Dvitiyaranyaka 2
Dvitīyāraṇyaka 2
- Language
- Sanskrit
Contents
- 2.1 — 5 parts
2.2
eṣa imaṃ lokamabhyārcatpuruṣarūpeṇa ya eṣa tapati prāṇo
vāva¹ tadabhyārcatprāṇo hyeṣa ya eṣa tapati | taṃ śataṃ varṣāṇyabhyārcattasmācchataṃ varṣāṇi puruṣāyuṣo bhavanti taṃ yacchataṃ varṣāṇyabhyārcattasmācchatarcinastasmācchatarcina ityācakṣata etameva santam
sa idaṃ sarvaṃ madhyato dadhe yadidaṃ kiñca sa yadidaṃ sarvaṃ madhyato
dadhe yadidaṃ kiñca tasmānmādhyamāstasmānmādhyamā³ ityācakṣata
etameva santam | prāṇo vai gṛtso'pāno madaḥ sa yatprāṇo⁴
gṛtso'pāno madastasmādgṛtsamadastasmādgṛtsamada ityācakṣata etameva
santam | tasyedaṃ viśvaṃ mitramāsīdyadidaṃ kiñca tadyadasyedaṃ viśvaṃ
mitramāsīdyadidaṃ kiñca⁶ tasmādviśvāmitrastasmādviśvāmitra ityācakṣata etameva santam | taṃ devā abruvannayaṃ vai naḥ sarveṣāṃ vāma
iti taṃ yaddevā abruvannayaṃ vai naḥ sarveṣāṃ vāma iti tasmādvāmadevastaṃsmādvāmadeva ityācakṣata etameva santam | sa idaṃ sarvaṃ
pāpmano'trāyata yadidaṃ kiñca sa yadidaṃ sarvaṃ pāpmano
'trāyata yadidaṃ kiñca tasmādatrayastasmādatraya ityācakṣata etameva
santam ||1||⁸
eṣa u eva bibhradvājaḥ prajā vai vājastā¹ eṣa bibharti yadvibharti tasmādbharadvājastasmādbharadvāja ityācakṣata etameva santam
taṃ devā abruvannayaṃ vai naḥ sarveṣāṃ vasiṣṭha iti taṃ yaddevā abruvannayaṃ vai naḥ sarveṣāṃ vasiṣṭha iti tasmādvasiṣṭhastasmādvasiṣṭha
ityācakṣata etameva santam | sa idaṃ sarvamabhiprāgādyadidaṃ kiñca
sa yadidaṃ sarvamabhiprāgādyadidaṃ kiñca tasmātpragāthāsta̍smātpragāthā³ ityācakṣata etameva santam | sa idaṃ sarvamabhyapavayata
yadidaṃ kiñca sa yadidaṃ sarvamabhyapavayata yadidaṃ kiñca tasmātpāvamānyastasmātpāvamānya ityācakṣata etameva santam | so'bravīdahamidaṃ sarvamasāni yacca kṣudraṃ yacca mahaditi te kṣudrasūktāścābhavanmahāsūktāśca tasmātkṣudrasūktāstasmātkṣudrasūktā ityācakṣata etameva
santam | sūktaṃ batāvocateti tatsūktamabhavattasmātsūktaṃ tasmātsūktamityācakṣata etameva santam | eṣa vā ṛgeṣa hyebhyaḥ sarvebhyo
bhūtebhyo'rcata sa yadebhyaḥ sarvebhyo bhūtebhyo'rcata tasmādṛktasmādṛgityācakṣata etameva santam | eṣa vā ardharca eṣa hyebhyaḥ
sarvebhyo'rdhebhyo'rcata sa yadebhyaḥ sarvebhyo'rdhebhyo'rcata tasmādardharcastasmādardharca ityācakṣata etameva santam | eṣa vai padameṣa
hīmāni sarvāṇi bhūtāni pādi sa yadimāni sarvāṇi bhūtāni
pādi tasmātpadaṃ tasmātpadamityācakṣata etameva santam | eṣa.
vā akṣarameṣa hyebhyaḥ sarvebhyo bhūtebhyaḥ kṣarati na cainamatikṣaranti
sa yadebhyaḥ sarvebhyo bhūtebhyaḥ kṣarati na cainamatikṣaranti tasmādakṣaraṃ tasmādakṣaramityācakṣata etameva santam | tā vā etāḥ
sarvā ṛcaḥ sarve vedāḥ sarve ghoṣā ekaiva vyāhṛtiḥ prāṇa eva
prāṇa ṛca ityeva vidyāt
2.3
⁴
viśvāmitraṃ hyetadahaḥ śaṃsiṣyantamindra upaniṣasāda¹ | sa hānnamityabhivyāhṛtya bṛhatīsahasraṃ śaśaṃsa tenendrasya priyaṃ dhāmopeyāya
tamindra uvāca ṛṣe priyaṃ vai me dhāmopāgāḥ sa vā ṛṣe
dvitīyaṃ śaṃseti | sa hānnamityevābhivyāhṛtya bṛhatīsahasraṃ² śaśaṃsa
tenendrasya priyaṃ dhāmopeyāya | tamindra uvāca ṛṣe priyaṃ vai me
dhāmopāgāḥ sa vā ṛṣe tṛtīyaṃ śaṃseti | sa hānnamityevābhivyāhṛtya bṛhatīsahasraṃ śaśaṃsa tenendrasya priyaṃ dhāmopeyāya | tamindra
uvāca ṛṣe priyaṃ vai me dhāmopāgā varaṃ te dadāmīti | sa
hovāca tvāmeva jānīyāmiti | tamindra uvāca prāṇo vā
ahamasmyṛṣe prāṇastvaṃ prāṇaḥ sarvāṇi bhūtāni prāṇo hyeṣa ya eṣa
tapati sa etena³ rūpeṇa sarvā diśo viṣṭo'smi tasya me'nnaṃ
mitraṃ dakṣiṇaṃ tadvaiśvāmitrameṣa tapannevāsmīti hovāca
2.4
⁵
tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ saṃpannaṃ tasya yāni vyañjanāni taccharīraṃ yo ghoṣaḥ sa ātmā ya ūṣmāṇaḥ sa prāṇaḥ | etaddha sma
vai tadvidvānvasiṣṭho vasiṣṭho babhūva tata etannāmadheyaṃ lebhe | etadu
haivendro viśvāmitrāya provācaitadu haivendro bharadvājāya provāca
tasmātsa tena bandhunā yajñeṣu hūyate | tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ saṃpannaṃ
tasya vā etasya bṛhatīsahasrasya saṃpannasya ṣaṭtriṃśatamakṣarāṇāṃ
sahasrāṇi bhavanti tāvanti śatasaṃvatsarasyāhnāṃ sahasrāṇi bhavanti
vyañjanaireva rātrīrāpnuvanti svarairahāni | tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ
saṃpannaṃ tasya vā etasya bṛhatīsahasrasya saṃpannasya parastānmajñānamayo devatāmayo brahmamayo'mṛtamayaḥ saṃbhūya devatā apyeti ya²
evaṃ veda | tadyo'haṃ so'sau yo'sau so'ham | taduktamṛṣiṇā
sūrya ātmā jagatastasthuṣaśceti⁴ | etadu haivopekṣetopekṣeta
2.1.1
⁵
ityāaitareyadvitīyaOptionāraappṇyake dvitīyo'dhyāyaḥ ||⁶
ADHYĀYA 3.
yo ha vā ātmānaṃ pañcavidhamukthaṃ veda yasmādidaṃ sarvamuttiṣṭhati sa saṃprativid | pṛthivī vāyurākāśa āpo jyotīṃṣītyeṣa vā ātmokthaṃ pañcavidhametasmāddhīdaṃ sarvamuttiṣṭhatyetamevāpyeti | śayanaṃ ha vai samānānāṃ bhavati ya evaṃ¹ veda
tasminyo 'nnaṃ cānnādaṃ ca vedāhāsminnannādo jāyate bhavatyasyānnam| āpaśca pṛthivī cānnametanmayāni hyannāni bhavanti jyotiśca
vāyuścānnādametābhyāṃ hīdaṃ sarvamannamattyāvapanamākāśa ākāśe
hīdaṃ sarvaṃ samopyate| āvapanaṃ ha vai samānānāṃ bhavati ya evaṃ
veda| tasminyo 'nnaṃ cānnādaṃ ca vedāhāsminnannādo jāyate bhavatyasyānnam| oṣadhivanaspatayo 'nnaṃ prāṇabhṛto 'nnādamoṣadhivanaspatīnhi prāṇabhṛto 'danti| teṣāṃ ya ubhayatodantāḥ puruṣasyānu
vidhāṃ³ vihitāste 'nnādā annamitare paśavastasmātta itarānpaśūnadhīva carantyadhīva hyanne 'nnādo bhavati| adhīva ha samānānāṃ
jāyate ya evaṃ veda ||1||⁵
; tasya ya ātmānamāvistarāṃ vedāśnute hāvirbhūyaḥ| oṣadhivanaspatayo yacca kiñca prāṇabhṛtsa ātmānamāvistarāṃ veda| oṣadhivanaspatiṣu hi raso dṛśyate cittaṃ prāṇabhṛtsu| prāṇabhṛtsu tvevāvistarāmātmā teṣu hi raso 'pi dṛśyate na cittamitareṣu| puruṣe
tvevāvistarāmātmā sa hi prajñānena saṃpannatamo vijñātaṃ vadati
vijñātaṃ paśyati veda śvastanaṃ veda lokālokau martyenāmṛtamīpsatyevaṃ saṃpannaḥ| athetareṣāṃ paśūnāmaśanāpipāse evābhivijñānaṃ
na vijñātaṃ vadanti na vijñātaṃ paśyanti na viduḥ śvastanaṃ na
lokālokau ta etāvanto bhavanti yathāprajñaṃ² hi saṃbhavāḥ ||2||³
2.1.2
sa eṣa puruṣaḥ samudraḥ sarvaṃ lokamati | yaddha kiñcāśnute'tyenaṃ
manyate yadyantarikṣalokamaśnute'tyenaṃ manyate yadyamuṃ lokamaśnuvītātyevainaṃ manyeta | sa eṣa puruṣaḥ pañcavidhastasya yaduṣṇaṃ tajjyotiryāni khāni sa ākāśo'tha yallohitaṃ śleṣmā² retastā
āpo yaccharīraṃ sā pṛthivī yaḥ prāṇaḥ sa³ vāyuḥ | sa eṣa
vāyuḥ pañcavidhaḥ prāṇo'pāno vyāna udānaḥ samānaḥ⁴ | tā
etā⁵ devatāḥ prāṇāpānayoreva praviṣṭāścakṣuḥ śrotraṃ mano vāgiti prāṇasya hyanvapāyametā apiyanti | sa eṣa vācaścittasyottarottarikramo yadyajñaḥ | sa eṣa yajñaḥ pañcavidho'gnihotraṃ
darśapūrṇamāsau cāturmāsyāni paśuḥ somaḥ | sa eṣa yajñānāṃ
saṃpannatamo yatsoma etasmindhyetāḥ pañcavidhā adhigamyante yatprāksavanebhyaḥ saikāvidhā trīṇi savanāni yadūrdhvaṃ sā pañcamī ||3||⁶
yo ha vai yajñe yajñaṃ vedāhanyahardeveṣu devamaṃdhyūḍhaṃ sa saṃprativit
eṣa vai yajñe yajño'hanyahardeveṣu¹ devo'dhyūḷho yadetanmahaduktham
tadetatpañcavidhaṃ trivṛtpañcadaśaṃ saptadaśamekaviṃśaṃ pañcaviṃśamiti
stomato gāyatraṃ rathantaraṃ bṛhadbhadraṃ rājanamiti sāmato gāyatryuṣṇigbṛhatī triṣṭubviṣṭupadeti chandataḥ śiro dakṣiṇaḥ pakṣa uttaraḥ
pakṣaḥ pucchamātmetyākhyānam | pañcakṛtvaḥ prastauti pañcakṛtva udgāyati pañcakṛtvaḥ pratiharati pañcakṛtva upadravati pañcakṛtvo nidhanamupayanti tatstobhasahasraṃ bhavati | evaṃ hyetāḥ pañca vidhā
anuśasyante yatprākṛcāśītibhyaḥ saikā vidhā tisrastṛcāśītayo
yadūrdhvaṃ sā pañcamī | tadetatsahasraṃ tatsarvaṃ tāni daśa³ daśeti vai
sarvametāva̍tī̱ hi saṃkhyā daśa daśatastacchataṃ daśaśatāni tatsahasraṃ
2.1.3
tatsarvam | tāni trīṇi chandāṃsi bhavanti tredhā vihitaṃ vā
idamannamaśanaṃ pānaṃ⁴ khādastadetairāpnoti ||4||⁵
tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ saṃpannam | tadvaitadeke nānāchandasāṃ sahasraṃ
pratijānate kimanyatsadanyadbrūyāmeti | triṣṭupsahasrameke¹ jagatīsahasrameke'nuṣṭupsahasrameke | taduktamṛṣiṇā | anuṣṭubhamanu carcūryamāṇamindraṃ ni cikyuḥ kavayo manīṣeti || vāci vai tadaindraṃ prāṇaṃ
nyacāyannityetattaduktaṃ bhavati | sa hevaro yaśasvī kalyāṇakīrtirbhaṃvitorīśvaro ha tu purāyuṣaḥ praitoriti ha smāhākṛtsno hyeṣa
ātmā yadvāgabhi hi prāṇena² manase'syamāno vācā nānubhavati | bṛhatīmabhisaṃpādayedeṣa vai kṛtsna ātmā yadbṛhatī | so
'yamātmā sarvataḥ śarīraiḥ parivṛtastadyathāyamātmā sarvataḥ śarīraiḥ
parivṛta evameva bṛhatī sarvataśchandobhiḥ parivṛtā | madhyaṃ hyeṣāmaṅgānāmātmā madhyaṃ chandasāṃ bṛhatī | sa heśvaro yaśasvī kalyāṇakīrtirbhaṃvitorīśvaro ha tu purāyuṣaḥ praitoriti ha smāha kṛtsnohyeṣa ātmā yadbṛhatī tasmādbṛhatīmevābhisaṃpādayet ||5||⁶
tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ saṃpannaṃ tasya vā etasya bṛhatīsahasrasya
saṃpannasyaikādaśānuṣṭubhāṃ śatāni bhavanti pañcaviṃśatiścānuṣṭubha
otaṃ vai bhūyasā kanīyaḥ | taduktamṛṣiṇā | vācamaṣṭāpadīmahamityaṣṭau hi caturakṣarāṇi bhavanti | navasraktimiti bṛhatīṃ saṃpadyamānā navasraktiḥ | ṛtaspṛśamiti satyaṃ vai vāgṛcā spṛṣṭā
indrātpari tanvaṃ mama iti tadyadevaitadbṛhatīsahasramanuṣṭupsaṃpannaṃ
bhavati tasmāttadaindrātprāṇādbṛhtyai vācamanuṣṭubhaṃ tanvaṃ saṃnirmimīte
sa vā eṣa vācaḥ paramo vikāro yadetanmahadukthaṃ tadetatpañcavidhaṃ
2.1.4
mitamamitaṃ svaraḥ satyānṛte iti | ṛggāthā kumbyā tanmitaṃ
yajurnigado vṛthāvāktadamitaṃ sāmāṃtho yaḥ kaśca geṣṇaḥ saḥ svara
o3miti satyaṃ netyanṛtam | tadetatpuṣpaṃ phalaṃ vāco yatsatyaṃ sa
hemvaro yaśasvī kalyāṇakīrtirbhavitoḥ puṣpaṃ hi phalaṃ vācaḥ
satyaṃ vadati | athaitanmūlaṃ vāco yadanṛtaṃ tadyathā vṛkṣa āvirarmūlaḥ
śuṣyati sa udvartata evamevānṛtaṃ vadannāvirarmūlamātmānaṃ karoti
sa śuṣyati sa udvartate | tasmādanṛtaṃ na vadeddayeta tvenena | parāgvā
etadriktamakṣaraṃ yadetado3miti tadyatkiñcomityāhātraivāsmai tadricyate sa yatsarvamoṃ kuryādriñcyādātmānaṃ sa kāmebhyo nālaṃ syāt
athaitatpūrṇamabhyātmaṃ yanneti | sa yatsarvaṃ neti brūyātpāpikā'sya
kīrtirjāyeta sainaṃ tatraiva hanyāt | tasmātkāla eva dadyātkāle na
dadyāttatsatyānṛte mithunīkaroti tayormithunātprajāyate bhūyānbhavati | yo vai tāṃ vācaṃ veda yasyā eṣa vikāraḥ sa saṃprativit
akāro vai sarvā vāksaiṣā sparśoṣmabhirvyajyamānā bahvī nānārūpā bhavati | tasyai yadupāṃśu sa prāṇo'tha yaduccaistaccharīraṃ
tasmāttattira iva tira iva hyaśarīramaśarīro hi prāṇo'tha
yaduccaistaccharīraṃ⁶ tasmāttadāvirāvirhi śarīram ||6||⁷
tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ saṃpannaṃ tadyaśaḥ sa indraḥ sa bhūtānāmadhipatiḥ | sa ya evametamindraṃ bhūtānāmadhipatiṃ veda visrasā
haivāsmāllokātpraitīti ha smāha mahidāsa aitareyaḥ pretyendro
bhūtvaiṣu lokeṣu rājati | tadāhuryadanena rūpeṇāmuṃ lokamabhisaṃbhavatīm̐3 atha kena rūpeṇemaṃ lokamābhavatīm̐3 | tadyadetatstriyāṃ
lohitaṃ bhavatyagnestadrūpaṃ tasmānnasmānna vībhatsetātha yadetatpuruṣe
2.1.5
reto bhavatyādityasya tadrūpaṃ tasmāttaismānna vībhatseta | so'yamātmemamātmānamamuṣmā ātmane saṃprayacchatyasāvātmāmumātmānamimasmā¹ ātmane saṃprayacchati tāvanyonyamabhisaṃbhavato'nenāha rūpeṇāmuṃ lokamabhisaṃbhavatyamuno rūpeṇemaṃ lokamābhavati ||7||³
tacaite ślokāḥ
yadakṣaraṃ pañcavidhaṃ sameti | yujo yuktā abhi yatsaṃvahanti
satyasya satyamanu yatra yujyate | tatra devāḥ sarve ekaṃ bhavanti
2.2-2
yadakṣarādakṣarameti yuktam | yujo yuktā abhi yatsaṃvahanti
satyasya satyamanu yacca yujyate | tatra devāḥ sarvaṃ ekaṃ bhavanti
2.3-2
yadvāca omiti yacca neti | yaccāsyāḥ krūraṃ yadu' colbaṇiṣṇu | tadviyūyā kavayo anvavindan | nāmāyattā samatṛpañchute'dhi'
2.4-2
yasminnāmā samatṛpañchute'dhi' | tatra devāḥ sarvayujo bhavanti
tena pāpmānamapahatya brahmaṇā | svargaṃ lokamapyeti vidvān
2.5
nainaṃ vācā striyaṃ bruvan | nainamastrīpumānbruvan | pumāṃsaṃ na
bruvannenam | vadanvadati kaścana
Linked texts (5)
- Aitareyāraṇyaka — Sanskrit
- Daśopaniṣad — Sanskrit
- Bahvṛcāraṇyabhāṣya — Sanskrit
- Aitareyāraṇyaka (Aitareya Mahīdāsa) — Aitareya Mahīdāsa, Sanskrit
- Mahaitareya — Sanskrit