamadhunā kiñcinmayāpyucyate || 3 ||
1.7
rāmakaṇṭhamahākaṇṭhakaṇṭhīravapadānugaḥ |
na kutārkikamātaṅgagarjitebhyo bibhemyaham || 4 ||
1.8
tatra tāvadatrabhavānācāryaśśiṣṭācārānuvidhānāya
śāstrasyāpyavighnaparisamāptaye ca śāstrasya
karaṇopādānakartṝnavatārakāṃśca gurūn pūrvordhena praṇamati |
uttarārdhena tu śāstravyākhyāṃ pratijānīte | candrārdhetyādi |
1.9
______________________________
aṣṭāviṃśatyāgameṣvādibhūtakāmikasyopāgamamidaṃ mṛgendram |
mṛgendrasaṃjñākāraṇaṃ lagne spaṣṭībhaviṣyati |
1.10
vṛttiḥ |
1.11
candrārdhacūḍacaraṇābjayugaṃ praṇamya
vāgīśvarīṃ gaṇapatiṃ kramaśo gurūṃśca |
leśādyathāmati yathāgamayuktigūḍhaṃ
śrīmanmṛgendraparamārthamahaṃ vyanajmi || 1 ||
1.12
dīpikā |
1.13
candrārdhaṃ candrakalā prakāśakatvādāhlādakatvācca
jñānaśaktireva candrakalātvenocyate, saiva cūḍā bhūṣaṇaṃ yasya |
jñānacandrakalāñcita iti śruteḥ | tasya parameśvarasya | caryate gamyate
jñāyate ācaryate anuṣṭhīyate kriyate cāneneti caraṇau jñānakriyāśaktī
śāstrapraṇayanakaraṇabhūte | yadvakṣyati karaṇaṇ ca na śaktyanyat | iti |
vikasanaśīlatvādvimalatvācca ta evābje tayoryugaṃ samaṣṭirūpam | ekatve'pi
śakterupacārātjñeyakāryopādhibhedavivakṣayā yugamityuktam | praṇamya
kāyavāṅganobhiḥ prahvībhūya | vāgīśvarīṃ | śāstropādānabhūtāṃ
mahāmāyātmikāṃ parigrahavartinīṃ paravidyāsvarūpāṃ śaktim | yaduktaṃ
śrīmatpauṣkare parā vāgīśvarī vidyā māyāvidyā'parā smṛtā | iti |
yadvakṣyāṃte śakternādo bhavedi tyādi | tathā gaṇapatiṃ gaṇānāṃ
vidyeśvarāṇāṃ vidyānāṃ aparamantreśvarāṇāṃ paśusaṅghānāṃ ca
patiḥ paramaśivaḥ taṃ ca śāstrapraṇetāraṃ praṇamya | kartuḥ kriyāyāṃ
sādhakatamatvātprathamaṃ karaṇopādānam |
sakaraṇasyāpyupādānāpekṣitvāt upādānopādānaṃ paścātkarturupādānam
| kramaśaḥ | yathā kramam | gurūn | anantaśrīkaṇṭha śakrabharadvājahārītān
tantrāvatārakān anyāṃśca svaguruparyantān praṇamya
śrīmanmṛgendraparamārthaṃ vyanajmīti sambandhaḥ | anena śāstrasya
parameśvarapraṇītatvena prāmāṇyaṃ
ātmanaścāvichinnasampradāyāgatatvena''satvaṃ darśayati | leśāt saṃkṣepāt
| yathāmati yathābodham | na hi pārameśaṃ śāstraṃ brahmaṇāpyaśeṣataḥ
parijñātuṃ śakyam | yadyevaṃ svamanīṣikayā
yatkiṃcidabhidadhānosāvanāpta eva syāt | ata āha yathāgamayuktīti |
āgamānumānānatikrameṇetyarthaḥ | gūḍhaṃ atigambhīram | ayaṃ ca
vyākhyāpravṛttau viśeṣaṇadvāreṇa hetuḥ | gūḍhatvādevāsau vyākhyeya
ityarthaḥ | śrīmanmṛgendraparamārthamiti | śrīmat
sarveśvaratvātparameśvaro'pi śrīḥ sā vidyate yathā kartṛtayā yasmin śāstre
śrīmaccedaṃ mṛgendraṃ ca | nanu daśāṣṭādaśabhinneṣu śivaśāstreṣu
mṛgendrākhyayā kimapi na śrūyate | satyam | ata evedaṃ kāmikākhyaṃ
jñānaśāstraṃ mṛgendrarūpiṇā śakreṇā''śritatvāt mṛgendramityucyate |
yadvakṣyatyupasaṃhāre ityetatkāmikaṃ jñānamavāptaṃ parameśvarāt iti
| tathā | jñānaṃ caitatparaṃ guhyaṃ yadvispaṣṭaṃ jagattraye |
śroturmṛgendrarūpatvānmṛgendramiti sūribhi riti || tasya paramārthe
arthayāthārthyaṃ | vyanajmi | prakaṭīkaromi iti |
1.14
dīpikā |
1.15
ye kila vyākhyātāraḥ prakṛtānupayogi yatkiṃcidbahutaraṃ pralapanti | ye
ca kuśalaṃmanyamānā vyākhyeyamarthaṃ spaṣṭamityupekṣante
tānubhayaprakārān dvitīyena ślokenā''kṣipati |
1.16
vṛtīḥ |
1.17
kecitsvabodhavibhavaprathanāya tāva -
dgarjantyalaṃ na kila yatprakṛtopayogi |
anye punaḥ paṭudhiyo na vivecayanti
spaṣṭārthametaditi tattadupekṣamāṇāḥ || 2 ||
1.18
dīpikā |
1.19
tṛtīyenā''tmavyākhyāyāssādhutvaṃ sūcayan -
1.20
vṛttiḥ |
1.21
saṃkṣepataḥ prakṛtavastvaparisphuṭaṃ ye
vyācakṣate padapadārthasamanvayena |
prāyaḥ kuśāgramatibhistadihādriyante
vyākhyākṛto viphalavistarabhīrubhiśca || 3 ||
1.22
dīpikā |
1.23
sādhuvyākhyālakṣaṇamāha sākṣādityādiślokatrayeṇa |
1.24
vṛttiḥ |
1.25
sākṣācchrīkaṇṭhanāthādiva sukṛtijanānugrahāyāvatīrṇā-
cchrutvā śrīrāmakaṇṭhācchivamatakamalonmīlanaprauḍhabhāsvān |
śrīvidyākaṇṭhabhaṭṭastadidamupadiśannādideśaitadenāṃ
spaṣṭārthāmatra laghvīṃ viracaya vivṛtiṃ vatsa sarvopayogyām ||
uparyuparyeva kṛtāni kaiści -
nmatāntarāṇāṃ hi nibandhanāni |
nodbhinnamudraṃ tvidamadya yāva -
ttasmādgururmāmidamanvaśātsaḥ || 5 ||
tenāhamasyāṃ vivṛtau pravṛto
nollaṅghanīyā hi guroranujñā |
yadṛcchayā ko'tigabhīraśabdaṃ
mṛgendramākṣeptumidaṃ vyavasyet || 6 ||
1.26
dīpikā |
1.27
śāstrasampradāyavyākhyāpravṛttau ca kāraṇamabhidhatte |
adhyayanaśravaṇādāvitra śāstravyākhyāne'pi gurvājñaiva
pravartanaheturityabhiprāyaḥ | yaduktamācāryairapi | gurūpasadanātprabhṛti
sarvatra tairguruvākyādeva pravartitavyamiti | mṛgendramiti | mṛgendraṃ śāstraṃ
siṃhaṃ ca | gabhīraśabdamiti | gabhīratvaṃ śāstrasya gabhīrārtthatayā
mantratvena ceti |
1.28
kimapītyādinā anuktaduruktasandigdhāni samādhatte |
1.29
vṛttiḥ |
1.30
kimapi yadiha noktaṃ yacca kiñcidduruktam
kathitamapi mayā yatprasphuṭaṃ nāvabhāti |
dinakṛta iva doṣāpahnavaikapravṛttā -
stadapi vibudhamukhyāsspaṣṭayantaḥ kṣamantām ||
1.31
ataḥ paraṃ pravartantāṃ vṛttayopyuttarottarāḥ |
prajvālitātpradīpādvikasvarā dīpasantatiḥ ||
1.32
dīpikā |
1.33
doṣeti | rātrirityarthaḥ guṇaviparyayāśca | vṛtyaṃtarāṇyapyanayaiva
mātṛkayā pravartantāmityāha | ataḥ paramityādi ||
1.34
vṛttiḥ |
1.35
athānādimalāpeta iti tantram | yatpunaḥ parameśaṃ
namaskṛtyetyādyupoddhātaprakaraṇaṃ tatsambandhābhidheyaprayojanaṃ
tantrāvatārakramanidarśanārtham | purā khalu tatra bhagavān
bharadvājaśiṣyassamadhigatasakalavedaśāstrārthatatvo munirhārītanāmā
śivaśaktyunmukhī kṛtacetobhissamāsāditadīkṣairjñānakriyācaryā-
yogajijñāsubhirnaimiśāraṇyavāsibhistapodhanaiḥ
kṛtapraṇāmāṃjalibhirūrdhvasrotaḥprasṛtaṃ śrīmatkāmikabhedamimaṃ
mṛgendrottarasaṃjñakaṃ pṛṣṭaṃssadā śiṣyaguṇopapannān dṛṣṭvā
parameśvarādipraṇāmapūrvakamidamāheti hārītaśiṣyastatpraśiṣyo vā
viraktimanukurvan svaśiṣyānidamavadat |
1.36
mūlam |
1.37
parameśaṃ namaskṛtya
bharadvājamṛṣiṃ tataḥ |
harādindrakramāyātaṃ
jñānaṃ śṛṇuta suvratāḥ ||
1.38
vṛttiḥ |
1.39
he suvratāḥ parameśvarabhaktiprakarṣaparipoṣitaśobhātiśaya-vatvātsu
śobhanaṃ vrataṃ śāstrīyaniyamānuṣṭhānaṃ yeṣāṃ te | ye ca
śrotārassambodhitāḥ yadvakṣyatyupasaṃhāre bhavatsu
śivaśītāṃśujyotsnāpāṇḍuṣvidaṃ mayā | tadicchayokta miti |
harādindrakramāyātaṃ jñānaṃ śṛṇuta ākarṇayata iti sambandhaḥ | harati
paśubhyaḥ pāśān puṃsopyūrdhve padamatastu haraḥ iti | yadyapi
yaugikīyaṃ saṃjñā ananteśādiṣvapi sāmānyāḥ |
tathā'pīndraśabdasannidherihomāpatāveva haraśabdo jñeyaḥ | yadāhuḥ
arthaḥ prakaraṇaṃ liṅgaṃ śabdasyānyasya sannidhiḥ |
proktāssāmānyaśabdānāṃ viśeṣasthitihetavaḥ | iti | kuta etaditi
cedyasmādaindre'smin kāmikabhede bhagavata umāpatervaktṛtvenendrasya
śrotṛtvenaiva sambandhaḥ pratītaḥ | tathāhi purastādihaiva munīnāmindro
vakṣyati |
1.40
śivodgīrṇamidaṃ jñānaṃ mantramantreśvareśvaraiḥ |
kāmadatvātkāmiketi pragītaṃ bahuvistaram ||
tebhyovagatya dṛgjyotirjvālālīḍhasmaradrumaḥ |
1.41
dadāvumāpatirmahyam | iti | tasmā ddharādindratkramācchrīkaṇṭha-
nāthāt indrādikrameṇā''yātamavatīrṇam | jñāyante'nena
vidyācaryākriyāyogā iti jñānaṃ śāstram | kiṃkṛtvā śṛṇuta parameśvaraṃ
namaskṛtya sṛṣṭisthitisaṃharaṇādibhiścidacillakṣaṇaṃ viśvamīṣṭa itīśaḥ |
īśitṛtvaṃ cānanteśādīnāmapyastīti paramapadena viśeṣaṇam | paramaścāsau
anyeṣāṃ tadanugrahataśśivatvābhivyakterīśvaraśca svātantryeṇa
sṛṣṭyādikaraṇāt parameśaḥ | taṃ namaskṛtya kāyavāṅmanobhistasmin
prahvībhūya tataḥ anantaraṃ tantrāvatārakaṃ bharadvājaṃ ṛṣimiti ṛṣa gatāviti
dhātossarveṣāṃ ca gatyarthānāṃ jñānārthatvādapi paramārthatayā ṛṣiḥ |
taṃ ca namaskṛtya śṛṇuteti śrotṝṇāṃ namaskāropadeśaḥ |
anamaskṛtaparameśvarāṇāmapraṇata-gurūṇāṃ ca nirvighnaṃ
saṃhitādhigamanāsambhavāt | yaśca śrotṛjana-mevaṃ śikṣayati saḥ
arthātkṛtatathāvidhaḥ pravartata iti gamyate, tena yathā parameśvaraṃ gurūṃśca
natvāhaṃ upadeṣṭuṃ pravṛttastathā yūyamapi śrotuṃ pravartadhvamiti
vyavasthitam | yathā caitadindrasyomāpa-tinopadiṣṭaṃ tatparisamāptau yadyapi
grantha evāsti | tathā'pi vyākhyā-nopakrame
sambandhāderavaśyābhidheyatvātkiñciducyate |
kadācit atiruciraratnaprakaravinicitakanakamayakamanīyamahītalamano-
harasaptamajaladhiṃ tadviharaṇabhoginaṃ nīlotpalatviṣaṃ caturbhujaṃ
dvikandharādhāramukhadvayena vedādhyayanasurāpānasāṅkaryakā-riṇaṃ
asuranivahaparivṛtaṃ durmataṃ mahāsuraṃ tridaśapatirapaśyat | atha
tathāvidhadurācāradarśanajanitakopākulitamunigaṇasahitaśśata-
kraturakṣamamāṇo labdhavaratvātprasabhamastrairavadhyaṃ budhyan
phenāntarhitavajreṇa asurasya śirodvayaṃ ciccheda | tadvyāpādanataśca
vṛhmahatyājanitamaghamāśaṅkamānastatpraśāntaye bhagavantamacyutaṃ
nāmnāṃ sahasreṇa ṛgyajussāmabhiścāstauṣīt | prasannena hariṇā
navoditabhāsvadbhāsuraṃ sarvahatyabhibhāvukaṃ nārasiṃhaṃ kavacaṃ
prayacchatā proktaṃ yathaitatsannaddhadehastvaṃ tapaḥ kuruṣva bhagavantaṃ
pinākinamārādhayan varṣasahasrānte tu taṃ
dṛṣṭvā'bhimatamāsādayiṣyasītyuktvāntarhite murārau sarvaṃ tadindreṇa
kṛtam | atha pratyakṣībhūte bhagavati pinākini nikhiladuḥkhāntaścāsya
sañjātaḥ | śrīmatkāmikākhyañcāsmai parameśvara upadideśa | yataścendrasya
nṛsiṃharūpiṇassamupadiṣṭamidamumāpatinā tato
mṛgendraśrotṛtvānmṛgendrasaṃjñayā prathitam |
1.42
sambandhastvatra ṣaṭprakāraḥ parādiḥ | tathā hi sargādau parameśvara
ūrdhvaprāgdakṣiṇottarapaścimasrotaḥpañcakabhedabhinnaṃ jñānaṃ
svecchānugṛhītavidyeśvarāṣṭakaprabodhanānantaraṃ tadabhivyaktaṃ
mantreśvarādibhyo vakṣyamāṇavadādideśa | tathā coktaṃ kiraṇe -
sṛṣṭyanantarameveśaśśivān sṛṣṭvā daśātmajān | jñānamekaṃ
vibhajyāśu teṣāṃ tatsaṅkhyayā'vadat | kāmikaṃ praṇavākhyasya
yogajamityādi || atra ātmajāniti ātmanaiva
niradhikaraṇenānugraheṇānugṛhītānityāśayaḥ | tebhyaḥ umāpatiḥ prāpa |
tasmācca śakraḥ | tato'pi bharadvājaḥ | tatsakāśāttu hārītaḥ | sa punaḥ
svaśiṣyebhyaḥ prāheti parastātsarvaṃ spaṣṭīkariṣyāmaḥ | abhidheyāśceha
jñānakriyāyogacaryāḥ | prayojanaṃ cā'tra tatjñaptiḥ | tatprayojanamapi
bhuktimuktī | parameśvarasadbhāvasādhakapramāṇopa-nyāsaḥ
tadbādhakanirākaraṇaṃ ca yadyapi tatpraṇītāgamaprāmāṇyasādhanāya
prathamamevopayujyate | tathāpi śāstrakāreṇaivā'traitadvicāritaṃ atastatraiva
vakṣyāmaḥ | kevalametāvadeveha pratijānīmahe | yaduktaṃ - āyurvedācca
gaṇitānmantravādācca sasvarāt | rasopaniṣadāṭopādāptassa parigṛhyate |
iti | taccā''ptatvaṃ sāñjanatvādasarvārthadṛśāṃ
darśanāntarapraṇetṝṇāṃ svasvaviṣayameva |
nityanirmalaniratiśayasarvārthajñānakriyāśaktestu sarvadā
sarvānugrahapravṛttasya parameśvaratvādeva sarvādhiṣṭhātussarvaviṣayam |
evaṃvidhaviśeṣaṇaviśiṣṭasya vaktuṃrvipralambhakatvāsambhāvanāt
nā'prāmāṇyam | etacca yathāvasaraṃ vakṣyāmaḥ | tadevamīdṛgrūpo
bhagavānāgamasya kartā | āgamastu taṃ jñāpayati | ataśca dvayorapi
visadṛśakriyatvāt nātretaretarāśrayadoṣassyāt | yathā kaścidevaṃ vakti
devadatto'hamāyāta-iti | tadvākyaśravaṇācca tadanye manyante
devadatto'yamāyāta iti | na cātra devadattasya tadvākye cetaretarāśrayatvaṃ
yuktam | tadukteṣu ca dṛṣṭārtheṣu viṣabhūtarasavādādiṣu tadāgamasya
phalavatvamupalabhyā'dṛṣṭārthasya tacchāsanasyāpi phaladatvamanumīyata
ityalamanena | prakṛtamanusarāmaḥ || 1 ||
1.43
dīpikā |
1.44
śāstrasvarūpaṃ darśayati athānādītyādinā | upodghātapaṭalasya
prayojanamāha yatpunarityādinā | yadāhuḥ cintāṃ
prakṛtasiddhyarthāmupodghātaṃ pracakṣata iti | upodghātapaṭalasya
prastāvamāha purā khalvityādinā | samāsāditadīkṣaiḥ iti, nādīkṣitānāṃ
śravaṇādhikāra ityarthaḥ | ūrdhvasrota ityādi siddhāntarūpaṃ na vāmādikam |
mṛgendrottarasaṃjñamiti mṛgendraṃ pratyuktavān mṛgendrottarākhyaṃ na tu
mṛgendraikadeśabhūtam | jñānādipādacatuṣṭayayogāt | śiṣyaguṇopapannāniti
| yaduktaṃ arthī śakto vidvān śāstreṇāparyudastastantre'dhikriyata iti |
parameśvarādīti ādigrahaṇādbharadvājaḥ vyākhyānādau
pūjyo'bhivandyaśca guruḥ yataḥ | hārītaśiṣya ityādi hārītavacanameva
hārītaśiṣyādibhiranūdyata ityarthaḥ | vrataṃ śāstrīyaniyamānuṣthānaṃ
sāmānyaviśeṣaśāstrasiddham | śrīmadbhārgave iti varṇāśramācārān
manasāpi na laṃghayet | yo yasminnāśrame tiṣṭhan prāpto dīkṣāṃ
śivātmikām | sa tasminneva santiṣṭhet śivadharmaṃ ca pālayediti |
śrīmatsvāyambhuve'pi - gṛhiṇo lokamārgasthā laṅghayeyurna laukikam |
acāradīkṣitāstadvatkurvīranniti | harati paśubhyaḥ pāśānityādi
haraśabdenātrānantaśiṣyaḥ śrīkaṇṭhaḥ procyata iti | atra hetumāha
indraśabdasannidheriti tasyaiva brahmāṇḍamadhyādhikāritvādityarthaḥ | etadeva
prapañcayituṃ praśnayati | kuta etadityādi | pariharati yasmādityādi
harādindrakramāyātamityatra indraśabdo bharadvājasyāpyupalakṣaṇamityāha
indrakrameṇeti | jñānapadaṃ vyācaṣṭe jñāyante'nenetyādi | vidyāśabdenātra
vidyāpādavācyaḥ patyādirartho gṛhyate | tadanugrahataśśivatvābhivyakteriti |
1.45
vidyeśvarādīnāṃ śivānugrahādeva sarvajñatvābhivyakteḥ | yadvakṣyati -
tatrādau kevalāṇūnāṃ yogyānāṃ kurute'ṣṭakam |
vāmādiśaktibhiryuktaṃ saptakoṭiparichada miti | atastasminneveśaśabdasya
mukhyatvamityāha svātantryeṇetyādi anantādīnāṃ tatpreraṇayaiva
sṛṣṭyādikaraṇāt sarvajñatve'pi teṣāṃ śivāpekṣayā kartṛtvaṃ
nyūnamityarthaḥ | bharadvājasya ṛṣitvaprasiddhau ṛṣiśabdasya
punaruktatāmāśaṅkaya pariharati ṛṣa gatāvityādi |
sambandhāderityādigrahaṇāt abhidheyaṃ prayojanaṃ ca gṛhyete | tatra
sambandhaprakāśanārthamitihāsamāha | kadācidityādi | viharaṇabhoginamiti
krīḍāvyasaninam | nikhiladuḥkhāntaścāsya sañjāta iti nikhiladuḥkhahetutvāt
nikhilaṃ duḥkhaṃ malaḥ tasyānto vyapagamaḥ sañjātaḥ tatkāla eva
malaparipākavaśācchaktinipātapūrvakaṃ nirvāṇadīkṣāsya sampannetyarthaḥ |
ata evādhikāritvāt śrīmatkāmikākhyaṃ cāsmai parameśvara upadideśa
śāstramiti śeṣaḥ | sambandhaprakārānāha sambandhastvityādi parādiriti
paro mahānantarālo divyo divyādivyo'divyaśceti | tāneva darśayati
tathāhītyādinā | srotaḥ pañcakabhinnamiti siddhāntarūpamevedaṃ
pañcamantraparigrahatvāt pañcakṛtyapratipādakatvāt
pañcamantrātmakaśivadehābhivyaktatvācca pañcasrotorūpamucyate | na
vāmādikamapi teṣāmaśivakartṛkatvāt kathaṃ punasteṣāmapi śaivatvena
kvacitprasiddhiḥ upacārāt śivādhiṣṭhitā''tmāntarapraṇītatvena | yadyevaṃ
parameśvarasyāśarīratvāt śāstropadeśānupapattiḥ | na
jagatsṛṣṭyādivatsaṅkalpamātreṇaiva vidyeśvarādīmāṃ śāstrāvabodhakatvāt
| tadevāha svecchānugṛhītetyādi | nanu kāmikādayaśśivabhedāḥ
praṇavādīnāmupadiṣṭā iti śrūyante | tatkathaṃ vidyeśvarāṇāmupadeśaḥ | ata
āha vidyeśvarāṣṭakapravodhanānantaramiti prathamaṃ
vidyaśverāṇāmupadeśaḥ paścātpraṇavādīnāmiti | tebhya umāpatiriti
tebhyo'nantaram anantabhaṭṭārakācchrīkaṇṭhaḥ prāpa na tu sūkṣmādibhyo vā
| anantaśiṣyatvenaiva prasiddheḥ | uktañca śrīmadraurave jagataḥ kāraṇaṃ
devamananteśaṃ paraṃ gurum | tenoktaṃ parameśāna śrīkaṇṭhāya
mahātmane iti | tadevaṃ śivānantayoḥ parassabandhaḥ | ananta
śrīkaṇṭhayormahān | śrīkaṇṭhaśakrayorantarālaḥ | śakrabharadvājayoḥ
divyaḥ | bharadvājahārītayordivyādivyaḥ | hārītatacchiṣyayoradivyaḥ |
1.46
jñānakriyāyogacaryā iti jñānaśabdenātra jñeyāḥ patipaśupāśāḥ kathyante
prayojanañcātra jñaptiriti ata evopāyopeyalakṣaṇaścāyaṃ sambandho'tra
sūcitaḥ tadevamīdṛgrūpa iti paramāptaḥ | dvayorapīti kartṛjñāpakatvena
visadṛśakriyatvānnetaretarāśrayadoṣa iti | tadevodāharaṇena spaṣṭayati yathā
kaścidityādi || 1 ||
1.47
vṛttiḥ |
1.48
tadevaṃ hārītamunissvaśiṣyāṇāṃ jñānopadeśaṃ pratijñāya tata
indrakramāyātatvaṃ darśayitumāha |
1.49
|| mū || nārāyaṇāśrame puṇye
bharadvājādayo dvijāḥ |
tepuḥ śivaṃ pratiṣṭhāpya
tadekāhitamānasāḥ || 2 ||
1.50
badarikāśramanāmni viṣṇorāśrame tadāśramatvādeva pāvane
bharadvājaprabhṛtayo munayastepuriti sambandhaḥ | bharadvājādīnāmṛṣīṇāṃ
dvijatvaprasiddhisambhavāt dvijā iti viśeṣaṇaṃ vāgīśvarīvibhavasaṃyogāt na
sañjananādinā | kṛtadīkṣatvenotkarṣavatvapratipādanārtham | tadānīṃ na
punarupanītatvamātraṃ smārtavadvijaśabdeneṣṭam | adīkṣitānāṃ
tantrādiśravaṇānadhikārāt pratyuta pratyavāyaśruteḥ | śivaṃ pratiṣṭāpyeti |
lohabāṇaliṅgādāvādhāre sāmānyamantrādinā parameśvarapratiṣṭhāpanaṃ
parikalpyetyāśayaḥ | anyathā yathāvadviditatattadvidhānānāṃ
parastātpratiṣṭhādiviṣayasya praśnasyānupapatteḥ | tasminnevaikasminnāhitaṃ
ekāgrīkṛtaṃ mānasaṃ yaiste tathāvidhāssantastepuḥ | śivārādhanalakṣaṇaṃ
tapaścakrurityarthaḥ ||
1.51
dīpikā |
1.52
dvitīyasūtraṃ sambandhayati tadevamityādinā |
nārāyaṇāśramasyānekatvātkasminnityākāṃkṣāyāmāha
vadaryāśramanāmnīti | dvijapadaṃ vyācaṣṭe bharadvājādīnāmityādi |
yaduktaṃ māyāyāḥ prathamaṃ janma vidyājanma tataḥ paraṃ ityādi |
kathaṃ punaḥ bharadvājādīnāṃ indrasākṣātkaraṇātpūrvaṃ dīkṣitatvam | na
tadānīṃ | hārītavacanakāle tvastyeva | smārtavaditi sūtraproktadvijaśabdavat |
yadāha devalaḥ mātāpitṛbhyāṃ garbhādhānādibhissaṃskṛte garbhāṣṭame
varṣe upanayanārho bhavati | tatropādhyāyaḥ pitā | mātā gāyatrī | evamupanīto
dvipitṛko dvijātissyāditi | tantrādiśravaṇānadhikārāditi | atra ādigrahaṇāt
mantraparigrahaḥ | yaduktaṃ śrīmatkālottare mantraṃ tantraṃ tvayā prokta
miti | mantratantraśravaṇe ca dīkṣitānāmevādhikāraḥ yaduktaṃ
śrīmatparākhye dīkṣito yo'dhikārī syādyogyassnānārcanādiṣu iti |
vakṣyati cādhyayanaprakaraṇe pūte mahītale sthitvā paśuśravaṇavarjitaḥ |
iti | pratyavāyaśruteriti | yaduktaṃ śrīmadraurave
ājñāvilaṃghanātproktaṃ kravyādatvaṃ śataṃ samāḥ | iti | yadi vā
dvijaśabdena teṣāṃ dvijatvavyāptiphaleneśajñānena yogādutkarṣaḥ procyate
tataścānātmādāvātmajñānādyabhāve'pi sarvajñatvādyadarśanāt
bandhāntarabaddhyamātmānamāśaṅkamānānāmeteṣāṃ
śaktinipātavaśāttaducchedopāyajñasya śivasyārādhanamupapadyata iti |
śivārādhanalakṣaṇamiti | pariṇatamalatvena
śaktinipātavaśācchivadharmādyātmakam | yaduktaṃ kiraṇe same karmaṇi
sañjāte kālāntaravaśātpunaḥ | tīvraśaktinipātena iti |
1.53
śrīmatsvāyambhuve'pi sā śaktirāpatatyādyā puṃso
janmanyapaścime | sannipātātkṣaratyasya malassaṃsārakāraṇaṃ kṣīṇe
tvasmin dhiyā sā syātparaṃ niśreyasaṃ prati iti || 1 ||
1.54
|| mū || atha tān bhāvitān matvā
kadācittridaśādhipaḥ |
tadāśramapadaṃ bheje
svayaṃ tāpasaveṣabhṛt || 3 ||
1.55
vṛttiḥ |
1.56
anantaraṃ ca tān bhāvitān tantraśraddhālūn jñātvā kasmiṃścitkāle
munirūpadhārī śakraḥ tadīyamāśramaṃ siṣeve || 3 ||
1.57
dīpikā |
1.58
tatra śraddhālūn iti pāṭhe śive śraddhālūnityarthaḥ || 3 ||
1.59
|| mū || sa taissampūjitaḥ pṛṣṭvā
tāṃśca sarvānanāmayam |
provāca codanādharmaḥ
kimarthaṃ nānuvartyate || 4 ||
1.60
sa indrastairbharadvājādibhirāśramasamucitenātithisatkāreṇābhyarcita-stān
bharadvājādīn pratyekaṃ kuśalaṃ pṛṣṭvā'bravīt kiṃ tadityāha
codanādharmaḥ kimarthaṃ nānuvartyata iti | codaneti kriyāyāḥ pravartakaṃ
vacanamāhuḥ tadāmnāto dharmaḥ kimiti nānuṣṭhīyate | codanaiva hi dharme
pramāṇaṃ pramāṇameva codanā ityevamayogānyayogavyavacchedena tataḥ
pravartamānānāmaihikasyā''muṣmikasyāpi phalasyāvisaṃvādāt | tathā
coktam |
śrutismṛtyuditān dharmānanutiṣṭhan hi mānavaḥ |
iha kīrtimavāpnoti pretya cānuttamāṃ gatim ||
1.61
iti | tadviparītaṃ tu trayībāhyaliṅgārādhanādi yat tattrayībāhyatvādeva
phalguprāyam | yadāha bhaṭṭaḥ |
1.62
tathā'tikrāntavedoktamaryādavyavahāriṇām |
saṃvādiṣvapi vākyeṣu neṣyate mānahetutā ||
1.63
manurapi yā vedabāhyāssmṛtayo yāśca kāścitkudṛṣṭayaḥ |
sarvāstā niṣphalāḥ pretya tamobhūtā hi tāssmṛtāḥ || 4 ||
1.64
dīpikā |
1.65
sarvaśabdārthamāha pratyekamiti abravīditi mīmāṃsakadṛṣṭyā
coditavānityabhiprāyaḥ | codanāśabdenātra vidhiniṣedhavākyānyabhidhīyanta
ityāha codanetyādi codanāvākyānāṃ kārya evārthe prāmāṇyābhyupagamāt
na siddha iti | nanu liṅādeḥ pratyayamātrasya viddhyarthakatvena pravartakatvāt
kathaṃ vacanamityupanyāsaḥ | satyam | pratyayamātrasyaiva vidhirarthaḥ | sa tu
bhāvanāpekṣa eva puruṣaṃ pravartayati | ayamarthaḥ | kuryādityukte kiṃ, kena,
kathamityākāṃkṣāyāṃ anena itthaṃ kuryāditi vākyasyaiva pravartakatvam |
yadāhuḥ kimādyapekṣitaiḥ pūrṇassamarthaḥ pratyayo vidhau iti |
dharmaśabdenātra na bhāvapratyayarūpo buddhiguṇo vivakṣitaḥ |
mīmāṃsakānāmanabhimatatvāt | nā'pi bhāvasvabhāvaḥ | tasya kāryatvāt |
nāpyapūrvākhyassaṃskāraḥ | tasyānuṣṭhānottarakālabhāvitvāt | api tu
yāgādyanuṣṭhānarūpa evetyāha | tadāmnāto dharma iti | nānuṣṭhīyata iti |
codanaivahi dharme pramāṇamiti | dharmasyānuṣṭhānarūpasya pratyakṣatve'pi
tajjanyasyāpyapūrvākhyasya tatphalasya ca svargādestatsambandhasya
cātīndriyatvāt pratyakṣādipramāṇānāṃ tatra prāmāṇyaṃ na sambhavatīti |
yadyevaṃ pramāṇānantarbhāvāt codanā'pi na pramāṇaṃ ata āha
pramāṇameva codaneti codanāyāstu nityatvena
kartṛgatavipralambhādidoṣādyabhāvāt atīndriyeṣvartheṣu jñāpakatvena
prāmāṇyamanivāryameva | yadāhuḥ - anadhigatārthagaṃtṛ pramāṇamiti |
ayogānyayogavyavacchedeneti pramāṇa | mevetyavadhāraṇaṃ codanāyāḥ
prāmāṇyāyogaṃ vyavacchinati | codanaivetyavadhāraṇaṃ tu pratyakṣādīnāṃ
prāmāṇyayogaṃ vyavacchinatti | phalasyāvisaṃvādāditinanu
kvacitputreṣṭyādau phalavisaṃvādo dṛśyate tatkathaṃ
phalāvisaṃvādāccodanāyāṃ prāmāṇyam | ucyate | kvacitkṛṣyādāviva
karmakartṛtvasādhanavaiguṇyena phalavisaṃvādaḥ | sa ca
nāprāmāṇyaphalasādhaka iti | phalguprāyamiti alpaprayojanam || 4 ||
1.66
vṛttiḥ |
1.67
ityevaṃ jaiminimatānusāriṇastasya vācaśśrutvā -
1.68
|| mū || ta ūcurnanvayaṃ dharma -
ścodanāvihito mune |
devatārādhanopāya
stapasā'bhīṣṭasiddhaye || 5 ||
1.69
te bharadvājādaya indraṃ tāpasarūpatvena muniśabdenā''mantrya
nanviti vacanamavocan | yo'yamasmābhirabhimatarudrākhyadevatā-
prasādanopāyalakṣaṇo dharmastapasā samīhitasiddhyarthamāsevyate sa
codanayaiva hi | vihitaḥ | vyavasthāpitaḥ | tathā hi - codanā nāma
liṅloṭtavyādiśabdavyavasthāpitavidhiniṣedharūpayajanādikriyā-pravartakaṃ
vacanamabhidhīyate | yathā jyotiṣṭomena yajeta svargakāma ityādi | tacca
mukhyatayā śrautam | tanmūlatvācca smārtamapi | tathā coktaṃ -
tasmācchrutismṛtī hyeva pramāṇaṃ dharmagocara iti | tathā vedo'khilo
dharmamūlaṃ smṛtiśīle ca tadvidām | iti |
1.70
tadāstāṃ tāvadevaṃvidhāśśrutyādisadāgamārthāvirodhinyaḥ
paurāṇikyassaṃhitāḥ anyāśca kāścana śrutayaḥ | yāsāmidaṃ tātparyam |
yathā mahābhāratādau -
1.71
ye bhaktā varadaṃ devaṃ śivaṃ rudramumāpatim |
iha loke sukhaṃ prāpya te yānti paramāṃ gatim iti |
1.72
sarvarūpaṃ bhavaṃ jñātvā liṅge yo'rcayati prabhuḥ |
tasminnabhyadhikāṃ prītiṃ karoti vṛṣabhadhvajaḥ | iti |
1.73
tathā -
1.74
ādityā vasavo rudrā munayaśca mahaujasaḥ |
vidhivalliṅgamārādhya padamiṣṭatamaṃ gatāḥ | iti |
1.75
tathā -
mudbhasma gośakṛtpiṣṭaguḍakhaṇḍādiliṅgakam |
sampūjayan pratiṣṭhārthaṃ śraddhāvānadhigacchati iti |
1.76
abhyupagamyāpi brūmaḥ yadābhiprāyeṇedamabhidhīyate bhavadbhissa
tāvacchrutyartha eva smaryatām || 5 ||
1.77
dīpikā |
1.78
uttarasūtramavatārayati ityevamityādi yoyamasmābhirityādi codanaiva
dharme pramāṇamastu vayamapi codanādharmamevānutiṣṭhāma ityarthaḥ |
samīhitasiddhyarthamiti | samīhitaṃ caiṣāṃ malanivṛttyādiḥ |
codanādharmatāmevopapādayati tathāhītyādi | pravartakaṃ codanaivetyuktam |
nanu nāsmābhiḥ pravartakavākyamātraṃ pramāṇamiṣyate ; api tu śrutirūpaiva
codanā | ata āha abhyupagamyāpi brūma ityādi || 5 ||
tra hi |
1.79
|| mū || vede'sti saṃhitā raudrī
vācyā rudraśca devatā |
sānnidhyakaraṇe'pyasmin
vihitaḥ kālpiko vidhiḥ || 6 ||
1.80
vṛttiḥ |
1.81
rudro devatā asyeti raudrī saṃhitā ṛgyajussāmalakṣaṇe cātharvaṇe ca
vede'sti | yajurvede hi rudraikādaśinī saṃhitā śruyate | yasyāṃ bhagavanto
rudrāssarvābhipretasādhakāḥ paṭhyante | ṛgvede'pi tryambakaṃ yajāmahe |
imā rudrāya tapase kapardine | imā rudrāya sthiradhanvine giraḥ |
ityādikāḥ rgvidhānāmnātatattadviśiṣṭavidhāna-phalā vidyanta eva |
sāmavede'pi śruyate hi sāmnāṃ vidhāne | āvo rājānaṃ tadvargā
devaprāvṛjyāto hanītyeṣā raudrī saṃhitā | etāṃ prayuñjāno rudraṃ
prīṇātīti | evamātharvaṇe'pi rudrārādhanavidhayastanmantrasaṃhitāśca
sambhavanti | na ca kevalaṃ saṃhitāmātramevā'sti | tatra rudra eva devatā
vācyarūpatayā śrūyate | yamuddiśya eṣa te rudrabhāgassaha svasrāmvikayā
| taṃ juṣasva svāheti śrutiḥ | na caitadyāvat kālpika iti kalpo vedāṅgaṃ tadukto
vidhirbhagavatassānnidhyakalpanāya śrūyate | tathā hi kāṭhake
sūtrapariśiṣṭīye rudrakalpe - triṣavaṇamudakopasparśī tyuktvoktam |
darbheṣvāsīno darbhamuṣṭiṃ dhārayamāṇo rakṣobhyopyavijñeyo bhavati |
śākayāvakapayobhaikṣabhakṣaṣṣaḍbhirmāsaiḥ pratyakṣībhavantaṃ
bhagavantaṃ pinākinaṃ paśyatīti | evaṃ cāśraddhadhānamanasāṃ
jaiminīyacchāyānusāriṇāmapi codanāpradarśito'yamastyeva prasiddhaḥ
panthāḥ | kiṃ punaḥ parameśvaraprakāśanavihatamahāmohatimiratayā
vispaṣṭadṛṣṭīnāmanyeṣām || 6 ||
1.82
dīpikā |
1.83
kiṃ punariti |
śaktipātavaśādīśvaraviṣayasaṃśayaviparyayajñānavināśena
prakāśitatadastitvaniścayānāmityarthaḥ | natvatra mahāmoho mala iti
vyākhyeyaṃ dīkṣayaiva tatkṣapaṇasya vakṣyamāṇatvāt || 6 ||
1.84
|| mū || ityukte'pi paraṃ bhāvaṃ
jijñāsuḥ prahasan prabhuḥ |
tānāha mithyājñānaṃ va -
śśabdamātraṃ hi devatā || 7 ||
1.85
vṛttiḥ |
1.86
evamapi kathite tadīyaṃ bhaktiprakarṣaṃ jñātumicchuḥ indratvena
paramaiśvaryayogāt prabhuḥ prabhavanaśīlassa tān munīn sasmitamāha | kiṃ tat
mithyājñānaṃ vaḥ yuṣmākaṃ sambandhi yadetat liṅgārcanādiśivārādhana-
pratipādakaṃ jñānaṃ śāstraṃ tanmithyā na satyaṃ tat |
praṇetṛtathāvidhadevatānupapatteḥ | yataḥ karmānuṣṭhānādeva phalam | na
devatātaḥ | śabdamātraṃ hi devatā | na khalu vayaṃ
pratyakṣapramāṇetarapramāṇāpahnavapravṛttadurācāra-
cārvākavadasambhavameva devatāyāḥ pratipādyāmahe kiṃ tarhi, vidyata eva
devatā sā tu na śabdādatiricyate | api tu
ayogolakavahnivadanupalabhyamānavācyārthāpṛthakbhāvaśśabda eva | naiṣa
teṣu kriyāviśeṣeṣu aṅgabhāvaṃ gacchan
yāgasampradānadevatāviśeṣākhyāṃ labhate | taduktaṃ -
avinirbhiṇṇaśabdārthe dhyāyedoṅkāramīśvaraṃ iti | na cātra kaścideka
eva viśveśitā astīti niyamaḥ pratijñātuṃ śakyaḥ |
anekākārasuprasiddhabahutaradevatāviśeṣaśravaṇāt |
taccedamanupamamahimnaśśabdarūpasyaiva vijṛmbhitam | yadekamapi tat
tattaddevatāviśeṣapratītihetutāmātmapratītihetutāṃ cābhyeti | tathaiva śrutiḥ -
1.87
indraṃ mitraṃ varuṇamagnimāhurathodivyassuparṇo garudmān |
ekaṃ sadviprā bahudhā vadantyagniṃ yamaṃ mātariśvānamāhuḥ iti |
tatsusthitametacchabdātmikā devateti || 7 ||
1.88
dīpikā |
1.89
ityukte'pītyādisūtraṃ vyācaṣṭe evamapītyādi | paraṃ bhāvamiti
vyācaṣṭe tadīyaṃ bhaktiprakarṣamiti | śaktipātayogyataiva tanniṣṭhatvaṃ bhaktiḥ
yogyatāveśalakṣaṇo jñanaviśeṣaḥ | yaduktam -
1.90
anyo'pi yogyatāveśalakṣaṇo'para ucyate |
bhaktitvena samākhyāto vijñānāvayavopyatha | iti || ata evedānīṃ
malapariṇatissampannā | yataśśaktipātacihnabhūtā parameśvaraśaktirvartate
tadahameteṣāṃ tatprakarṣaṃ jñātuṃ punarapi
mīmāṃsakadṛṣṭyā''kṣipāmīti samandahāsamāha na tvapahāsaśīla ityāha |
karmānuṣṭhānādeva phalaṃ na devatāta iti | tasyā devatāyā
vācakābhimatarudreśādiśabdabhedena pramāṇāntarairasiddheḥ tena saha
sambandhagrahaṇāsambhavādāgamenāpyasiddhaḥ tata eva ca
sambandhagrahaṇāditaretarāśrayato'siddhireva | tataśca raudraṃ caruṃ
nirvapedityādāvapi uddeśyākāratayā viśiṣṭa karmāṅgatvena sa devatāśabda
eva pratīyata iti kriyāta - eva phala na devatāta iti | ihā'pi vakṣyati na ca
tatsādhakaṃ kiñcitpramāṇaṃ bhātyabādhitam iti |
ataśśabdetaratvābhyupagame'pi na yuṣmadabhimata devatāviśeṣasiddhirityāha |
na cātretyādi brahmaviṣṇvādīnāmapi viśveśitṛtvena śravaṇādityabhiprāyaḥ |
na cābhyupagamo yukta ityāha tatsusthitametaditi niścitamityarthaḥ || 7 ||
1.91
vṛttiḥ |
1.92
evamanvayenābhidhāya vyatirekeṇāmumevārthaṃ dṛḍhayitumāha ||
1.93
|| mū || śabdetaratve yugapa -
dbhinnadeśeṣu yaṣṭṭaṣu |
na sā prayati sānnidhyaṃ
mūrtatvādasmadādivat || 8 ||
1.94
śabdavyatiriktā hi yadi devatā vidyate kiṃ vigrahavatī avigrahavatī
ubhayarūpā anubhayarūpā vā | anubhayarūpatve'vastutvāt | kiñca na tatvaṃ
tasyāḥ | ubhayarūpatve viruddhadharmādhyāsataḥ
svasiddhāntaviruddhānekāntavādābhyupagamaḥ |
vyastapakṣadvayodbhāvitadoṣaprasaṅgaśca | avigrahavatve śabdenaivaṃ
kimaparāddham | vigrahavatve tu bhinnadeśāvasthiteṣu yugapatprārabdhayāgeṣu
yajvasu mūrtatvāt tasyāstatsānnidhyānupapattiḥ | nanu mūrtatve satyapi
sānnidhyaṃ parasparavidūradeśasthopasthātṛjano-
pahṛtasaparyayorarkendubimbayordṛṣṭamityanaikāṃtitikaṃ mūrtatvam |
nānaikāntikam | arkendubimbayossvaprabhābhāsvarayoruccataratvena
sakaladeśopalakṣyasthānamātrasthayorbahujanopalambhayogyadeśā-
vasthānameva sānnidhyaṃ bhavatāṃ pratibhāti na vāstavam |
yathācātyuttuṅgaraṅgotsaṅgavartinī nartakī
vidūradeśavartibhirbhūyobhūyo'bhiprekṣakaiḥ prekṣyamāṇā naikaikaṃ prati
prākāmyaśaktyā sānnidhyaṃ bhajate | yathā ca
samakālamanekapraṇayijanopanimantritānāmasmākaṃ
mūrtatvādyugapadanekagṛhabhojanaṃ na dṛṣṭam | evaṃ devatāyāstulyakālaṃ
bhinnadeśasthayāgasānnidhyaṃ mūrtatvānna sambhāvyamiti
śabdamātratvamevasassyāssādhīyaḥ || 8 ||
1.95
dīpikā |
1.96
śabdetara ityādisūtrasya sambandhamāha evamanvayenetyādi anubhaya
rūpa ityādivigrahavatvāvigrahavatvābhyāmanyasyāḥ koṭerasambhavāditi |
ubhayarupatve ityādi tadevasattadevāsadityādinā naikāntavādasya
nirākariṣyamāṇatvāditi bhāvaḥ | vyastapakṣadvayetyādi
vigrahavatvāvigrahavatvayoḥ pakṣayorye doṣāssambhāvyante
kiṃcitjñatvādayo'kartṛtvādayaśca teṣāmubhayeṣāmatraprasaṅga iti || 8 ||
1.97
vṛttiḥ |
1.98
kiṃca |
1.99
na ca tatsādhaṃ kiñci -
tpramāṇaṃ bhātyabādhitam
1.100
na kila tathāvidhavyatyayadaśāvirahitaparamaparokṣavapuṣaḥ
prakṛṣṭātiśayaiśvaryopapannajñānānandamahimno devatāviśeṣasya
sādhakaṃ kimapi pramāṇaṃ pratibhāti | tathāhi - aparokṣatvena
sakalapramāṇajyeṣṭhasya pratyakṣapramāṇasya tāvannāsau gocaraḥ na
hyatīndriyagrahaṇakṣamatvaṃ pratyakṣasya sambhavati | atha
vyavahitaviprakṛṣṭārthaviṣayaṃ yogipratyakṣaṃ tatsattāniścāyakamiti cet | tanna
| yato'smadādyatīndriyārthadarśino yoginassūkṣmādiviṣayaṃ tatpratyakṣaṃ
tena ceśvarassākṣātkiyata iti sarvametadanupapannaṃ pramāṇābhāvāt |
atīndriyo'tīndriyārthadarśī ca kaścitsādhayitumiṣṭaḥ | tasya
tathāvidhapuruṣapratyakṣeṇāsiddhena sādhanaṃ prāmāṇikasyāpi bhavataḥ
kimiti na trapāvaham | nanvastyatrānupahatasāmarthyamanumānam | tathāhi -
jagadidamurvīparvatasaritsamudrādidharmikāryamiti sādhyo dharmaḥ |
sāvayavatvāt | yadyatsāvayavaṃ tattatkāryaṃ yathā
valabhiprākārapuṣkariṇyādi vipakṣavyāvṛttaścāyaṃ hetuḥ | yatra
kilā''tmādau kāryatvaṃ nāsti tatra sāvayavatvamapi nāstīti | na cāsya
hetorīśvaraśarīreṇānaikāntikatvam | yathāhurjaiminīyāḥ anekāntaścahetuste
taccharīrādinā bhavet | iti | tasyā'pi
tadicchākāryatvenāsmābhiriṣyamāṇatvāt | iti | siddhe ca jagataḥ kāryatve
yadyatkāryaṃ tattadviśiṣṭajñānakriyopapannakartravinābhāvi
ghaṭapaṭādikāryavat | kāryaṃ cedaṃ jagat | tasmādidamapi
niratiśayajñatvakartṛtvasampannanirmātāraṃ gamayati | yaścātra nirmātā sa
īśvara iti kimetanna pramāṇam | bhavedetatpramāṇaṃ yadyabādhitaṃ syāt |
yāvatā paramāṇvindriyāderjagadbhāgasyāsiddhaṃ sāvayavatvamiti
bhāgāsiddho'yaṃ hetuḥ | paramāṇūnāmacaitanye satyanekatvāt ghaṭādivat
kāryatvamavyabhicārīti kila bhavatāmabhyupa-gamaḥ |
yadapyetaddṛṣṭāntīkṛtaṃ valabhiprākārapuṣkariṇyādi
tadgatamupādānasahakārikāraṇādyānuguṇyavaiguṇyanirvṛttasadasat-
sanniveśaṃ sāvayavatvaṃ tadanyadeva tattatsanniveśavisadṛśamitaradeva hi
mahīmahīdharādigataṃ sāvayavatvaṃ
vastusādṛśyāvalambanapūrvakavyāptidarśanāhitasaṃskārācca
tadanuguṇasādhyasādhanārthaṃ pramāṇikamiti pravartata iti yuktam | na
punassāvayavatvaṃ śabdamātrasāmānyāśrayaṇena | yadāha dharmakīrtiḥ -
1.101
siddhaṃ yādṛgadhiṣṭhātṛbhāvābhāvānuvṛttimat |
sanniveśādimadyuktaṃ tasmādyadanumīyate ||
vastubhedaprasiddhe'pi śabdasāmyādabhedinaḥ |
nayuktā'numitiḥ pāṇḍudravyādiva hutāśanaḥ ||
1.102
iti | api ca valabhyādīnāṃ pakṣāntarbhāvāt dṛṣṭāntatvāyogaḥ | na ca dṛṣṭaṃ
kāraṇamapahāya kāraṇāntaramīśvarākhyaṃ kalpayitumupapannam | evaṃ hi
sati sarvatra kāryakāraṇabhāvo viplavet | taduktam -
1.103
yasmin sati bhavatyeva tattato'nyasya kalpane |
taddhetutvena sarvatra hetūnāmanavasthitiḥ || iti | kiṃ ca
na tāvadaśarīranirmātṛdevatāviśeṣābhyupagamo yuktaḥ | tasya
jagallakṣaṇakāryasampādanāsambhavāt | yadāha -
1.104
kāryaṃ śarīrayuktena kartrā vyāptaṃ sadaiva yat |
kāryatvāttena jagataḥ kartā dehī prasajyata || iti |
tataśca 1dharmasvarūpaviparītasādhanaḥ kāryatvahetuḥ |
śarīravatvetvasmadādivadutpattipralayayogitvamataścāsya śarīraṃ svanirmitaṃ
kartrantaranirmitaṃ vā | svanirmitatve kimasau sargakāle saśarīraśśarīrarahito vā
| dehendriyarahitaścet tarhyapi na kvacitkiñcitkāryaṃ dṛṣṭamityuktam |
śarīravāṃścet śarīraṃ sṛjati | tarhi tadapyasya śarīraṃ kiṅkṛtam |
svakṛtatve'nyakṛtatve
______________________________
1. sādhyadharmasvarūpetyarthaḥ |
1.105
vā anavasthetyevamādibādhakasadbhāvāttatsādhakaṃ pramāṇaṃ na
kiñcidupapadyate |
1.106
dīpikā |
1.107
evaṃ sāmānyena devatāyāśśabdamātratvaṃ prasādhya
tadviśesyeśvarākhyasya sadbhāve pramāṇābhāvo na ca
tatsādhakamityādinā procyata ityāha | na kiletyādi | tatra tāvadīśvarasya
pratyakṣāviṣayatvamāha aparokṣatvenetyādi nahītyādi yadāhuḥ sati
samprayoge puruṣasya indriyāṇāṃ buddhijanma tatpratyakṣanimittam |
vidyamānopalambhanatvādi ti | athetyādinā yogipratyakṣaṃ
pramāṇatvenāśaṅkyate | pariharati tannetyādi pramāṇābhāvādyogyeva
tāvanna siddhaḥ | kiṃ punastatpratyakṣeṇeśvara iti | īśvarasadbhāve'numānaṃ
pramāṇaṃ bhavatīti codayati nanvityādi | bharadvājādīnāṃ
siddhāntaśāstrānadhigamāt | paurāṇikamateneśvarasyaiva
śarīramabhyupagamyocyate | tasyāpītyādi | 1tasyāpi bādhāmāha
bhavedetadityādi | tatra sāvayavatvāditi hetorbādhāmāha
paramāṇvindriyāderityādi | bhavatāmabhyupagama iti | yuṣmādṛśāṃ
paramāṇvanityatvavādināṃ sāṃkhyādīnāmityartha | tarhi tenaiva teṣāṃ
kāryatvamiti cet | na | nityāḥ paramāṇavaḥ | niravayavadravyatvāt
ātmavadityādyapi vaktuṃ śakyaṃ yataḥ ata eva jagatāṃ kāryatvāsiddheḥ
kartṛpūrvakatvamapi bādhitaṃ bhavatīti | idānīṃ jagataḥ
kāryatvamabhyupagamya dūṣaṇamāha kiñcetyādi |
1.108
vṛttiḥ |
1.109
athocyate vākyamāgamalakṣaṇaṃ pramāṇamasti |
yadatyantātīndriyārthaniścāyakaṃ
tataḥpravartamānasyābhipretasampatterdṛṣṭatvāt |
1.110
______________________________
1. anumānasyāpītyarthaḥ |
1.111
tadāhuḥ akṣaliṅgādigopyārthaḥ puṃsaśśāstreṇa darśita iti | etadeva
nirākartumāha |
1.112
vākyaṃ tadanyathāsiddham |
lokavādāḥ kva sādhavaḥ || 9 ||
1.113
purāṇetihāsādigītam1 | yathā - mahābhāratādau bhagavān vyāsamuniḥ
sa śivastāta tejasvī prasādāt dyotate'grataḥ | sendrādiṣu ca deveṣu
tasyaivaiśvaryamucyate | taṃ gaccha śaraṇaṃ devadevādiṃ
bhuvaneśvaraṃ ityādi | śrutāvapi yo rudro agnau yo apsu ya oṣadhīṣu yo rudro
viśvā bhuvanāviveśa | tasmai rudrāya namo astu | tathā - trayambakaṃ yajāmaha
ityādi | tadetadanyathā siddham | atra hi paurvāparyaparyālocanakākuto
yathāśrutaśrutisamutpādito na vākyārthaḥ | anena
pratītimātravipralabdhabuddhayastatheti pratipattiṃ bhāvayanti | yathā kilaviṣaṃ
bhakṣaya sā paragṛhe bhuṅkthā ityatra viṣabhakṣaṇe'bhyanujñānaṃ
śrūyamāṇamapi na vākyārthaḥ | kintarhi pratikūlagṛhabhojananiṣedha eva
tātparyam | evaṃ bhāratādāvupākhyānadvāreṇa sodvegasya
vijīgīṣordviṣadupaśamo nirvighnaḥ | kṣatriyāṇāṃ ca
svadharmānuṣṭhānamabhyudayāya | ityevamarthaḥ | śrutau tu
mantrārthavādapadānāṃ kāryātiśayāvedanaṃ
1.114
______________________________
1. vākyāmiti śeṣaḥ
1.115
vinākṛtānāṃ pravṛtteśśraddhāvahavividhayajñajñānopajananapratī-
tyaṅgatvāt na svarūpayāthārthyamiti na taduktimātraṃ viśiṣṭadevatāsad-
bhāvāvedakam | tathā cāhuḥ | stutivādakṛtajñāna....ṃati vibhramaḥ |
paurvāparyāparāmṛṣṭaśśabdo'nyāṃ kurute matim | iti | atha sakalaloka-siddhā
prasiddhiranapahnavanīyā vidyate | yatsarvo hyayamāvidvadaṅga-nābālo janaḥ
parameśvarasyecchāvidhipreritaḥ pravartate | daivamevātra kāraṇamiti bruvāṇo
dṛśyate ca | upākhyānāni ca te te dakṣamakhama-
thanakāladamanamadanadāhāndhakavadhatrailokyākramaṇādyupāracitāni
bahuśaḥ paṭhantaḥ kathayantaśśṛṇvantaścopalabhyante | taduddeśenātra
yoganiyamajapatapaḥ prabhṛtikleśakāriṇīmapi karmapaddhatimanu-tiṣṭhantaḥ
mānavā gamayanti | taduta santi devatāviśeṣā ityāha lokavāda ityādi |
aparyālocitapaurvāparyagatānugatamūrkhajanapravartitāt pravādamātrāt
asakṛtsiddhavyabhicārāt vastusiddhimicchan aho bata vṛthaiva
dainyāspadatāmupayāto'si | atha pratyayitapuruṣapravartitaḥ pravādaḥ
tarhyāgama evāsau | pratyayitatvaṃ ca tasya katamena pramāṇena siddham |
tatpravartitādāgamaprāmāṇyācca tatsiddhiḥ tatsiddheścāgamaprāmāṇyaṃ iti
itaretarāśrayadoṣaḥ | nityatvetvāgamasya kārya evārthe prāmāṇyam na siddha iti
na yuṣmadabhimatadevatāviśeṣaḥ kathamapi siddhyati || 9 ||
1.116
dīpikā |
1.117
vākyaṃ tadanyathāsiddhamiti vyākhyātumāśaṅkāmāha | athocyata iti |
athottaramanena sūtrakhaṇḍenocyata ityāha | etadevetyādi |
purāṇetihāsādigītamiti pravartakavākyasāmānyavivakṣayā | śrutāvapīti
viśeṣavivakṣayā | ubhayaprakāramapi vākyaṃ dūṣayituṃ tadanyathāsiddhamiti
vyācaṣṭe | tadetadanyathā siddhamiti | codanānāṃ kārya evārthe
prāmāṇyamityabhiprāyaḥ | tadevopapādayati atra hītyādi | tarhi vede
hyarthavādādivākyānāmaprāmāṇyaprasaṅgaḥ | ata āha śrutau tvityādi
idānīmupamānārthāpattyoranumānāntarbhāvāttānya-nādṛtya lokavādāḥ
kva sādhava iti vyākhyātuṃ
paurāṇikamatenaitihyapramāṇasiddhatvamīśvarasyā''śaṅkate | atha
sakalalokasiddhetyādi āheti | uttaramāhetyarthaḥ | tameva sūtrakhaṇḍaṃ
vyācaṣṭe aparyālocitetyādi | naitihyasya prāmāṇyaṃ sambhavati |
vyabhicāradarśanāditi bhāvaḥ | nanu āsapravartitasya pravādasya vyabhicāro na
dṛśyata ityāśaṅkate | athetyādi atrāpi dūṣaṇamāha tarhītyādi | āgamasya tu
ayamevokto doṣa iti | āsatvaṃ ca tattadvākyakartṝṇām | na1
pramāṇasiddhamityāha | pratyayitatvaṃ cetyādi tasyeti āgamakartuḥ | nanu
vede'sti saṃhitā raudrī vācyo rudraśca devatā ityuktamata āha nityatve
tvityādi | etacca pūrvoktamiti || 9 ||
1.118
vṛttiḥ |
1.119
iti śakroktimabhidhāya hārītamunissvoktyā svaśiṣyānāha ||
1.120
ityanīśavacovāri -
velānunno'bdhineva saḥ |
______________________________
kutaḥ pramāṇeti pāthabhedaḥ
1.121
śakreṇa na cacālaiṣāṃ
dhīśailassāragauravāt || 10 ||
1.122
ityanena krameṇeśvaranirākaraṇavacanānyeva nimnamārgānusaraṇāt
vārīṇi teṣāṃ velā samullāsaḥ tayā nunnaḥ preritopyeṣāṃ
bharadvājādīnāṃ sambandhī matiparvataḥ sāravatvāt gurutvācca hetorna
cacāla na cakampe | kena nunna ityāha | abdhineva śakreṇa | yathā kila
velācalassamudraḥ jalataraṅgadṛḍhāhataḥ svāvaṣṭambhanānna calatyevaṃ
munimatistīkṣṇāgratvādi sādharmyāt parvatena rūpīkṛtaḥ svasthairyānna
vyacalat || 10 ||
1.123
dīpikā |
1.124
ityanīśetyādisūtramavatārayati iti śakroktimityādi
sāravatvātgurutvācceti | buddhessāravatvaṃ sūkṣmārthagrāhitvam | gurutvaṃ
ca sthairyam | 1gṛhītārthāparityāge ityarthaḥ || 10 ||
1.125
vṛttiḥ |
1.126
tataścendraṃ prati te punaridamabhyadadhuḥ |
1.127
na jātu devatāmūrti -
rasmadādiśarīravat |
viśiṣṭaiśvaryasampannā
sā'to naitannidarśanam || 11 ||
______________________________
1. gṛhītārthaparigraha iti pāhtaḥ |
1.128
vibhūtiyogatāratamyamasmadādilocanagocarasaśarīrasāmānyapuruṣa-
mātrāśrayaṃ dṛṣṭaṃ adṛṣṭavigrahasya
devatāviśeṣasyāṇimādyaiśvaryasampattimanumāpayati tatkathaṃ
prākāmyaśaktijanitaṃ yugapadanekadeśasannidhimasambhāvyaṃ manyase | nahi
kadācidasmadādiśarīrādivat devatāmūrtiḥ kleśakarmavipākayoginyavyāpikā
vā | icchāmātreṇāsmadādisṛṣṭisthitidhvaṃsakaraṇakṣamaviśiṣṭaiśvarya-
sampannatvāt | mūrcchitāṇutrāṇāddhi mūrtatvaṃ
asmadādimūrtatvavilakṣaṇaṃ cāsya | tataśca
yugapadanekadeśasannidhinirākaraṇāyopāttasya mūrtatvākhyasya
hetoraprayojakatvam | dṛṣṭāntaścānupapannaḥ | sādhyadharmāsiddhatvāt |
sādhyo hi dharmaḥ tulyakālamanekadeśāsannidhilakṣaṇo'tra sarvātmanā
nāstīti yasmādasmadādimadhyavartināṃ mūrtimatāṃ
satāmapyaṇimādisiddhiprakarṣayogināṃ yugapadanekadeśasannidhiradyatve'pi
nāsambhāvyaḥ | na ca niratiśayasakalotkarṣayoginaḥ parameśavarasya
svadarśanābhiniveśibhiḥ
kumbhakārādinidarśanakaluṣīkriyamāṇajagannirmāṇasya kiyān kimāśrayaḥ
kimupakaraṇaḥ ityādyasadvikalpaviplavo'nupraviśati | tathācoktaṃ
siddhacūḍāmaṇinā |
1.129
kimīhaḥ kiṅkāyassa khalu kimupāyastribhuvanaṃ
kimādhāro dhātā sṛjati kimupādāna iti ca |
atarkyaiśvarye tvayyanavasaraduḥstho hatadhiyaḥ
kutarko'yaṃ kāṃścinmukharayati mohāya jagataḥ ||
iti | yathā ca aśariradevatāviśaṣasambhavo'sambhavādbādhitaḥ tathā
īśvaraprakaraṇe vakṣyāmaḥ | sa tu tathā tathā pratipādyamāno'pi na
tannirākaraṇapravīṇānāṃ prayojanaheturbhaviṣyatīti | yathā cāha
rājā'jānako utkaladevaḥ -
1.130
samujvalan nyāyasahasrasādhito-
pyupaiti siddhiṃ na vimūḍhacetasām |
maheśvaraḥ pāṇitale sthito'pi san
palāyate devahatasya sanmaṇiḥ | iti || 11 ||
1.131
dīpikā |
1.132
na jātu iti sūtrasya sambandhamāha tataścetyādi ayamatra
siddhāntavādināmabhiprāyaḥ - devatāyāśśabdamātratve'bhyupagamyamāne
jyotiṣṭomena svargakāmo yajetetyādau svargādyātmakamapi phalaṃ
pramāṇāntarāsiddhatvāt śabdamātrameva syāt | atha
purāṇetihāsādiprasiddhatvāt svargaśabdo'pi viśiṣṭamevārthaṃ
phalatvenābhidhatta ityucyate tadihāpi samānāmiti
devatāyāśśabdetaratvasiddhiriti | ataśca śabdetaratve devatāyāssā kiṃ
vigrahavatī avigrahavatī ubhayarūpā anubhayarūpā vetti ye vikalpāḥ
pūrvapakṣoktāḥ tatrottarayoḥ pakṣayoranabhyupagamena parihāraḥ | vigrahavatve
yaddūṣaṇamuktaṃ yugapadanekadeśasannidhānāsambhava iti tasya parihāraḥ na
jātvityādinocyata iti darśayati vibhūtiyogatāratamyamityādi |
kleśakarmavipākātiśayayoginīti | nahi brahmendrādidevatāśarīrāṇi
asmadādivadduḥkhabahulāni avyāpikāveti
svādhikārāntamaṇimādyaiśvaryayoginītyarthaḥ | icchāmātreṇeti
prākāmyaśaktyā yadāhuḥ - anekāni śarīrāṇi yogī nirmāya cātmanaḥ |
yugapatstrīsahasrāṇi bhuṅkte prākāmyaśaktitaḥ iti | mūrcchitāṇutrāṇāddhi
mūrtatvamiti | mūrcchitānāmajñānabahulānāmaṇūnāṃ, bhūtānāṃ
trāṇādityupalakṣaṇaṃ sthityādikaraṇādityarthaḥ | aṇimādīnāṃ
kāryakaraṇātmakaśarīrajatvāttatraiva teṣāṃ tatkāryāṇāṃ ca
sṛṣṭyādīnāmāropaḥ | yaduktaṃ mataṅge tṛtīyaṃ
kāryatassiddhamaiśvaryamaṇimādikam | prāptyādayo guṇāḥ pañca yoginaḥ
karaṇātmajā iti | yogināmiti | na ca yogino'smākamasiddhā iti vācyam |
yacchrūyate ātmānamaraṇiṃ kṛtvā praṇavaṃ cottarāraṇim |
jñānanirmathanābhyāsāddevaṃ paśyennigūḍhavat | iti | ata eva
yogipratyakṣeṇā'pi devatāsiddhiḥ | itthaṃ sāmānyena devatāstitvaṃ
prasāddhya tadviśeṣamīśvarākhyaṃ darśayati | na cetyādi aśarīratve'pi
devatāyāśśarīranairapekṣyeṇāparimitaśaktimatvāt arthasādhakatvam |
ataśśabdenāvinābhūtā satī tatra tatra sānnidhyameti kevalastu
śabdo'cetanatvānna phalādidāne śaktaḥ karmā'pi jaḍatvādadhiṣṭhātāraṃ
vinā na phalajanakamiti vakṣyāmaḥ | yaduktaṃ īśvarasyāśarīratve jagatkaraṇaṃ
nopapadyata iti | tatrāha yathācāśarīradevatāviśeṣasambhavo'sambhavāt
bādhita iti | aśarīrasyā'pi svadehaspandādau kartṛtvaṃ dṛṣṭamiti bhāvaḥ |
uttaratrā'pi bhaviṣyatītyācārya āha tathaiveśvaraprakaraṇe vakṣyāma iti |
tataścānumānenāpi īśvarā?ya siddhiriti bhāvaḥ | paramāṇūnāṃ yathā
kāryatvaṃ tathottare vakṣyāmaḥ | bhūtāvadhi jagadyeṣāṃ kāraṇaṃ
paramāṇava ityādau | iti || 11 ||
1.133
vṛttiḥ |
1.134
īdṛśāmyāṃ ca hetudṛṣṭāntābhyāṃ
sāddhyasiddhyabhyupagame'nyatrāpyayameva nyāyaḥ prasajyata ityāha |
1.135
athāstvevaṃ ghaṭe nyāya
śśabdatvādindraśabdavat |
nādatte ghaṭaśabdombha
ścandraśabdo na rājate || 12 ||
1.136
bhavatā kila śabdamātraṃ hi devateti pratijñātaṃ
ataśśabdavyatiriktadevatānabhyupagame satyetadāpatitam | yaduta
vācakavyatiriktavācyārthāsambhavaḥ | indrādiśabdānāṃ yathā nānyo
vācyo'rtho vidyate evaṃ śabdatvāviśeṣāt ghaṭādāvapyayameva nyāyaḥ | na
caitadyuktam | anubhavavirodhāt | tathāhi nādatte ghaṭaśabdoṃbha iti ghaṭate
ceṣṭate'rthakriyārthamiti ghaṭaḥ | candati āhlādayati dīpyate ceti candra ityevaṃ
vidhayā śabdavyuptatyā śabdavyatiriktavācyārthāsambhavato
ghaṭaśabdasyaivodakāharaṇaṃ candraśabdasyaiva cā''hlādanādi prāptaṃ na
cānayostadasti apitu tadvācyayoḥ
pṛthubudhnodarākārabhāsvarabimbasvarūpayostattadartha-
kriyākaraṇakṣamatvaṃ dṛṣṭam | ato na vācyavācakayoraikyam | tataśca na
śabdamātraṃ devatā kiṃ tarhi tadvācyaiveti siddham || 12 ||
1.137
dīpikā |
1.138
athāstvevamiti sūtramavatārayati īdṛśābhyāṃ cetyādi
mūrtatvādasmadādivat ityetābhyāṃ hetudṛṣṭāntābhyāṃ
devatāyāśśabdamātratvābhyupagamepi anubhavavirodha ityarthaḥ || 12 ||
1.139
vṛttiḥ |
1.140
idānīṃ vākyaṃ tadanyathāsiddhamiti paramatamanūdya dūṣayati |
1.141
athānyaviṣayaṃ vākya
mastu śakrādivācakam |
karmarūpādiśabdānāṃ
sārthakatvaṃ kathaṃ bhavet || 13 ||
1.142
indro vajrī hiraṇmaya ityādīni śakrādidevatāliṅgāni
mantrārthavādaparāṇi | na tveṣāṃ svarūpayāthārthyamiti
yadbhavadbhirabhihitaṃ tattathā'stu | svārthapratipādanaparāṇāṃ tu
śrūyamāṇānāṃ karmarūpādiśabdānāṃ kathamarthavatvaṃ syāt | tatra
karmaśabdāḥ kriyābhidhāyinaḥ vrīhīnavahantītyādayaḥ rūpaśabdā
jātyādiśabdāśca | yathā śvetacchāgamālabhetetyatra śvetaśabdasya
rūpābhidhāyinaścchāgasya ca
jātivācinaśśakrādiśabdavacchabdatvāviśeṣāt svarūpayāthārthyāsambhave
satyānarthakyam | tataśca codanāvākyānāṃ akiñcitkaratvaṃ | yadvā
śakrādivācakasya vākyasya anyaviṣayatve kalpyamāne tadviṣayāṇāṃ indro
vṛtramavadhīdityādīnāṃ
karmaśabdānāṃ sahasradṛgvajrapāṇyādīnāṃ ca rūpādyabhidhāyināṃ
śabdānāṃ kathamarthavatvaṃ syāt | na cārdhajaratīyanyāya upapādayituṃ
śakyaḥ | yena vidhiśabdānāmeva svarūpayāthārthye na indrādiśabdānāmiti
syāt || 13 ||
1.143
dīpikā |
1.144
athānyaviṣayamityādisūtrasya sambandhamāha idānīmityādi tathāstviti
śabdo hi tāvat viditapadapadārthasambandhasya mukhyato'rthapratyāyakatvena
bhavato'pi siddhaḥ | tatastatpratyāyakatvānupapattyā indrādiśabdānāmapi
svarūpayāthārthyamanivāryameva tathāpyabhyupagamya brūma ityarthaḥ |
yadveti vyākhyānāntaram | kathaṃ punarviṣaṃ bhakṣayetyāderanyaparatvaṃ
ācāryasya gṛhe bhuṅkthā ityuttaravacanasāmarthyāditi brūmaḥ |
tadevamāgamenāpi viśiṣṭadevatāsambhava iti || 13 ||
1.145
vṛttiḥ |
1.146
yadapyuktaṃ lokavādāḥ kva sādhava iti tadayuktaṃ yataḥ |
1.147
pravādo'pyakhilo mithyā
samūlatvānna yuktimat |
sa cedamūlo bhūtānāṃ
hatāssarvapravṛttayaḥ || 14 ||
1.148
nadyastīre guḍaśakaṭaṃ paryastamityādernirmūlasyāpi
pravādasyaikāntena na mithyātvam | kadācitsaṃvāditvāt | tataśca sarvapravādo
na satya ityetanna yuktimat | na pramāṇopapannam | samūlatve sati
mithyātvāsiddheḥ | mūlaṃ cāsyāgamaḥ | tathā cāhuḥ prasiddhimāgamaḥ
prāpto loka ityabhidhīyate | iti | atha nirmūlo yaḥ pravādaḥ sa cenmithyārūpaḥ
tadapyayuktaṃ yasmādevaṃ kalpyamāne bhūtānāṃ sarvāḥ pravṛttayo
vyāhanyeran | sarvo hi hitaprepsurahitajihāṃsurvā na pramāṇaghaṭanāṃ kṛtvā
tāṃ puraskṛtya lokavyavahāre dṛṣṭaphale sevākṛṣyādau adṛṣṭaphale
veṣṭāpūrtādau pravartate kintu prāyaśo gatānugatikayā
pravādamātrādhivāsitamatiḥ | kīdṛśaṃ ca bhavatā pravādasya
mūlamanveṣṭavyaṃ yadi cirakālapravṛttatvena bahujanoddhuṣyamāṇatvaṃ
tadyuktameva anyathā pravāda eva nāsau | tathā sati nāsya mithyātvam |
cirataramanekajanaprathitatve'pi kutosyodbhava ityevaṃvidhaṃ mūlaṃ parīkṣyate
kintarhi āgamaparīkṣaiveyam | na lokavādavicāraḥ | na caitadevam | yato
bhavadbhirapi śrutirūpādāgamādanya eva sajjanasevito
vyavahāraśśiṣṭācārākhyo dharmamūlatvenābhyupagata ityalaṃ
tatpradveṣaṇena | tadevaṃ samūlena
lokapravādeneśvarākhyaviśiṣṭadevatāsambhavastūpapāditaḥ |
upamanyurharaṃ dṛṣṭvā vimanyurabhavanmuniḥ | kiṃ na nāma
akhilapratītametat | yathā hi munirupamanyuḥ parameśvareṇa
______________________________
1. pravartata iti śeṣaḥ |
1.149
varapradānenānugṛhītaḥ tathā ca mahābhārate ānuśāsanike parvaṇi
bhagavadvyāsamuninā upamanyuvākyaṃ darśitam |
1.150
āgamya bhagavānīśaḥ prahasanniha śaṅkaraḥ |
vatsopamanyo prītosmi paśya māṃ munipuṅkava |
dṛḍhabhakto'si viprarṣe mayā jijñāsitastvasi |
anayā vatsa bhaktyā te hyatyarthaṃ prītavānaham |
tasmātsarvān pradāsyāmi varān yān manasi sthitān | iti |
1.151
athocyate mithyaitadupamanyunā ātmaprabhāvakathanāyoktam | atra hi kiṃ
pramāṇaṃ yadevāyamasau bhagavatā'nugṛhīta iti | tadasat | yasmātkathaṃ tasya
vaco mithyā yasya vaśyaḥ payonidhiḥ yasya kila
sakalamunijanapratyakṣaparidṛśyamānaḥ kṣīrābdhissvādhīnaḥ tasya vacasaḥ
kiṃ nāma mithyātvam | ayamāśayaḥ parameśvarātprāptavaro'hamiti
anṛtavāditvaṃ tadidānīṃ tasya bhavedyadi dugdhodadhivaśīkāraḥ
pracuramunijanapratyakṣo na syāt | yadi ca saṃvādīnyapi vacāṃsi mithyā tarhi na
kiñcitsatyaṃ vacanam | praśāntarāgadveṣāṇāṃ
sākṣātkṛtabhūtabhaviṣyadarthānāṃ munīnāmapi mithyāvāditvābhyupagame
manvādayo'pi dattadakṣiṇāstvayetyaho tvaddarśanakauśalaṃ kiñca -
1.152
kroḍīkṛto hi pāśena viṣajvālāvalīmucā |
huṅkṛtya mocitaḥ patyā dṛṣṭaśśveto ghanairjanaiḥ ||
1.153
viṣānalārciḥ paramparākṣepabhīṣaṇenāśīviṣapāśena vivaśīkṛtaḥ śvetaḥ
pātīti patiḥ tena patyā trāṇaśīlena parameśvareṇa huṅkāramātraṃ kṛtvā
krodhāgninā bhasmīkṛtya mocita iti ghanairaviralairbhūyo
janairasmatsajātīyairmuniprabhṛtibhiśca dṛṣṭaḥ | atrā'pi ca
trikālāmaladarśibhirdevaiśca pravartite pravāde yadyasamāśvāsastarhi
āgamameva na sahata iti vaktavyam | tathāca sati śrutirapyasahanasya bhavataḥ
prāmāṇyālābhe dainyena bhītabhītā mukhamanvīkṣata iti tadanukampayā
saṃtyajyatāmatisāhasam | nanu mithyātvahetūnāṃ doṣāṇāṃ
kartrāśrayatvādakṛtakatvena nityatvaśruteḥ atastasyāḥ prāmāṇyāya
ko'yamupahāsaḥ | na kaścit kintu kartrabhāvaniścaye pramāṇaṃ notpaśyāmaḥ
| pratyuta svayambhuve namaskṛtyetyādi vākyavat racanāvatvāt
kartṛvyāpārāvinābhāvitvamutprekṣāmahe ityalamanena | prakṛtamanusarāmaḥ ||
14 ||
1.154
dīpikā |
1.155
iṣṭāpūrtādāviti iṣṭaṃ yajñeṣu yaddānāvāptiḥ | kūpataṭākādi
pūrvamiti | bhavadbhirityādi vedo'khilo dharmamūlaṃ smṛtiśīle ca tadvidā
mityuktaṃ yataḥ samūlena lokapravādeneti purāṇetihāsādisiddhena |
samūlatvameva darśayati yathāhītyādi | tarhyāgamameva na sahata iti | bhavāniti
śeṣaḥ | āgamānāṃ devādipraṇītatvāditi bhāvaḥ |
prasaṅgācchrutīnāmapyāptapraṇītatvena prāmāṇyamiti darśayati |
tathācetyādi ata eva codyavādyāha nanvityādi | ācārya āha na kaściditi |
nāyamupahāsa ityarthaḥ | ata eva yathārthamāha kiṃtvityādi
uttarasūtramavatārayati prakṛtamanusarāma iti || 14 ||
1.156
iti vādānuṣaṅgeṇa
haraśaṃsāpraharṣitān |
sāśrugadgadavācastān
vīkṣya prīto'bhavaddhariḥ || 15 ||
1.157
vṛtīḥ |
1.158
uktavatprastāvāyātaparameśvarapraśaṃsāharṣapravṛttānanda-
vaśādavispaṣṭagirastān bharadvājādīn dṛṣṭvā indrastān prati paraṃ
tutoṣetyevaṃ hārītamuniḥ svaśiṣyānāha || 15 ||
1.159
dīpikā |
1.160
tān prati tutoṣetīti tīvraśaktyāghrātatvenāvetya teṣāmanugrahāya matiṃ
cakra ityarthaḥ || 15 ||
1.161
svaṃ rūpaṃ darśayāmāsa
vajrī devaśśatakratuḥ |
taruṇādityasaṃkāśaḥ
stūyamānaṃ marudgaṇaiḥ || 16 ||
1.162
vṛttiḥ |
1.163
pratyagrabhāsvaraṃ devagaṇaisstūyamānaṃ ātmīyarūpaṃ vajrapāṇiḥ
devaśśatakratuḥ prakaṭīcakāra | tejotiśayayogasya hetutayā vajrīti śatakraturiti ca
viśeṣaṇadvayaṃ kuliśasya hi svabhāva evāyaṃ yadadbhutaprabhāsvaratvaṃ
śatakratutvācca tajjanitapuṇyaprabhāvodbhūtabhūrimahassamūhatvamiti || 16 ||
1.164
dīpikā |
1.165
svaṃ rūpamityādessūtrasyārthadvayaṃ vidyate | tatraikastāvadācāryeṇa
pradarśitaḥ | aparastu pradarśyate | śatakratuḥ anuṣṭhitānantaśaivakraturācārya
ityarthaḥ | anyeṣāṃ śāstropadeśādyanadhikārādeva
pūrvasūtraprakṛtatridaśādhipaḥ | vajrītyupalakṣaṇam |
vajrahastatvasahasranetratvādiviśeṣaṇaviśiṣṭo bhūtvā
malāndhakārāpagamādudarkasannibhaṃ marudbhiḥ brahmādibhirgaṇaiśca
vidyeśvarādibhisstūyamānaṃ teṣāṃ bharadvājādīnāṃ
ātmīyamanāgantukaṃ sarvajñasarvakartṛtvātmakaṃ rūpaṃ prakaṭīcakāra |
etaduktaṃ bhavati śaktipātaniścayānantaraṃ
prakaṭīkṛtādhikāranibandhananijaśarīrastridaśādhipo
dīkṣākhyenā''tmavyāpāreṇa teṣāṃ malādibandhamapanīya śivatvaṃ
vyaktaṃ karotīti | nanvevaṃ cedanantarameva śarīrapātaprasaṅgaḥ |
asadyonirvāṇadīkṣāyāṃ prārabdhakāryakarmabhogoparodhena tadasambhavāt |
yaduktaṃ kiraṇe yenedaṃ taddhi bhogata iti | imaṃ cārthaṃ
praṇāmastutipratipādakenottarasūtreṇa śāstropadeśānyathānupapattyā
cārthasiddhatvādupekṣitavānācāryaḥ || 16 ||
1.166
te tamṛgbhiryajurbhiśca
sāmabhiścāstuvannatāḥ |
so'bravīducyatāṃ kāmo
jagatsu pravaro hi yaḥ || 17 ||
1.167
te vavrire śivajñānaṃ
śrūyatāmiti so'bravīt |
kintveko'stu mama praṣṭā
nikhilaśrotṛsammataḥ || 18 ||
1.168
vṛttiḥ |
1.169
te bharadvājādayastaṃ pratyakṣīkṛtasvarūpaṃ indramṛgyajussāmabhiḥ
prahvāssantastuṣṭuvuḥ | sa ca sarvajagatpravaro varo bhavadbhirabhyarthyatāṃ iti
tānāha | te tadaivamuktāḥ pārameśvaraṃ jñānaṃ śāstraṃ vṛtavantaḥ
tadabhyarthitaṃ jñānopadeśaṃ dātuṃ tān prativacanaṃ śrūyatāmityāha |
kintu mamaika eva bhavatāṃ madhyāt sakalaśrotṛjanābhimato
yathāvasaramanuktavastunaḥ praṣṭā bhavatu | sarvaiścā'pi
bhavadbhiśrśrūyatāmiti || 17 - 18 ||
1.170
dīpikā |
1.171
ata evāha prahvāssantastuṣṭuvuriti | sa ca sarvajagatpravara iti
niśśeṣabhuvanapatiḥ ucyatāṃ kāma iti vyācaṣṭe | varo bhavadbhirabhyarthyatā
miti athavā sa cendraḥ | sarvotkṛṣṭo varo bhavadbhiḥ prārthyatāmityarthaḥ
pārameśvaraṃ jñānamiti parameśvarapraṇītatvena prakṛṣṭataraṃ na
vāmādikamiti || 17 - 18 ||
1.172
vṛttiḥ |
1.173
evaṃ bhagavatā śakreṇokte sati |
1.174
atha teṣāṃ bharadvājo
bhagavānagraṇīrabhūt ||
vāgmī pragalbhaḥ papracha
nyāyatassurapūjitam || 19 ||
First 174 of 281 passages. Read on
Commentaries (1)
- Mṛgendravṛtti — Sanskrit
Linked texts (9)
- Critical edition (BORI) — Sanskrit
- Nāradapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Nyāyamañjarī — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit
- Kārikās (input Motoi Ono) — Sanskrit
- Nyāyabhāṣya (complete text) — Sanskrit
- Svacchandatantra — Sanskrit
- Kriyākramadyotikā — Aghoraśiva, Sanskrit
- Śivajñānasiddhi Svapakṣa Dṛṣṭāntasaṅgraha — Sanskrit
- Kiraṇatantra — Sanskrit