Samavedarthaprakasha 1
Sāmavedārthaprakāśa 1
- Language
- Sanskrit
Contents
1.2
yasya niḥśvasitaṃ vedādyovedebhyo'khilaṃ jagat
nirmame tamahaṃ vande vidyātīrthamaheśvaram
1.3
tatkaṭākṣeṇa tadrūpaṃ dadhadbukkamahīpatiḥ
ādiśat sāyaṇācāryaṃ vedārthasya prakāśane
1.4
ye pūrvottaramīmāṃse (1) te vyākhyāyātisaṅgrahāt (2)
kṛpāluḥ sāyaṇācāryo vedārthaṃ vaktumudyataḥ
1.5
sāmavedārthameṣo'tra prakāśayati sādaram
udgātṛstatvajijñāsorapi tena kṛtārthatā (1)
1.6
yajñobrahma ca vedeṣu dvāvarthau kāṇḍayorddayoḥ (2)
adhvaryu mukhyaiṛtvigbhi ścaturbhiryajña-sampadaḥ
1.7
nirmimīte kriyā-saṅghairadhvaryuryajñiyaṃ vapuḥ
tadalaṃkārvate hotā brahmodgātetyamī trayaḥ
1.8
śastra-yājyānuvākyābhirhotālaṅkurute'dhvaram
ājya-pṛṣṭhādibhiḥ stotrai rudgātālaṅkarotyamum
1.6-2
trayāṇāmaparādhāṃstu brahmā pariharet sadā
ṛcāvaddheti mantro'sāvardhaḥ sarvo'bhidhīyate
1.10
yajñaṃ yajurbhiiradhvaryu nirmimīte tato yajuḥ
vyākhyātaṃ prathamaṃ, paścādṛcāṃ vyākhyānamoritam
1.11
sāmnāmṛgāśritatvena sāma-vyākhyā 'dya varṇyate
anutiṣṭhāsu-jijñāsā-vaśād vyākhyā-kramo hyayam
1.12
jāte dehe bhavatyasya kaṭakādi-vibhūṣaṇam
māśritam maṇimuktādi kaṭakādau yathā tathā
1.13
yajurjāte yajña-dehe syādṛgbhirādibhūṣaṇam
sāmānyāmaṇimuktādyāṛkṣu tāsu samāśritāḥ
1.13.p1.1
nanvadhvaryu-hotṛdgātṛ-brahma-karttavya-pratipādako yo mantrastasyārtho
yojanīyaḥ-iticet, yojyate— “ṛcāṃ tvaḥ poṣamāste pupuṣvān
gāyanaṃ tvo gāyati śakvarīṣu | brahmā tvo vadati jātavidyāṃ yajñasya
mātrāṃ vimimīta u tvaḥ”—ityeṣa mantraḥ(1)| tasyāyamarthaḥ—tva-śabdaḥ
sarvanāmasu paṭhitaḥ eka-śabda-paryāyaḥ, ekohoṭṭa-nāmakaḥ ṛtvik
tatra tatra viprakīrṇatvenādhītānāmṭacāṃ yajñānuṣṭhāna-kāle saṅgobhāva
māpādya puṣṭiṃ kurvannāste ; eka udgātṛ-nāmakaḥ śakaryupalacitacchandaḥviśeṣayuktāsvṛkṣu gāyatrādi-nāmakaṃ sāma gāyati ; eko
brahma-nāmakā hocādīnāṃ vaida-traya-viṣaye yasminkasmiṃścidaparādhe
jāte tatpratīkārarūpāṃ vidyāṃ vadati(2)| ataeva cchandogā āmananti
“yajñasya haiṣabhiṣam yad brahmā yajñāyaiva tad bheṣajaṃ kṛtvā harati”—
iti , “yadi yajñaṛta āttirbharvati bhūriti brahmā gārhapatye
juhuyāt”-ityādi†ca ; ekastvadhvaryuryajñasya mātrāṃmiyattāṃ vimi
mīte viśeṣeṇa paricchinatti iti
aca śaṅkate “brahmā yajamānaṃ sarvāṃścartvijo'bhi rakṣati”-iti prakaraṇopasaṃharaṇavacanādapyate
nanu vedārtha-prakāśake'smin granthe vedānāṃ vyākhyeyatve sati
tatparityajya yajurādikaṃ vyākhyeyatvenopanyasitumayuktam-iticet—
nāyaṃ doṣaḥ, mantra-viśeṣa-vācakairyajurādi-śabdaistatsambandhopetānāṃ
vedānāmupalabdhitvāt
nanu mantra-vedyoḥ ko viśeṣaḥ ? iti cet, ucyate—mantrabrāhmaṇa-samaṣṭirvedaḥ | tathācāpastambaḥ smarati " mantra-brāhmaṇayo
rveda-nāmadheyam”-iti (1) | vedekadeśayormantra-brāhmaṇayoḥ pṛthak
svarūpaṃ jaiminirnyāyena nirṇītavān, (2) tatra mantra-svarūpa-nirṇayaṃ
1.13.p1.2
dvitīyādhyāyasya prathamapāde saptamādhikaraṇe nyāya-vistara-kāra (1)
itthamudājahāra—“‘ahebudhniya mantraṃ me-iti mantrasya lakṣaṇam
nāstyasti vā'sya nāstyetadvyāptagāderavāraṇāt || yājñikānāṃ
samākhyānaṃ lakṣaṇaṃ doṣa-varjitam | te'nuṣṭhāna-smārakādau mantraśabdaṃ prayuñjate || ādhāne idamāmnāyate—‘aherabudhniya mantraṃ me
gopāya’-iti ; tatra mantrasya lakṣaṇaṃ nāsti, avyāptyativyāptyorvārayitumaśakyatvāt—‘vihitārthābhidhāyakomantraḥ’-ityukte ‘vasantāya kapiñjalānālabhate’ ityasya mantrasya vidhirūpatvādavyāptiḥ,
manana-heturmantraḥ-ityukte brāhmaṇe'tivyāptiḥ, evam ‘asi-padānto
mantraḥ’ ‘uttamapuruṣānto mantraḥ’ ityādi-lakṣaṇānāṃ parasparamavyāptiḥ ;
iticet, — maivam, yājñika-samākhyānasya nirdoṣa-lakṣaṇatvāt
tacca samākhyānamanuṣṭhāna-smārakādīnām mantratvaṃ gamayati—urupratha
svetyādayo'nuṣṭhāna-smārakāḥ [1] agnimaule purohitamityādayaḥ
stutirūpāḥ [2] īṣetvetyādayastvantāḥ [3] agnaāyāhi vītayeityādayaśrāmantraṇopetāḥ [4] agnīdagnīn viharetyādayaḥ praiṣarūpāḥ
[5] adhaḥsvidāsoduparisvidāsīdityādayo vicārarūpāḥ [6] amba'mbike'mbālike na mānayati kaścanetyādayaḥ paridevanarūpāḥ [7]
pṛcchāmi tvā paramantaṃ pṛthivyāityādayaḥ praśnarūpāḥ [8] vedimāhuḥ
paramantaṃ pṛthivyāityādaya uttararūpāḥ [6] evamanyadapyudāhāryam
īdṛśeṣvatyanta-vijātīyeṣu samākhyānamantareṇa nānyaḥ kaścidanugato
dharmo'sti, yasya lakṣaṇatvamucyeta; lakṣaṇasyopayogaśca pūrvācāryai
rdarśitaḥ—‘ṛṣayo'pi padārthānāṃ nāntaṃ yānti pṛthaktataḥ †
1.13.p1.3
lakṣaṇena tu siddhānāmantaṃ yānti vipaścitaḥ’-iti; tasmādabhiyuktānāṃ mantre'yamiti samākhyānaṃ lakṣaṇam” 1|| brāhmaṇa-svarūpamapi tatraivāṣṭamādhikaraṇe itthaṃ nirṇītam—2“nāsyetad brāhmaṇetyatra lakṣaṇaṃ vidyate'thavā | nāstītyanto vedabhāgāditi kṛpterabhāvataḥ|| mantraśca brāhmaṇaṃ ceti dvau bhāgau tena mantrataḥ
anyad brāhmaṇamityetad bhaved brāhmaṇa-lakṣaṇam || cāturmāsyeṣvida
māmnāyate—‘etad brāhmaṇānyeva pañca havīṃṣi’-iti, tatra
brāhmaṇasya lakṣaṇaṃ nāsti, kutaḥ ? vedabhāgānāmiyattānavadhāraṇena
brāhmaṇabhāgeṣvanyabhāgeṣu ca lakṣaṇasyāvyāptitivyāptoḥ śodhayitu
maśakyatvāt; pūrvoktomantrabhāgaekaḥ, bhāgāntarāṇi ca kānicit pūrvairudāharttṛ saṅgṛhītāni ‘heturnirvacanaṃ nindā praśaṃsā
saṃśayo vidhiḥ| parakṛtiḥ purākalpo'vadhāraṇa-kalpanā’iti— tena hyannaṃ kriyataiti hetuḥ [1] etahṛnnodadhitvamiti nirvacanam [2] amedhyā vai māṣā iti nindā [3] vāyu
rve kṣepiṣṭheti praśaṃsā [4] tadvyacikitsan juhavānī māhoṣā
miti saṃśayaḥ [5] yajamānena sammitaudumbarī bhavatīti vidhiḥ
[6] māṣāneva mahyaṃ pacate-iti parakṛtiḥ [7] purā brāhmaṇā abhaiṣu
riti purākalpaḥ [8] yāvato'śvān pratigṛhṇīyāt tāvato vāruṇāṃ
ścatuṣkapālānnirvapediti viśeṣāvadhāraṇakalpanā [6] evamanyadapyudāhāryyam | na ca ‘hetvādīnāmanyatamadbrāhmaṇam’—iti lakṣaṇam, mantreṣvapi hetvādi-sadbhāvāt†| tathāhi— indravovāsuśanti hīti hetuḥ—udāniṣurmahīriti tasmādudakamucyataiti
āśrayabhūtā ṛcaḥ sāmavede samāmnāyante ; tasmānnāsti lakṣaṇa
miti cet— na, pādādīnāmasaṃkīrṇa-lakṣaṇatvāt ; 'pādabandhenārthena
1.13.p1.4
copetāḥ vṛttabaddhāḥ mantrāḥ ṛcaḥ' ‘gītirūpāḥ mantrāḥ sāmāni'
'vṛtta-gīti-varjitatvena praśliṣṭapaṭhitāḥ mantrāḥ yajūṃṣi'-ityukte na
kvāpi saṅkaraḥ”-2-4-5-iti(1)
yaduktaṃ gītiṣu sāmākhyeti tadeva viśadīkarttuṃ saptamādhyāyasya
dvitīyapāde rathantaraśabdo nirūpitaḥ-6"atideśyaṃ viniścetuṃ
kavatīṣu rathantaram | gāyatītyṛg gānayuktā śabdārthogānameva
vā || iti cintā gānayuktā tvabhikhyetyuk prasiddhitaḥ | lāghavā
datideśasya yogyatvāccāntimobhavet (1śca0) || idamāmnāyate—
'kavatīṣu rathantaraṃ gāyati'-iti, 'kayā naścitraābhuvadityādyāstisraṛcaḥ kavatyaḥ (2), tāsu vāmadevyaṃ sāmādhyayanataḥ prāptam
(3)tadvādhituṃ rathantaraṃ sāma tāsvatidiśyate, tatrātideśasya svarūpaṃ
niścetuṃ rathantara-śabdārthaścintyate | gānaviśeṣayuktābhitvāmūranonumaitīyamṛg (4) rathantaramityucyate, kutaḥ? adhyetṛ-prasiddhitṛtīya caturthaḥ pañcamaḥ ṣaṣṭha ścetyete sapta-svarāḥ(1), te cāvāntara
bhedairbahudhā bhinnāḥ | svarasya sāma-niṣpādakatvaṃ chāndogyopaniṣadaḥ
prathame prapāṭhake(8kha0) praśnottarābhyāmāmananti— “sa ha śilakaḥ
śālāvalyaścaikitāyanaṃ dālbhyamuvāca— hanta ! tvā pṛcchānīti,
pṛccheti hovāca— kā sāmno gati riti, svaraiti ho vāca”—
iti | kāṇvā udgīthavidyāyāṃ svarasya sāma-sambandhi-sarvasva-sthānīyatvaṃ śobhana-varṇa-sthānīyatvaṃ cāmananti(2)— “tasya haitasya
sāmno yaḥ svaṃ veda, bhavati hāsya svaṃ, tasya svara eva svam,-iti,
“tasya haitasya sāmno yaḥ suvarṇaṃ veda, bhavati hāsya suvarṇaṃ,
tasya vai svara evasuvarṇam”-iti ca
akṣara-vikārādīnāntu sāma-niṣpādakatvaṃ navamādhyāyasya
1.13.p1.5
dvitīyapāde eva ‘arthaikatvād vikalpaḥ syāt’ (27 sū0)-ityetasya
saptamādhikaraṇagatasya sūtrasya vyākhyānāvasare śabarasvāminā spaṣṭamuktam— “sāmavede sahasraṃ gītyupāyāḥ, āha kaime gītyupāyā
nāma ? ucyate— gītirnāma kriyā hyābhyantara-prayatna-janyā, svara
viśeṣāṇāmabhivyañjikā, sāma-śabdābhilapyā, sā niyata-pramāṇā,
ṛci gīyate (1), tatsampādanārtho'yamṛgakṣara-vikāroviśleṣo
vikarṣaṇamabhyāsovirāmaḥ stobhaityevamādayaḥ sarve sāmavede (9)
samāmnāyante"-iti | tadviṣaye vicāro nyāyavistare'bhihitaḥ— “samucceyā vikalṣyā vā vibhinnā gīti-hetavaḥ
ādyaḥ prayogagrahaṇādarthaikatvād vikalpasam || chāndogye tavalkātadyathā
“ognam̐ ā yā̍hi vī̱taye̍ gṛṇā̱no̍ ha̱vyadā̍taye
nihotā̍ sa̱tsi ba̱rhiṣi̍” | (sā0 dṛ0 1pra0 1 kha0 1ṛ0)
atha gānāni vauñji, tatrādyaṃ geyagānasya prathamaṃ sāma | tadeva paśyatu tāvat—
“ognāyi | āyāhī3 voyitoyā2yi | to
yā2yi | gṛṇāno3 | vyadāto yā2yi | toyā2yi
nāyiho tosā23 | ttā2yi | vā 234au hovā
hī23ṣau | 1”
atra ādyākṣarādayovikṛtāḥ, 'vītaye'-iti bījakāt 'voyi'-ityādyantāt
‘toyā-’ityādirviśiṣṭaḥ, ‘yā 2yi’-ityādyaṃśo vikarṣakaḥ, ‘to yā 2yi’-ityetasyobhayatra
pāṭho'bhyāsaḥ, ‘havyadātaye’-iti bījake ‘ha | kadā to yā- 2yi’-ityaṃśe ukārānantaraṃ
yatirvirāmaḥ, ‘tsi’-iti mūlakaḥ ‘ttā 2yi’-ityaṃśaḥ stobhaḥ, adhikatve sati ṛgviṇakṣaṇā
varṇaḥ stobhaḥ-iti tallakṣakhatvāt | stobhādayaityādipadāt lopāgamādayo grāhyāḥ,
tathāhi— ‘barhiṣi’-itāṃśasya rephāśravaṇaṃ, madhye ‘ohovā’-ityāgamaśca | evaṃ yathāsambhavamilito vikṛtādiḥ sarvatra dhyeyaḥ
1.13.p1.6
rādi -śākhā-bhedeṣu vilakṣaṇagīti-hetavo'kṣara-vikārādaya
āmnāyante, te sarve karmānuṣṭhāne samuccetavyāḥ; kutaḥ ? prayogavacane
sarveṣāṃ parigṛhītatvāt— maivam, ekaika-śākhoktairevākṣara-vikārādibhiradhyayana-kālaeva gīti-svarūpa-niṣpattestanniṣpatti-lakṣaṇasya prayojanasyaikatvāt, prayoga-vacana-parigṛhītāapi vrīhi-yavavad bṛhadrathantaravacca vikalpante” -iti || gītihetuṣu stobhasyātyantamaprasiddhatvāttallakṣaṇaṃ tasminnevapāde ekādaśādhikaraṇe cintitam— '“stobhasya lakṣaṇaṃ nāsti kiṃ vāsti na vivarṇatā
ādhikyamapyativyāptaṃ viśiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ bhavet || na tāvad vivarṇatvaṃ
lakṣaṇam, varṇa-vikārasya viparīta-varṇatvena stobhatva-prasaṅgāt;
agnaāyāhī (cha.pra1.da1.1) tyasyāmṛci akārasya sthāne okāraṃ
kṛtvā gāyanti “ognāyi” iti(ge0pra1.sā1) | adhiko varṇaḥ
stoma ityukte sati, abhyāse'tivyāptiḥ; pivāsomamindramandatutve tyetasyāmṛci (1) datutvetyakṣara-trayaṃ gānakāle trirabhyastam (2) | atovikārābhyāsayorativyāpternāstilakṣaṇam-iti
cet— maivam, “adhikatve satyṛgvilakṣaṇa-varṇaḥ stobhaḥ”(3)iti viśiṣṭasya tallakṣaṇāt; loke'pi sabhāyāṃ vipralabdhakenocyamānaṃ prakṛtārthānanvitaṃ kāla-kṣepa-mātra-hetuṃ śabdarāśiṃ
stobha ityācakṣate, tasmādasti lakṣaṇam”9–iti || akṣaravikāra-stobhādivat varṇa-lopo'pi kvacid gīti-heturbhavati,
tallopa-viṣayaśca vicāro navamādhyāye prathamapādasyāṣṭādaśādhikaraṇe'bhihitaḥ- 10“irā girā vikalpaḥ syādutairaivā viśeṣataḥ | ādyomaivaṃ bādha-pūrvamirāyāvihitatvataḥ || jyotiṣṭome
1.13.p1.7
śrūyate “yajñāyajñīyena stuvīta”-iti (1) | ‘yajñāyajñā’ityanena śabdena yuktāyāmṛcyutpannaṃ sāma yajñāyajñīyam (2),
tasyāmṛci girā śabdaḥ paṭhyate ‘yajñā yajñā vo agnaye
girā girā ca dakṣase’-iti (3) | tatra sāmagā yonigāna (4)
madhīyānāḥ sahaiva gakāreṇa gāyanti 'gāyirā girā'iti; brāhmaṇe (1) tu gakāra-lopa-pūrvvakamākāra-yakārādikaṃ
gānaṃ vidhīyate 'airaṃ kṛtvodgeyam'-iti, girā-śabde gakāra-lopā
dirāśabdo bhavati, irāyāḥ sambandhi gānam airam, tādṛśaṃ
kṛtvā prayoga-kāle tadgānaṃ karttavyamityarthaḥ ; tatra yonigāna-brāhmaṇayoḥ samāna-balatvena viśeṣābhāvāt vikalpena prayoktavyam-iti
prāpte, brūmaḥ- 'na girāgireti brūyādva, yad girā gireti
brūyād ātmānameva tadudgātā giret' (2)-iti gakārasahita-gāne bādhakamabhidhāya gakāra-rahitamirā-padaṃ geyatvena
vidhīyate, tatpadāderikārasya gānārthamākāroyakāraṅkāra
śceti trīn varṇān prayuñjate, tata 'āyirā'-ityeva gātavyam”
(1)10. iti || tatraivoparitanādhikāre kaścid viśeṣaścintitaḥ- 110 “irā-padaṃ na geyaṃ syād geyaṃ vā gautyanuktitaḥ | na geyaṃ
gīyamānasya sthāne pātāt pragīyate || brāhmaṇena vihitairāśabdo
na gātavyaḥ, kutaḥ ? airamiti śabdena gauteranuktatvāt; pāṇinīyena
vihitam, tasmāt sāmnaiva stotavyam"19-iti (1) || tasya ca
sāmnaḥ ṛcaṃ prati saṃskārakatvaṃ tasminneva pāde dvitīyādhikaraṇe
nirṇītam— 19“sāmarcaṃ prati mukhyaṃ syād guṇo vā bāhya-pāṭhataḥ
mukhyamabhyasituṃ pāṭho guṇo gītākṣaraiḥ stuteḥ || rathantaraṃ gāya
tītyādau yadgānaṃ vihitam tadeva sāma-śabdārthaiti pratipāditaṃ
1.13.p1.8
smāritañca, tadetad gāna mṛcaṃ prati pradhāna-karma syāt, kutaḥ ?
yāga-prayogād bahiradhyayana-kāle'pi paṭhyamānatvāt, guṇakarmatve tu vrīhi-prokṣaṇādivad yāga-madhye eva gānamanuṣṭhīyeta, tato
bahirgānasya viśvajidādivat phalaṃ kalpanīyam (2) madhyakālīna-gānaṃ tu prayājādivadārādupakārakam (3) ; tasmānmukhyametanna tu guṇa-karma-iti prāpte, brūmaḥ— na tāvad bahiḥ pāṭhaḥ
pradhānakarmatvaṃ kalpayituṃ śaknoti 'bhūmirathika-śukveṣṭi-nyāyena
prayoga-pāṭavāya gānādhyayanopapatteḥ (bhūmirathiko bhūmau rathamālikhyābhyāsaṃ karoti, yathā vā chātraḥ śuṣkedhmā prayoga-pāṭavaṃ
sampādayati, taddat) | nāpi guṇakarmatve prayojanābhāvāt
pradhānakarmatvamiti vācyam, gānena saṃskṛtairṛgakṣaraiḥ stutisambhavāt; 'ājyaiḥ stuvate'-'pṛṣṭhaiḥ stuvate'-iti stuti-vidhānāt,
tasmādṛgakṣarāṇāṃ kharaviśiṣṭatvākārābhivyaktirddaṣṭaṃ prayojanamityadṛṣṭasyākalpanīyatvād gānaṃ saṃskārakarma"19-iti
yathoktamṛgakṣarāṇāṃ saṃskārakaṃ gītyātmakaṃ yat sāma tadetadekaikaṃ
chandogā ekaikasyāmṛci 'vedasāma'-nāmake granthe'dhīyante, ūhanāmake
tu granthe ekaikaṃ sāma tṛce'dhīyate so'yamūhagranthaḥ tasminneva pāde
prathamādhikaraṇasya dvitīyavarṇake vicāritaḥ- 14“ūhagrantho'pauruṣeyaḥ pauruṣeyo'thavāgrimaḥ | vedasāma-samānatvād vidhi-sārthakato'ntimaḥ || yasmin granthe sāmagāstṛce dṛce sāmaikaikaṃ gāyanti
so'yamūhagranthonityo na tu puruṣeṇa nirmitaḥ, kutaḥ ? anadhyāyavarjanena karturasmaraṇādhyāpakānāṃ vedatva-prasiddhyā ca vedasāma-nāma
1.13.p1.9
ka-yoni-grantha-sadṛśatvāt ; iti cet — maivam, apauruṣeyatve vidhivaiyarthya-prasaṅgāt- 'yadyonyāṃ taduttarayorgāyati'-iti vidhīyate
ayamarthaḥ— apauruṣeyatvena sampratipanne vedasāma-nāmake granthe
‘kayā naścitra ā bhuvat-’(1)ityetasyāṃ yonyāmekasyāmṛci yadvāmadevya-nāmakaṃ (2) sāmopadiṣṭaṃ tadevottarayorṛcoḥ. ‘ kastvāsatyomadānām’ ‘abhī ṣu ṇaḥ sakhīnām’ (3)-ityanayoḥ dvitīyatṛtīyayorgātavyam-ityayaṃ vidhirūhagranthasya vedatve vyarthaḥ syāt,
‘vedasāma’-vadadhyayanādeva tatsiddheḥ | uparitanaṛgdvaye sāmohasya
pauruṣeyatve'pi sāma-svarūpasya tadādhārabhūtānāṃ tisṛṇāmṛcāṃ ca
vedatvādanadhyāyāḥ varjanīyāḥ, karturasmaraṇaṃ jīrṇakūpārāmādiṣviva
cirakāla-vyavadhānādupapannam, a-smaraṇa-mūlaivādhyāpakānāṃ vedatvaprasiddhiḥ (4)— yathābahvṛcāmadhyāpakāmahāvrata-prayoga-pratipādakaṃ
śāṅkhalāyana-nirmitaṃ kalpa-sūtramāraṇye'dhīyamānāḥ pañcamamāraṇyaka
miti vedatvena vyavaharanti, tadsat ; na ca tasyāpi vedatvamastviti
vācyam, prathamyāraṇyakena punaruktatvāt, arthavāda-rāhityena brāhmaṇāsādṛśyābhāvācca ; tasmāt pañcamāraṇyakavadūhaḥ (1) pauruṣeyaḥ ;
pauruṣeyasya ca nyāya-mūlatvāt yatra vakṣyamāṇa-nyāya-virodhastadpramāṇam”14-iti
tatraiva kecid viśeṣā-stṛtīya-caturtha-pañcama-ṣaṣṭhādhikaraṇairvahuvarṇakopetervicāritāḥ ; tatra, tṛtīyādhikaraṇam— 15 “aṃgaiḥ
1.13.p1.10
sāmarttu kṛtsna vā pratyṛcaṃ tisṛbhiḥ śruteḥ | aṃgairmaivaṃ śruteraṃgerasiddheḥ pratyṛcaṃ bhavet || 'ekaṃ sāma tṛce (2) kriyate stotriyamiti, śrūyate, tatra tredhā vibhakteṣu sāmāṃgeṣu ekaiko'śaḥ ekaikasyāmṛci gātavyaḥ, kutaḥ ? ekasya sāmnaḥ tisṛbhirṛgbhirniṣpādanasya śravaṇāt ; iti prāpte, brūmaḥ— stotriyamiti stutiniṣpādakatvaṃ kṛtsnasya sāmnovidhīyate, na tu sāmāṃśānām ; stutirnāma guṇa-kathana-paramekaṃ vākyam, tacca vākyamekasyāmṛci sampūrṇam, tataḥ kṛtsnena sāmnā tad vākyaṃ saṃskāryyamiti pratyṛcaṃ sāmābhyasanīyam (3), tathāsati dvitīya-tṛtīyayorṛcostasyaiva sāmnaāvarttamānatayā sāmāntaratvābhāvād ṛk-traya-niṣpādyatvamaviru‘uccātā3ijātamāndhasāḥ| divāisā'13ra 2 | miyā
23dadā3 | ugraṃgra śarmā | mahā23 i avāu | vā3
(iti prathamāṃśaḥ)|| sane ā 3 i ndrāyayajyavāi | varuṇā'1yā ra 2 | ma̍ru23dbhi̱yā̍ | varivo̍ vā̍3t | parā23isavāu | vā3 (itihitīyāṃśaḥ) || enāvā23 śvā̍ni
ardhacā | yu̍ktā̍no̍'1imā ra 2 | nu̍ṣā23ṇā̍m | siṣā̍
saintā̍ḥ | vanā23 mahou | vā3 (iti tṛtīyāṃśaḥ)
sto̍ṣe 2 mṛ̱ 3 4 5 (iti sāma-śeṣa-sūcakīnidhanāṃśaḥ)
utpannaṃ sāma, nyūna-cchandaskayorgīyate, tadā sāma-bhāgenaiva tatpūrtteravaśiṣṭa-sāmabhāgāśrayābhāvādbikhet ; yadi yonerapyadhikacchandaskayorgīyate, tadā sāmno'lpatvādavaśiṣṭaṛgbhāgaḥ sāma-rahitaḥ
syāt ; tasmāt samāna-cchandaskhāsveva gātavyam”19-iti (1)
pañcamādhikaraṇe prathama-varṇakam- 17“chandasyo-ruttarāsthayorvā
gīterihohanam | aviśeṣād vikalpaḥ syādanyaḥ saṃjñā-balitvataḥ
sāmagānāmṛkpāṭhāya dvau granthau vidyete, ‘chandaḥ’ ‘uttarā’ ceti (2)
1.13.p1.11
tatra, chando nāmake granthe nānāvidhānāṃ sāmnāṃ yonibhūtā evarcaḥ
paṭhitāḥ ; uttarā-granthe tṛcātmakāni (2) sūktāni paṭhitāni
(4) ; ekasmiṃstṛce chandogatā yonyṛk prathamā, itare dve uttare
evaṃ sthite sati rathantaramuttarayo rgāyati, yadyonyāṃ taduttarayo
rgāyatītyatra dvividhe uttare sambhāvite, rathantarasya— chandogranthe
'bhitvāśūraitīyamṛg yonitvena paṭhitā, tasyāupari tvāmiddhihavāmahaityādayaḥ bṛhadādi-sāmnāṃ yonayaḥ paṭhitāḥ [3pra01kha0180],
uttarā-granthe abhitvāśūreti sūkte (1) tasyāṛcaūrddhaṃ natvāvām̐2
anyaityeṣā [1,11,2] sāmnaḥ (2) kasyāpyayonibhūtā paṭhitā ;
tatra chandogranthāpekṣayā sāmāntarayoryonī dve rathantarasya
sva-yonyuttare bhavataḥ, uttarā-granthāpekṣayā tṛca-gate dvitīya-tṛtīye
svayonyuttare bhavataḥ, tatra viśeṣa-niyāmakābhāvāt yayoḥ kayościduttarayorgānamiti cet— maivam, uttareti saṃjñā sahasā buddhisthā
bhavati pratiyogi-nirapekṣatvāt, pūrvaṃ-paṭhitāṃ yonimṛcamapekṣya yaduttarātvaṃ tadvilambena pratīyamānatvād durbalam, īdṛśamevottarātvaṃ
chandasi paṭhitayoḥ sva-yonyuttara-bhāvinyoḥ sāmāntara-yonyordvayorṛcoḥ, tṛca-gatayostu dvitīya-tṛtīyayoruttarātvaṃ saṃjñayā varttate,
atastayoreva gānam ; evaṃ sati pūrvādhikaraṇe nirṇītaṃ samākhyeva
gānamanugṛhītaṃ bhavati ; kiñca (2) tṛcātmakeṣu sūkteṣu yā prathamā
taṃsvena tat-siddhaye prathamāyāḥ atijagatyāḥ saptakṛtvaāvartanīyatvāt ; tasmāt traiśokaṃ sāma saṃhṛtyoruhanīyam”18-iti
ṣaṣṭhādhikaraṇe prathama-varṇakam— 19 “rathantare kakum grāhyā yasyāṃ
1.13.p1.12
vākye'rthavattvataḥ | punaḥpadā-prasiddhāde rantyortho'nyatra vīkṣyatām
idamāmnāyate (1) 'na vai bṛhadrathantaramekacchandaḥ yattayoḥ pūrvā
bṛhatī kakubhāvuttare'-iti; ayamarthaḥ— bṛhadrathantaraṃ tadetat
sāmadvayamitara-sāmavadekacchandaskaṃ na bhavati, yasmāt kāraṇāt
tayorbṛhadrathantara-sāmnogaśraya-bhūtāsvṛcu pūrvā bṛhatī (2) cchandaskā
1.13.p2
[3pra012sū01ṛ0] uttare tu dve ṛcau[3pra012sū0 1ṛ0]
1.13.p3
kakub (3) cchandaske, itaraiṣāṃ vāmadevyādi-sāmnāmāmnaye tṛce avasthitāḥ tisraṛcaḥ ekacchandaskāḥ uttarā-granthe āmnātāḥ (4) saṃśaravileṣa-parihārāya 'samāsu gāyet’-iti nyāyena nirṇītāeva (5)
ṭace kriyate stotriyam’-iti vacanaṃ virudhyeta, tasmādrathantara-sāmni
he kakubhāvuttare gṛhītavye (1); ayameva nyāyo bṛhatsāmnyapi
yojanīyaḥ-iti prāpte, brūmaḥ- āmnātayorbṛhatī-paṃktyoreva kakub
grathanīyā, tathāhi-‘abhitvāśūra’tyeṣā bṛhatī prathamā stotriyā,
tasyāmavikṛtāyāmeva rathantaraṃ gātavyam, taṃtastasyāmṛṣi caturthaṃ
pādaṃ punarupādāyottarasyāḥ paṃkteḥ pūrvārddhena saha yojanīyam, seya
maṣṭāviṃśatyakṣarā tripadā dvitīyā stotriyā, sācaikā kakup sampadyate; tasyāṃ kakubhi caramaṃ pādaṃ paṃkteruttarārdhena saha grathanna
tṛtīyā stotriyā karttavyā, sā ca dvitīyā kakup sampadyate;
grathana-prakāreṇa dvayorṛcorāmnātayoḥ ṭaca-niṣpatternāstyuktovacana-virodhaḥ| asmiṃśca grathane ‘punaḥpadā’-iti śrautoktirliṅgam,
tathāca śrūyate-‘eṣā vai pratiṣṭhitā bṛhatī yā punaḥpadā tad yat
padaṃ punarārabhate tasmād vatsomātaramabhihiṃkaroti’- iti,
ayamarthaḥ- yā bṛhatī punaḥpadā bhavati, saiṣā pratiṣṭhitā sthirā
bhavati; padaṃ caturthaḥ pādaḥ, so'pyuttara-sampādanāya punaḥpaṭhyate,
tataḥ sā bṛhatī punaḥpadā, seyamuddmātā, tasyāḥ pādovatsaḥ;
tathāsati yasmādatra caturthaṃ pādam udgātā punarārabhate tasmād
“a̱bhi̱tvāśū̱rano̱numo̍vā | ā du̱gdhā̍iva dhe̱nava īśā̍na
masya̱ jaga̍taḥ| su̱vār23̱rhaṃśā̍m | āyiśā namra23yindrā3| sū̱syu̱234̍ṣā | o̱vāi̍ | hā̱ uvā (iti prathamāṃśaḥ)
īśo vā | nāmindra̍ su̱syu̱ṣo̍ na tvā̍ vām̐1 anyo̍divi̱yaḥ
napā23̱rthivā̍| najā̱tonā23̱jā3 | nā̱yivyā234tā̍
o̱vāi̍ | hāuvā (iti dvitīyāṃśaḥ) | najo̍vā | tonajaniṣyate̱ aśvā̍yanto maghavanni | dravā̍23̱jinā̍| ma̱vyanto̍svā̍23̱cchā3 | vā̱mā234dā̍ | o̱vāi̍ | hāuvā
1.13.p4
iti tṛtīyāṃśaḥ
1.3-2.1
pāṭhaḥ sārthobhavati; nacaivaṃ kakubutpatti-vaiyarthyamiti śaṅkanīyam,
vāca-stome tadupayogāt; tasmānna kāpi grathane anupapattiḥ"
19-iti || dvitīyaṃ varṇakam— “yaudhājaye raurave ca bṛhatyorāgamodhayavā | grathanaṃ pūrvavat pakṣau ṣaṣṭi-liṅgamihocyate || idamāmnā
yate-‘raurava-yaudhājaye bārhate tṛce bhavataḥ’ iti (1) ayamarthaḥ—
raurava-nāmakaṃ kiñcit sāma (2), tathā, yaudhājaya-nāmakam
param (3) ; tayoḥ sāmnorbṛhatīcchandaskastṛcamāśrayaiti ; uttarāgranthe (4) tu tasya sāma-dvayasyāśrayaekaḥ pragāthaḥ āmnātaḥ (5),
tasmiṃśca pragāthe ‘punānaḥ sometyasāhak prathamā, sā ca bṛhatī ;
‘duhānaudhardivyamiti dvitīyā, sā tu viṣṭārapaṃktiḥ ; tāmetāṃ
viṣṭārapaṃktimapanīya tasyāḥ sthāne utpatti-bṛhatyau dve ṛcau
ānetavye (6) iti pūrvapakṣaḥ | bṛhatī-viṣṭārapaṃktyoḥ grathanaviśeṣeṇa dve bṛhatyaubuttare sampādanīye-iti rāddhāntaḥ | tatrobhayatra yuktiḥ pūrvanyāyena draṣṭavyā | liṅgaṃtvevamāmnāyate-‘ṣaṣṭhividahasumiti pragātharūpaṃ caturthaṃ, tatrāpi bṛhatī-paṃktyo (1)
evamanyasmin savane sapta sūktāni (2) | teṣu (3) nava sāmāni
geyāni ; prathame sūkte gāyatramāmahīyavaṃ ceti he sāmanī
(4), dvitīye rauravaṃ yaudhājayaṃ ca, tṛtīye auśanam, caturthe
rathantaram, pañcame vāmadevyam, ṣaṣṭhe naudhasam, saptame kāleyam (5)
tatra, prathama-sūktasya sāma-dvaya-niṣpattaye dvirāvṛttāvāśrayabhūtā ṛcaḥ
ṣaḍgāyatryo-bhavanti, pañcama-sūkta-gatā vāmadevya-sāmāśraya-bhūtāḥ
tisraḥ ṛcaḥ saptadaśa-stoma-siddhārthamāvartyamānāḥ saptadaśa
gāyatryaḥ-ityevaṃ militvā trayoviṃśatirgāyatryaḥ, ṣaṣṭhe sūkte
1.3-2.2
bṛhatī-paṃktyo pragrathanena bārhatastṛco bhavati, tathā saptame'pi,
tatrobhayatra saptadaśa-stome sati catustriṃśad bṛhatyobhavanti ;
sampadyate ; anayā diśā dvādaśānāṃ kakubhāṃ triṣṭuptva-sampādanāya
caturviṃśatirgāyatrī-pādāyojanīyāḥ; tathāsatyaṣṭau gāyatrogatāḥ,
pañcadaśa gāyatryo'vaśiṣyante; tāsāṃ pañcacatvāriṃśat pādāḥ,
tāṃśca tāvatīṣu bṛhatīṣu saṃyojya triṣṭubhaḥ sampādanīyāḥ, tataetāḥ pañcacatvāriṃśat, kakupsu niṣpannāḥ dvādaśa | tṛtīye sūkte
svataḥsiddhāstisraḥ-ityevaṃ pragrathana-pakṣe ṣaṣṭi-striṣṭubhauttarā-granthe
samāmnātāeva labhyante | utpatti-bṛhatyānayane tu prakaraṇāstrātānāṃ tāvatīnāmalābhāt prakṛta-hānāprakṛta-kalpane prasajyeyātām | tasmāt triṣṭubhaḥ ṣaṣṭirityetadbṛhatī-pragrathanasya liṅgam
pragrathana-prakārastvabhidhīyate— ‘punānaḥsometyasyābṛhatyāścaturthaṃ pādaṃ
punarūpādāya hiraṇyasya ‘duhānaudhardivyamityasyāviṣṭārapaṅkteḥ pūrvārddhena saṃyojayet, sā bṛhatī bhavati; etadīyaṃ caturthaṃ pādaṃ hiraṇyasyottarārddhena yojayet, sāpi bṛhatī bhavati; tasmād yaudhājayarauravayoḥ bṛhatyau uttare pragrathanīye | evaṃ naudhasa-kāleyayorapi
draṣṭavyam”10 iti(1) || tṛtīyavarṇakam—11“śyāvāśvāṃdhīgave'nuṣṭubhā
neye grathyete'thavā | puraiva liṅgaṃ jagato caturviṃśati-kīrttanam
idamāmnāyate—‘pañcachandāścāvāpaḥ ārbhavaḥ pavamānaḥ saptasāmā,
gāyatra-saṃhite gāyatre tṛce bhavataḥ, śyābāśvāṃdhīgave ānuṣṭubhe tṛce
bhavataḥ, uṣṇiki sapham, kakubhi pauṣkalam, kāvamantyaṃ jagatīṣu’-iti
aya Flushmarthaḥ— asti tṛtīya-savane pavamānaḥ ārbhava-saṃjñakaḥ, tasmin
1.3-2.3
pañca sūktāni, sapta sāmāni ; ‘svādiṣṭhayā madiṣṭhā’-ityekaṃ sūktam
(u,1pra,15), tasmin gāyatryastisraṛcaḥ(1) tāsu 'gāyatraṃ' (2) 'saṃhitaṃ' (u,1pra,8) ceti dve sāmanī(3); 'purojitī vo andhasa':-iti
sūktantaram (u,1pra,18), tatraikānuṣṭubuttare dve gāyatryau (4), tāsu
'śyāvāśvam'(u,1pra,11) 'āndhaugavaṃ' (u,1pra,11) ceti dve sāmanī;
'indramaccha sutā'-ityaparaṃ sūktam (u,1pra,18), tasminnuṣṇihastisraḥ
(5) tāsu 'saphaṃ' sāma; 'pavasva madhumattama'-iti pragāthaḥ (u,1pra,16),
tasmin pūrvā kakup, uttarā paṃktiḥ (6), tatra 'pauṣkalaṃ' (u,1pra,6)
sāma; 'abhipriyāṇi pavate ca nohita'-ityanyaṃ sūktam (u,1pra,18),
tatra tisrojagatyaḥ (7) tāsu 'kāvaṃ' (u,1pra,13) sāma | eteṣāṃ
pañcānāṃ madhye 'purojitīvaḥ'-'pavasva'-ityanayoḥ sūktayoḥ yadyapi
dve dve chandasī, tathāpi samāsa gānāṃ niṣpādayituṃ prayatnane kṛte sati
ekameva chandaḥ sampadyate, tatoġāyatṝyanuṣṭubuṣṇikkakubjagatībhiḥ pañcacchandā ārbhava-pavamāno'smin savane āvapanīyaiti; tatra 'purojitīvaḥ'-ityasmin sūkte śyāvāśvamāndhīgavaṃ ca samāsa gātumuttare
gāyatryāvāmnāte parityajya dve utpatyanuṣṭubhā netavye—iti pūrva pakṣaḥ
caturthaṃ pādaṃ punarupādāya dve anuṣṭubhau prayatnanīye—iti rāddhāntaḥ
tatrobhayatra pūrva-varṇaka-dvaya-nyāyena yuktirdraṣṭavyā | liṅgaṃ tvevāmnāyate—‘caturviṃśatirjagatyastṛtīyasavanaekā ca kakubiti’ seyaṃ saṅkhyā pragrathana-pakṣe upapadyate | tathāhi—gāyatra-saṃhitayoḥ sāmno
rāśraye gāyatre tṛce dvirabhyaste sati ṣaṭ gāyatryaḥ bhavanti, caturviṃśatyakṣarā gāyatrī, aṣṭācatvāriṃśadakṣarā jagatī (1), tataḥ
1.3-2.4
ṣaḍbhiḥ gāyatrībhiḥ tisrojagatyaḥ bhavanti, śyāvāśvāmdhīgavayo
rāśrayabhūtāḥ pragrathitā, dvirabhyastāḥ ṣaḍanuṣṭubhobhavanti, tābhistasrojagatyobhavanti, militvā sapta jagatyaḥ sampannāḥ | saphasya
pauṣkalasya ca sāmāntaravattṛce gānaṃ na karttavyam, kintvekaikasyā
mṛci | tat kuto'vagamyate ? uṣṇiki kakubhīti saptamyekavacanāntābhyāṃ viśeṣa-vidhānāt (1) | aṣṭāviṃśatyakṣarayoruṣṇikkakubhorekā jagatī gāyatrī-pādaśca sampadyate, kakubhi madhyamaḥ
pādo dvādaśākṣaraḥ, uṣṇiki ca paraḥ pādaḥ—iti tayorbhedaḥ
ārbhavastomasyāśrayabhūtāḥ svataḥsiddhā tisrojagatyaḥ—iti militvā
pavamāne'sminnekādaśa jagatyobhavanti, gāyatrī-pādaścātiricyate
ārbhavapavamānavattṛtīyasavane yajñāyajñīya-stotramekamasti (3), tasya
cāśrayaḥ ‘yajñāyajñāvoagnaye’-ityasau pragāthaḥ (u,1pra,20), tatra
pūrvā bṛhatī uttarā viṣṭārapaṃktiḥ, tayoḥ pragrathanena kakubhāvuttare
92“catuḥśate grathanamṛcaḥ pādasya vāgrimaḥ | tṛce mukhyatvato
naivamṛganyatvasya varṇanāt
varttate (1) tacca pāda-pragrathane sambhavati, ṛk-pragrathane tu yeyamṛk
pūrvvasya tṛcasyāntyā saivottarasya tṛcasyādyetyanyatvamṛcaḥ na syāt ;
tasmāt pādasya pragrathanam-iti"29
vinduruttarā (1), tasyāṃ yoni-nyāyena caturthākṣare takārasyoparitanaṃ yakāramokāraṃ ca lopayitvā tayoḥ sthāne āī-bhāvaḥ
kāryaḥ; 'abhīṣuṇaḥ' asāvaparottarā (2), tasyāmapi caturthākṣare
ṣakārasyoparitanaṃ sakāraṃ lopayitvā tasya sthāne āibhāvaḥ karttavyaḥ (9); anyathā gīti-nāśa-prasaṅgāt—iti prāpte,
brūmaḥ— nātra yonau varṇāntarasyāgamaḥ, kintarhi ? vidyamāna
1.3-2.5
eva cakārasyoparitanaḥ ikāraḥ sāma-prasiddhayā prakriyayā vṛddhaḥ
sannaikāro bhavati, tasya sandhyakṣaratvāt, 'ākāraḥ pūrvobhāgaḥ,
īkāraḥ uttarabhāgaḥ' (4), tāvubhau viśleṣeṇa gīyamānau āībhāvaṃ pratipadyete; tathāca sāmagāścāhuḥ 'vṛddhaṃ tālavyamāī
bhavati'-iti (5) tathā satyuttarayoścaturthākṣare nāsti tālavya
daśamādhikaraṇam-24"stobhānotapradiśyante nāgītitvena varṇavat | kharādivat pradiśyante gīti-kālopayogataḥ vāmadevyasāmnaḥ yonau dvayorarddhayormadhye okāra-dvayena ho-śabdena hāyiśabdena ca niṣpannaḥ stobhaḥ evamāmnātaḥ 'o'3ho hāyi' (9)
iti ; so'yaṃ stobhaḥ nottarayoḥ (1) atidiśyate, kutaḥ ?
agītitvāt ; 'yadadyonmāṃ taduttarayorgāyati'-iti gīti-mātra
matidiśyate; tatra prathamāyāṛcaḥ varṣāḥ yathā nātidiśyante
tathā stobhāapi-iti prāpte, brūmaḥ- svarovarṇaṃ-viśleṣovirāmaḥ
ityete gautyupayogitvāt yathātidiśyante tathā stobhāapi gītikāla-paricchedakatvādatidiśyante''24-iti (2)
aṣṭamādhikaraṇa-dvitīya-varṇake kvacidutpannā gānābhāva-śaṅkā
nivāritā —25‘‘gānasya niyamonota vidyate vaṅgupasthitau
nāmnānaiyatostyeva prakṛtatvācchruterapi || kvacit karmaviśeṣe śrūyate
‘ayaṃ sahasramānavaityetatayā hyagnīyamupatiṣṭhate'-iti (3) asāhvag
saṃhitā-granthe (4) samāmnātā, pragītā gānagranthe (5), tato vaṅke
rupasthāne tasyāmṛci gānaṃ na niyataṃ kintu vikalpitam-iti prāpte,
brūmaḥ- astyeva niyamo gāne, kutaḥ ? sāmavede gānasyaiva prakṛtatvāt, ṛcāṃ saṃhitā-pāṭhānna gānāyaiva nahyādhāramantareṇa gātuṃ
1.3-2.6
śakyate | athocyeta— ‘ayaṃsahasretyṛk-pratīka-pūrvakeṇa vākyenopantara-dharmmaḥ (1); tasmādubhayordharmā-vyavatiṣṭhante”29iti || ṣoḍaśādhikaraṇam— 20“tayordharmāḥ samucceyā na vā rūpūrathantare
dvi-sthānatvād bhāṣyādyovirodhād vārttike'ntimaḥ | vaiśya-stome
'kaṣūrathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati'-iti (2) śrūyate, tatra kaṣūrathantarākhyasāmnaḥ (3) pṛṣṭha-stotra-sādhanayoḥ prākṛtayoḥ bṛhadrathantarayorubhayoḥ
sthāne patitvādubhaya-saṃbandhi-dharmmāḥ samuccetavyāḥ ; ye tu viruddhāḥ
dharmāḥ uccairgeyaṃ noccairgeyamityādayaḥ te vikalpyantām ; samudrakṣāna-nimīlanādīnāṃ virodhābhāvāt, prakṛtāviva nirdeśabhedasyābhāvācca samuccayaḥ iti bhāṣyakārasya (4) matam ;
vikalpitayoreva dvayoḥ sthāne patitatvād viruddha dharma-svārasyācca
vikalpaeva yukto na tu samuccayaḥ iti vārttika-kārasya (5)
matam ; tatrobhayatra tattanmata-viparotaḥ pūrvapakṣaḥ unneyaḥ”2°
saptadaśādhikaraṇam—28 “dvi-sāmake dvayordharmasāṅkaryaṃ vā vyavasthitiḥ | pṛṣṭhaikatvāt saṅkaromaivaṃ dharmmāṇāṃ sāmagatvataḥ | 'gosava
ubhe kuryāt'-ityādinā gosavādau bṛhadrathantara-sāma-dvaya-sādhyaṃ
pṛṣṭhastotraṃ vihitam | tatra pṛṣṭhastotrasyaikatvena dharma-vyavasthāyāḥ
(6) asambhavāt bṛhatyubhayadharmāḥ karttavyāḥ, rathantare'pyubhayadharmāḥ, ityevaṃ sāṅkaryamiti cet— maivam, nahyete pṛṣṭha-stotraprayuktāḥ dharmāḥ kintu sāma-prayuktāḥ, tataḥ sāmnorbhedāt dharmāḥ vyavatiṣṭhante”-iti vyavasthita-dharmopetābhyāṃ bṛhadrathantara-nāmakābhyāṃ
sāmabhyāṃ (1) niṣpanna-stotrasya pṛṣṭhamiti vaidikaṃ nāmadheyam ;
1.3-2.7
yathā trivṛcchabdasyārtho veda-prasiddho gṛhītaḥ tadvat”19 || sa
ca trivṛcchabdaḥ prathamādhyāyasya tṛtīyapāde pañcamādhikaraṇasyāntime
varṇake vicāritaḥ— 19“laukikovākyaśeṣārthastrivṛddātreḥ samatvataḥ | ubhau vidhyarthavādaikavākyatvādastvihāntimaḥ || “trivṛdbahiṣpavamānam” (1)-iti śrutau trivṛcchabdasya traiguṇyaṃ lokasiddho'rthaḥ vākyaśeṣādṛk-trayātmakeṣu sūkteṣvavasthitānāṃ bahiṣpavamānātmaka-stotra-niṣpādana-kṣamāṣām ‘upāsmai gāyatānaraḥ (u 1pra0
12, 3 sū0)-ityādīnāmṛcāṃ navakamarthaḥ (9) ; tatra dharma-nirṇaye
vedasya prabalatvepi pada-padārtha-nirṇaye loka-vedayoḥ samāna-balavattvāt ubhāvarthī vikalpena gṛhītavyau, iticet— maivam,
laukikārtha-svīkāra-pakṣe vidhi-vākye traiguṇyamarthaḥ, arthavāda-vākye
stotriyāṇāsṛcāṃ navakam, ityevaṃ vidhyarthavādayorvaiyadhikaraṇyādekavākyatvaṃ na syāt ; ataḥ ekavākyatvāya stotriyāṇāṃ navakameva vidhivākye niyatorthaḥ”19 || pṛṣṭha-śabdasya nāmadheyatvaṃ
prathamādhyāye caturtha-pādasya tṛtīyādhikaraṇe-citrā śabdavannirṇītam—10" yaścitrayā yajeteti tadguṇo nāma vā bhavet | citrastrītva-guṇau rūḍheragnīṣomīyake paśau | dvayorvidhau vākya-bhedo
vaiśiṣṭye gauravaṃ tataḥ | svāmyāma pṛṣṭājya-bahiṣpavamāneṣu tat
tathā | 'citrayā yajeta paśukāma ityāmnāyate, tatra citrāśabdonodbhicchabdavadyaugikaḥ (1) kintu rūḍhyā citratvaṃ strītvaṃ cābhidhatte, tato na pūrvanyāyena nāmatvam, tathā sati agnīṣomīyaṃ paśumālabheteti-vihita-paśu-yāgamatra yajetetyanena padenānūdya tasmin paśo citratva-strītva-guṇau vidhīyete, iti prāpte,
1.3-2.8
brūmaḥ— citratvaṃ strītvaṃ ceti dvāvetau guṇau, tayorvidhāne
vākyaṃ bhidyeta, tathācoktam—'prāpte karmaṇi nāneko vidhātuṃśakyate guṇaḥ | aprāpte tu vidhīyeran bahavo'pyeka-yatnataḥ'iti | atha vākya-bheda-parihārāya guṇa-dvaya-viśiṣṭaṃ paśu-dravya-rūpaṃ
kārakaṃ vidhīyeta, tadā gauravaṃ syāt ; tasmāccitrā-śabdaḥ pūrvavat yaji-sāmānādhikaraṇyena yāga-nāmadheyaṃ bhavati, citratvaṃ ca
tasya vilakṣaṇa-dravya-dvāreṇopapadyate—'dadhi madhu ghṛtamāpodhānā
staṇḍulāssaṃsṛṣṭaṃ prājāpatyam'-iti dadhyādīni vicitrāṇi pradeyadravyāṇi ṣaḍāmnātāni' (1) tadeta citrā nāmakasya yāgasyotpattivākyam, yāga-svarūpa-bhūtayoḥ dadhyādi-dravya-prajāpati-devatayoḥ
atropadiśyamānatvāt; utpannasya tasya yāgasya 'citrayā yajeta
paśukāmaḥ'-ityetat phalavākyam| evaṃ sati prakṛtārtholabhyeta,
agnīṣomīya-paśvanuvādena guṇavidhāne prakṛta-hānāmaprakṛta-prakriye
prasajyeyātām, liṅ-pratyayasya cānuvādakatvāṅgīkārānmukhyeovidhyarthobādhyeta| tasmāccitrā-padaṃ nāmadheyam (2) || yathā citrā-śabde
nāmadheyatvaṃ tathā bahiṣpavamāna-śabde ājya-śabde pṛṣṭha-śabde ca tatkarma-nāmadheyatvaṃ yojanīyam- evaṃ hi śrūyate (3) 'trivṛd-bahiṣpavamānam, pañcadaśānyeājyāni, saptadaśāni pṛṣṭhāni; iti | asya
vākya-trayasyārthovivicyate-sāmagānāmuttarā-granthe tṛcātmakāni
sūktānyāmnātāni, tatra 'upāsmai gāyatā naraḥ'- ityādyaṃ sūktam,
'davidyutatyā ṛcā'-iti dvitīyam, 'pavamānasyate kava'-iti tṛtī
yam, jyotiṣṭomasya prātaḥsavanānuṣṭhāne teṣu triṣu sūkteṣu gāyatraṃ
sāma gātavyam (4) tadidaṃ sūkta-traya-gāna-sādhyaṃ stotraṃ bahiṣpava
1.3-2.9
sutam’ (u,1pra,3sū)-iti caturtham — tānyetāni prātaḥsavane
gāyatra-sāmnā gīyamānāni catvāryājya-stotrāṇītyucyante | tadvirvacanaṃ śrūyate — ‘ yadājimoyustadājyānāmājyatvam’-iti (1)
teṣvānya-stotreṣu pañcadaśa-nāmakaḥ stomobhavati, tasya stomasya
viṣṭutirevamāmnāyate — ‘pañcabhyo hiṃ karoti sa tisṛbhiḥ sa
ekayā sa ekayā, pañcabhyo hiṃ karoti sa ekayā sa tisṛbhiḥ
sa ekayā, pañcabhyo hiṃ karoti sa ekayā sa ekayā sa tisṛbhiḥ’-iti (2) ekaṃ sūktaṃ trirāvarttanīyaṃ, tatra-prathamāvṛttau prathamāyā ṛcastrirabhyāsaḥ— dvitīyāvṛttau madhyamāyāḥ — tṛtīyāvṛttāvuttamāyāḥ — so'yaṃ pañcadaśa-stomaḥ (3) | uktebhyaścaturthyaḥ
sūktebhyaḥ ūrddhamuttarāgranthe trīṇi mādhyandina-pavamāna-sūktānyāmnāya
tata ūrddhaṃ catvāri sūktānyāmnātāni, teṣu-‘abhitvāśūra nonumaḥ(u,1pra,1sū)ḥ ityādyam-‘kayā naścitraā bhuvat (u,1pra,12sū),’
-iti dvitīyam— ‘taṃ vo dasmamṛtīṣaham (u,1pra,13)’-iti tṛtīyam— ‘tarobhirvovidaddvasum (u1,pra,14)’-iti caturtham — etāni krameṇa ‘rathantara’-(u01pra-1sā) ‘vāmadevya’-(u01pra 5sā)
‘naudhasa’-(u01pra6sā) ‘kāleya’(u01pra7sā) sāmabhirmādhyandinasavane gīyamānāni pṛṣṭha-stotrāṇītyucyante | spardhanāt pṛṣṭhānītyevaṃ niruktirdraṣṭavyā | teṣu stotreṣu saptadaśastomobhavati, tasya
stomasya viṣṭutirevamāmnāyate— 'pañcabhyo hiṃ karoti sa tisṛbhiḥ
sa ekayā sa ekayā, pañcabhyo hiṃ karoti sa ekayā sa tisṛbhiḥ
sa tisṛbhiḥ'-iti, atra prathamāvṛttau prathamāyāḥ ṛcaḥ virabhyāsaḥ
—dvitīyāvṛttau madhyamāyāḥ— tṛtīyāvṛttau madhyamottamayoḥ—
1.3-2.10
so'yaṃ saptadaśa stomaḥ(1) || atra triṣvapi vākyeṣu trivṛt-pañcadaśasaptadaśa-śabdāḥ guṇa-vidhāyakatvena sammatāḥ, yadi bahiṣpavamānājyapṛṣṭha-śabdānyapi guṇa-vidhāyakāḥ syuḥ, tadā pratyudāharaṇam, guṇadvaya-vidhānād vākya-bhedaḥ syāt | tasmād bahiṣpavamānādiśabdāḥ stotra-nāmadheyāni, tairnāmabhiḥ karmāṇyanūdya trivṛdādiguṇāḥ vidhīyante”10-iti
uktasya pṛṣṭhādi-stotrasya pradhāna-karmatvaṃ dvitīyādhyāyasya prathama-pāde pañcamādhikaraṇe nirṇītam—11"praugaṃ śaṃsatītyādau guṇatota pradhānatā | dṛṣṭādeva mṛtistena guṇatā stotra-śastrayoḥ
smṛtyarthatve stauti-śaṃsyordhātvoḥ śrautārtha-bādhanam | tenādṛṣṭamupetyāpi prādhānyaṃ śrutaye matam | jyotiṣṭome śrūyate—'praugaṃ
śaṃsati', 'niṣkevalyaṃ śaṃsati', 'ājyaiḥ stuvate', 'pṛṣṭhaiḥ stuvate'-iti
( prauga-niṣkevalya-śabdau śastra-viśeṣa-nāmanī, ājya-pṛṣṭha-śabdau tu
vyākhyātau ) apragīta-mantra-sādhyā stutiḥ śastraṃ, pragīta-mantrasādhyā stutiḥ stotram | tayoḥ stuta-śastrayorguṇakarmatvaṃ yuktaṃ ;
kutaḥ ? tuṣa-vimokavadṛṣṭārtha-lābhāt (2) paṭhyamāneṣu mantreṣu anusmaraṇena devatā saṃskriyate-iti prāpte, brūmaḥ— teṣu anusmaraṇena
samāmnātaṃ ‘hoṣīti dṛṣṭikāmāya nidhanaṃ kuryāt, ūrgityannādyakāmāya, ū-iti svargakāmāya’-iti | ‘saubharaṃ’ nāma sāma-viśeṣaṃ
(1), nidhanaṃ nāma pañcabhiḥ saptabhi rvā (2) bhāgairupetasya
sāmno'ntimo bhāgaḥ (3), tasminnidhane hoṣādayo viśeṣāḥ
1.3-2.11
saubhara-sāma-sādhyāstotra-phalebhyodṛṣṭyādibhyo'nyāni dṛṣṭyādiphalāni janayituṃ vidhīyante ; kutaḥ ? hoṣādi-vidhi-vākye dṛṣṭikāmāyetyādinā caturthī-śravaṇāt ; sā ca tādarthye (4) trayāṇāṃ
hauṣādīnāṃ dṛṣṭyādi-kāma-puruṣa-śeṣatvaṃ gamayati, taccheṣatvaṃ ca
puruṣābhilaṣita-phala-sādhanatve satyupapadyate (5) ; tataḥ saubharasya
hoṣīti nidhana-viśeṣasya ca phalabhūte dve dṛṣṭī bhavataḥ, tadubhayanādhānāṅgabhūtāḥ mantrāḥ yathoprāṃśu paṭhyante, tathā sāmāndhapyādhānānusāraṇopāṃśu geyāni ; athavā viniyogo'nuṣṭhāpaka-vidhi
tvānmukhyaḥ, utpattividhiratathāvidhatvād guṇaḥ | tasmādaca viniyoga-vedānusāreṇopāṃśu geyāni”25-iti
pañcamādhyāyasya ḍhatīyapāde caturtha-pañcamādhikaraṇayoḥ stomavicāraḥ | tatra caturthādhikaraṇam—26"stomavṛddhau kimāganto
rmadhye'nte vāstu madhyataḥ | dvādaśā'havadanyatra madhyānmukterna madhyamaḥ
idamāmnāyate—'ekaviṃśenātirātreṇa prajā-kāmaṃ yājayet, triṇavenaujaskāmaṃ, trayastriṃśena pratiṣṭhākāmam'-(1) iti | tatra prakṛtau
bahiṣpavamāna-stotre trayastṛcā bhavanti—“upāsmai gāyatetyādiḥ
(u0 1 pra0 1 sū0 1|2
1.3-3
ṛk) ekaḥ—“davidyutatyārucetyādiḥ (u0
1 pra0 2 sū0 1|2
1.3-4
ṛk) dvitoyaḥ—“pavamānasya te kavaityādiḥ(u0 1 pra0 3 sū0 1|2
1.3-5
ṛk) ḍhatīyaḥ; teṣu triṣu tṛceṣūrddhaṃ gānena
trivṛtstomo bhavati (2) natvatra pañcadaśa-saptadaśa-stomādīnāmivāhattagānamasti, sa ca bahiṣpavamānovikṛtāvatirātre codakena prāptaḥ (2), tatra trivṛt-stomaṃ bādhitumekaviṃśādi-stomāḥ
vihitāḥ, bahiṣpavamāne āvrattagānābhāvāta triṣu tṛceṣvavasthitābhirnavabhirṛgbhirekaviṃśa-stoma-pūraṇābhāvāt tata-pūraṇāya
catvārastṛcāāgamayitavyāḥ, triṇava-stoma-pūraṇāya ṣaṭ tṛcāḥ,
gātavyam | iti prāpte, brūmaḥ- 'trīṇi ha vai yajñasyodarāṇi
gāyatrī, bṛhatī, anuṣṭup cātrahyevāvapantyataevodvapanti-iti hi
viśeṣaśrānāyate (1) | ayamarthaḥ stomasya vivṛddhaye sāmna āvāpaḥ (2) kriyate, hrāsāya codvāpaḥ (3), tāvubhāvāvāpo dvāpau gāyatryādiṣveva nāmyatreti | 'uccā te jātamandhasaḥ'-ityeṣa mādhyandina-pavamānasyādyastṛcaḥ (u, 1pra,8sū 1|2
1.3-6.1
ṛ), 'svādiṣṭhayā'-ityeṣaḥ (u,1pra14sū1|2|3ṛ) ārbhava-pavamānasya, tāvubhau
gāyatrīcchandaskau tayorāvāpaḥ, na tu triṣṭup-jagatī-chandaskayoranyayostṛcayoḥ sāmāvapanīyam10"-iti || || tatraiva pañcadaśādhikaraṇe stoma-vicāraḥ-11"ekastome'nyaśabdaḥ syād bahustome'pi vāgrimaḥ | vivṛddhayetyarthavādātkāmyamātrasya sambhavāt
atra pūrvodāhṛto'nyenetyayamanya-śabdaḥ (4) eka-stome ṛtau
varttate, kutaḥ | arthavādena tadvagamāt | 'yo vai trivṛdantaṃ
yajñakratumāprayate sa taṃ dīpayati, yaḥ pañcadaśaḥ sa taṃ, yaḥ
saptadaśaḥ sa taṃ, yaekaviṃśaḥ sa tam'- ityarthavādaḥ (5) | asyāyamarthaḥ trivṛdādayaścatvāraḥ stomāḥ (6) agniṣṭome varttante, teṣu
iti śrūyate (1) | tatra sarva-pṛṣṭha-śabdo'nuvādaḥ, kutaḥ ? prāptatvāt | tathāhi— jyotiṣṭome mādhyandina-pavamānānantarabhāvīni māhendrādīni catvāri stotrāṇi santi—“abhi tvā śūranonumaḥ” (1pra, 1 1 sū) “kayā naścitra ā bhuvat” (1pra, 12sū) ‘taṃ vo
dasmamṛtīṣaham’ (1pra, 13 sū)—‘tarobhirvovidadgasum’ (1pra, 14 sū)
ityeteṣu caturṣu sūkteṣu tāni stotrāṇi saptadaśa-stomanāmāpādya
gīyante | ekasmin sūkte vidyamānānāṃ tisṛṇāmṛcāṃ brāhmaṇokta-vidhānena saptadaśadhābhyāsaḥ saptadaśa-stomaḥ, tādṛśeṣu stotreṣu
pṛṣṭha-śabdaḥ śrūyate ‘saptadaśāni pṛṣṭhāni’-iti, tāni pṛṣṭhāni viśvajiti codaka-prāptatvāt sarvapṛṣṭha-śabdenānūdyante-ityekaḥ pakṣaḥ
rathantarapṛṣṭha-bṛhatpṛṣṭhayorvyotiṣṭome vikalpitayorihāpi codakena vikalpa-prāptau sarva-śabdena samuccayovidhīyate, tathāsatyanuvādakṛtaṃ vaiyarthyaṃ na bhaviṣyati-iti dvitīyaḥ | sarvatvaṃ bahuṣu mukhyaṃ na
1.3-6.2
tu dvayoḥ, tasmādanena sarvapṛṣṭha-śabdena ṣaṭ-saṅkhyākāni pṛṣṭhānyatidiśyante, ṣaḍahe pratidinamekaikaṃ pṛṣṭhaṃ vihitam | tāni ca
pṛṣṭhāni ṣaṭ— rathantara-bṛhad-vairūpa-vairāja-śākkara-raivata-sāmabhiḥ
niṣpādyāni (1) | yadyapi viśvajita ekāhatvād jyotiṣṭomavikṛtitvameva na tu ṣaḍaha-vikṛtitvam, tathāpi sarva-pṛṣṭhokti-balāt
tāni ṣaṭ pṛṣṭhānyatidiśyante”19-iti
tatraiva daśamādhikaraṇe svara-sāma-vikāra-cintā-40"na
vikārā vikārā vā svarasāmānhno na hi | vaiṣṇava-nyāyato
naivamanavyagati-liṅgataḥ | gavāmayane ḍayormāsa-ṣaṭkayormadhye (1)
varttamānaṃ (2) viṣuvannāmakaṃ pradhānabhūtamaikamaharvidyate (3), tacca
'divā-kīrtyam', (4) tasmāt prācīnāstrayaḥ svara-sāma-nāmakāḥ
aharviśeṣāḥ; tasyopariṣṭādapi trayaḥ svara-sāmānaḥ tadetadabhipretya
śrūyate 'abhitodivākīrtya trayaḥ svara-sāmānaḥ'-iti (5) teṣu ca
bṛha (6)-sāmnāmnāya saptadaśa-stomādayo dharmāḥ vihitāḥ (7), anyatra
tyevaṃ śrūyate (1) 'pṛṣṭhaḥ ṣaḍaho do svara-sāmānau'-iti | tāvetāvaha
rviśeṣau pūrvoktānāṃ svarasāmnāṃ na vikārau, kutaḥ ! vaiśvānava-samānatvāt, (2) yathāvaiśvānaraśabdo devatā-rūpa-guṇa-vidhānena mukhyāhastitvāna lakṣaṇayā dharmānatidiśati, tathā sāma-viśeṣa-rūpa-guṇa-vidhāyakaḥ
svarasāma-śabdaḥ | iti prāpte, brūmaḥ anavamati-liṅga-vaśāt svarasāmānau vikārau bhavataḥ, tathāhi-ṣaḍaho dvau svarasāmāno-ityevaṃ
1.3-6.3
yo'yamaṣṭādaha upanyastaḥ tatra ṣaṭsūddaḥsu krameṇa 'trivṛt' 'pañcadaśaḥ' 'saptadaśaḥ' 'ekaviṃśaḥ' 'triṇavaḥ' 'trayastriṃśaḥ' ityevaṃ stomaṣaṭkaṃ codakena prāptam, evaṃ sthite'ṣṭatoya-ṣaṣṭha-divasa-gatayoḥ saptadaśa-trayastriṃśayorvyatyāsaṃ vidhāya, saptamāṣṭamayo rahroḥ saptadaśastomaṃ dvitravat kṛtvā,
viṣuvatparamiṣaḍḍhaḥsu saptadaśa-stoma-nairantarya marthavādenānuvadati | 'yat
kutaḥ ? 'stuvate'-iti prakati-liṅga-darśanāt, prakṛtau (1) 'āvyaiḥ
stuvate, pṛṣṭhaiḥ stuvate' - iti śrutam | naitat sāram | kimatra
stutimanūdya deśa-sāma-guṇī vidhīyete ? kiṃ vā guṇadvayaviśiṣṭā
stutiḥ ? nādyaḥ, vākya-bhedāpatteḥ | dvitīye tu kāryyabhedena
bādhābhāvāt samuccayaḥ syāt" 41-iti || ||tatraiva daśame kautsādi-sāmnaḥ prākṛta-sāma-bādhakatvam— 42“samuccīyeta kautsādi
yadvā prākṛta-bādhakam | stutyābhāvādādimo'ntyo liṅgaprakaraṇa-dvayāt || vikṛti-viśeṣe śrūyate - kautsa' bhavati kāṇvaṃ
bhavati-iti (2), tadetat kautsādi-nāmakaṃ sāma prākṛtena sāmnā
samuccīyate, kutaḥ ? prākṛtasya stuti-liṅgasyābhāvena kāryyaikyābhāvāt | maivam, prakaraṇāt kratvaṅgatve sati ṛgakṣarābhivyaktisāmarthya-lakṣaṇa-prākṛta-liṅgena kāryyaikyāvagamāt | tasmād bādha43“tat sarvva-bādhakaṃ sarvvameka-dvayādyuktito'thavā | aviśeṣādādimo'nya ekādyukti-viśeṣataḥ || tat pūrvvoktaṃ kautsādi-sāmaahaṅgāveva bādhaḥ syāt sāmotpattyupayogataḥ ahaṅgādupayogāya
prākṛtasya nivarttakam | dṛḍho pūrvopayogitvāt dṛḍhau tu na nivarttakam | santi dṛḍha-stomakāḥ ahasta-stomakāśca vikṛti-rūpāḥ
1.3-6.4
kratavaḥ, tatrobhayatrāpi yāni sāmānyapadiśāni tairatidiṣṭānāṃ
sāmnāṃ nivṛttiḥ syāt, anyathā sāmotpatti-vaiyarthyāt
iti pūrvapakṣaḥ | siddhāntaḥ spaṣṭārthaḥ”44 || || trayodaśe stotre
chandoviśeṣata āvāpaḥ— “45 kvāpi stotrarcaci kvāpi syādvāvāpastayorhṛtiḥ | pavamāneṣu gāyatryādiṣvevotā viśeṣataḥ
ādyo no parisaṅkhyānādava jñeveti tadvidheḥ | vidhyantarāśeṣarūpamapūrvvaṃ tadvidhīyate | ahahra-stomakeṣu prākṛtasyātidiṣṭasya
sāmnaudvāpaḥ, pratyakṣopadiṣṭānāmāvāpaḥ, dṛḍha-stomakeṣvāvāpaḥ ;
iti sthitaṃ pūrvādhikaraṇe | tāvetāvāvāpodvāpau yasmin kasmiṃścit stotre yasyāṃ kasyāñcidṭacisyātām, kutaḥ ? niyāmakā
bhāvāt ; iti pūrvapakṣaḥ | no khalvettad yuktam, eva kāreṇa
prakṛta-pavamāna-vyatirikteṣvājyādi-stotre ṣu gāyatrī-bṛhatyanuṣṭuvvyatiriktāsvṛkṣvāvāpodvāpayoḥ parisaṅkhyātattvāt | evakāraścaivamāmnāyate—‘trīṇi ha vai yajñasyodarāṇi yad gāyatrī bṛha
tyanuṣṭup ca, atra hya vāvapantyataevoddayanti’-iti | nanu mābhūtā
manyatrāvāpodvāpau, vivakṣita-deśeṣu kathaṃ prāpnute ?-iti cet—
anena vākyena tadvidhānāt-iti prāpte brūmaḥ— nacāyamarthavādaḥ,
ananya-śeṣatvāt | nāpyanuvādaḥ apūrvārthatvāt | tasmāt pavamāneṣveva gāyatryādiṣu āvāpodvāpau”45|| || caturviṃśe tu ‘kaṇvarathāntaraṃ’
sva-yonāveva— 46“bṛhadrathantaraikīya-yonau kaṇvarathantaraṃ | rathaktam”49 || || pañcaviṃśe tu vāmūrathantaraṃ svakīyayorevottarayogeyam—||0“sandeha-nirṇayau pūrvavadevottarayorṛcoḥ | yoni-tyāgaḥ
samaścaiva tṛca-śabdena bādhanāt || ‘ekaṃ sāma tṛce kriyate’–iti
1.3-6.5
śruteḥ vāmūrathantara-sāmnaḥ ṛcāṃ trayamāśrayaḥ, tatraikā sva-yoniḥ
itare sva-yonyuttare | evaṃ bṛhadrathantara-sāmnoruddraṣṭavyam | tatra
bṛhaduttarayoḥ rathantarottarayorvā atideśa-prāptaviśeṣeṣu svecchayā
geyamityādyaḥ pakṣaḥ | nāma-sāmyādbṛhattarottarayoreva geyamiti
dvitīyaḥ pakṣaḥ | prakṛtyādṛcoḥ sākṣādaṅgatvābhāve'pi sāmaddārakamaṅgatvamaṅgīkṛtya codaka-prāptyā pakṣa-iyopanyāsaḥ | yonivaduttarayorgrantha-paṭhitatvāt sva-yonyuttarayorgeyamiti tṛtīyaḥ pakṣo
rāddhāntaḥ | (1) bṛhadrathantarottarayoḥ sva-yonyuttarayorvā gīyatām, sarvathāpi sva-yonya̱k-tyāga ṛgantara-parigrahaśca samānaḥ ;
tathā sati codako'tra prāpakaḥ-iti. (1) pūrvapakṣiṇo'bhyadhikā
śaṅkā | tṛca-śabdaḥ samānacchandaskānāmekadevatānāmṛcāṃ traye
prasiddhaḥ (1) ; atastṛca-śrutyā pratyacayā, codaka-prāptasya bādhaḥiti rāddhāntāśayaḥ iti"40-iti
brāhmaṇācchaṃsinaḥ (1) ekāsyāmacchāvākasya (2) tisṛṣu mādhyandinaḥ pavamānaḥ'–iti | santi prakṛtau mādhyandina-pavamānasya
trayastṛcāḥ—'uccā te jātam'–ityayaṃ (u, 1pra,8sū, 2
1.3-7
ṛ) prathamogāyatrīcchandaskaḥ, 'punānaḥ soma' ityayaṃ (u, 1pra,8sū, 12
1.2-2
ṛ)
dvitīyobṛhatīcchandaskaḥ, 'pra tu dravā'-ityayaṃ (u, 1pra, 10sū, 1
1.2-2.p1.1
3ṛ) tṛtīyastriṣṭup-chandaskaḥ| etadevābhipretya śrutam, 'trika“a̱bhi tvā̍ śūra̱ nonu̍mo̱ dugdhā̍iva dhe̱nava̍ḥ
īśā̍nama̱sya jaga̍taḥ sva̱rdṛśa̍mīśā̱namindrāta̍sthuṣaḥ”rūcyate; evaṃ caturbhirābhiplavikaiścaturviṃśatyahāni bhavanti, tataḥ trivṛt-stoma-sādhyaḥ
ekarātraḥ paṃcadaśastoma-sādhyo dvitīyoruḥ, saptadaśa-stoma-sādhyastṛtīyamaruḥ, ekaviṃśa-stomasādhyaścaturthāruḥ, triṇava-stoma-sādhyaḥ pañcamāruḥ, trayastriṃ śa-stoma-sādhyaḥ ṣaṣṭhāruḥ, so'yaṃ
ṣaḍahaḥ pṛṣṭhyaucyate ; pūrvaiviṣṭata āmiplavikaṣaḍahacatuṣṭayaiḥ ṣaṣṭhākhyayoge triṃśaddinātmakaeka
māsaḥ sampadyaḥ | dvitīya-tṛtīya-caturtha-pañcama-māsāstvevameva | ṣaṣṭhamāsasyādyāṣṭādaśadināni cāmiplavikaṣaḍahatrayātmakāni, ūnaviṃśatyākhyaḥpṛṣṭhyaḥ ṣaḍahaḥ-iti caturviṃśatiḥ,
pañcaviṃśatitamamahorabhijit, tatastrīṇi dināni prathamādi-svara-sāma-traya-sādhyāni,
ūnatriṃśattamamahaḥ prāyaṇīyaḥ, triṃśattamaścaturviṃśākhyakam | itya mabdasya pūrvārddhaṃ vṛttam
uttaraṣae māsānāṃ prathamamāsasya prathamamahastṛtīyasvarasāmasādhyam, dvitīyamahodvitīyasvarasāmasādhyam, tṛtīyamahaḥ prathama-svarasāma-sādhyam, caturthamahoraviṣvajidākhyama, (pañcamādīni ṣaḍ dināni pṛṣṭhyā-saṃjñakāni tatra) trayastriṃ śastomasādhyaṃ pañcamamahaḥ, triṇavastomasādhyaṃ ṣaṣṭhamahaḥ, ekaviṃśastomasādhyaṃ saptamamahaḥ, saptadaśastomasādhyamaṣṭamamahaḥ, pañcadaśastomasādhyaṃ navamamahaḥ, trivṛtstomasādhyaṃ daśamamahaḥ, tatobhiplavāḥ ṣaḍahāstrayaḥ-itya
1.2-2.p1.2
ṣṭāviṃśatiḥ, ūnaviṃśatitamamahaumahāvratākhyaṃ, catviāṃśākhyañca triṃśattamam | dvitīyādiṣu māsacatuṣṭaye prathamadinaṣaṭkaṃ pṛṣṭhyaṣaḍahaḥ tataḥ punorukta-pratilomenānuṣṭhitāścatvāraḥ
ābhiplavikāḥ ṣaḍahāḥ antyamāsasya trayobhiplavikāḥ ṣaḍahāḥ prathamāḥ, tathācāṣṭādaśadināni niṣpadyanti, gostomasādhyamunaviṃśatitamam, āyuṣṭoma-sādhyaṃ viṃśatitamam daśarātrañcadivasādāśa iti triṃśat | ityamuttarārddha mabdasya | anayormāsaṣaṭkayoḥ sandhisyānam aṇotyuttaraśatadināntaram aśītyuttaraśatadināṃpurastācca vidyamānamahaḥ viṣuvannāṃmakam, tadidamekaṣaṣṭyuttara-triṃśad-dina-nirvartyaṃ gavāmayanaṃ satraṃ tāṇḍyasya ṣaṭkena
caturthaprapāṭhakena vihitam ; viṣṭataṃ tataḥ paraḥ paraḥ | tadayaṃ ślokaḥ-“śatānitrīṇi
ṣaṣṭiśca viṣuvāṃśca caturthake | proktāni makhasatrasya sutyāhāni kramādiha”
'pi vapotkhediva stutiḥ | vighnaniścayato'stotraṃ brahmodgātāṃ
tathā saṃti | viṣayaikyāddu vikalpo'tra ṣoḍaśi-grahavanmataḥ
ādhāne vāmadevyādi-sāmnāṃ gānāni vihitāni, ādhāna
evedamaparamāmnāyate— 'upavītā vā etasyāgnayobhavanti, yasyā
nyādheye brahma-sāmāni gāyati'-iti | upa-śabdaḥ sā
mīpyaṃ brūte, vigatāḥ kāla-vilambamantareṇa parasyantādityarthaḥ
anayā nindayā brahmaṇaḥ (1) sāma-gāna-niṣedhonnīyate, sa
niṣedha udgātṛvihite vāmadevyādiṃ-sāma-gānaṃ stauti | nanu
brahmaṇaḥ sāmagānamaprasaktaṃ (2) tatastanniṣedho'tyantamasambhāvita
khācchaśa-viṣāṇavacchūnyaḥ, na hi vandhyā-putro vā tad-vadho vā
1.2-2.p1.3
sambhāvayituṃ śakyate, tathāsati tādṛśena kathaṃ stutiḥ ? iti cetvapotkhedavat, iti brūmaḥ—'sannātmanovapāmudakkhidat’-ityanenātyantāsambhāvitātārthena yathā prājāpatyasya tūparasya(3) ajasya vidhiḥ
stūyate, tadvat- iti prāpte brūmaḥ – nedaṃ vāmadevyādi-sāmavidhīnāṃ stotraṃ bhavitumarhati, vidhīnāmanekatvena sva-sva-sannidhipaṭhitairarthavādainirāṃkāṃkṣatvena ca tadanvayāyogāt | kī tarhyasyatasmāt paryagnikaraṇānantarameva kāryasya saptadaśa-paśūnāmāla
mbhādi-śeṣasya brahma-sāma-kāle utkarṣo vidhīyate, tathāsati
arthaprāptaḥ, paryagnikaraṇānantara-bhāvi-karma-vyāpāroparamautsargaśabdenānūdyate”10 (1)
mantra-lakṣaṇamārabhya brahmasāmotkarṣa-paryyantaiḥ pūrva-mīmāṃsā
gataiḥ dvi-ṣaṣṭi-saṃkhyākairvicāraiḥ sāmavedasya kratuṣūpayogo virū'śeṣeṇa dakṣeta' 'hiraṇyamātre yāya dadāti' 'dākṣiṇāni juhoti'-ityādi tadudāharaṇam | tadetannyāyamāvakarmabhedaśaṅkā- apavādapādagata-viṃśatitama-sūtrānusāreṇa
ca samādhānam | taddhi sūtram- "adravyatvāt kevala karmaśeṣaḥ syāt"-iti | 'kevale'
dravyadevatārahitavākye 'karmaśeṣaḥ syāt' karmaṇaḥ uktasya śeṣaḥ anuvādādirūpaḥ khokarttavyo
bhavati | kutaḥ ? 'adravyatvāt (dravyamityupalakṣaṇaṃ devatāyā api kevale iti sambhavāt)
dravyadevatayoraśravaṇāt-iti tadarthaḥ | ataevoktam- 'praucaṃ sādhāraṇaṃ dravya' devatā
māntravarṇiko | rūpavantau tato yāgo vidhīye te pṛthaktayā"-iti
(1)—atra hi- prajāpatirdevatā yasya paśoḥ sa prājāpatyaḥ-iti taddhitāntaṃ
prātipadikaṃ vyutpādya paścāt taddhitānta-prātipadikārthasya prajāpatidevatāviśiṣṭa
1.2-2.p1.4
paśoḥ karma-baṅgatva-vivakṣāyāmutpadye rane dvitīyāvibhakti-bahuvacane, tatra prathamabhāvinyā
dvitīyāvibhakte reva tāvadvitotpattivekṣāyāmanvayo nāsti, kutaḥ paścādbhāvino
bahuvacanasyānvayaḥ ? evaṃ sati prājāpatyetyanena taddhitāntaprātipadikena ekapaśudravyamekadevataupetaṃ yāgasya rūpaṃ samarpyate, tādṛśānāṃ bahutvāya bahuvacanaṃ ; bahutvaviśeṣaḥ
saptadaśa iti nirdiśya te-tasmādidaṃ saṅkhyayā karmabhedaḥ | satyevamekasmin paśau duṣṭe
sa evāvarttate, na hi paśūḥ paśvantaramākāṃkṣati ; anyathā ekasmin paśau duṣṭe saptadaśaḥ
paśavaścāvarteran tathādṛṣṭārthamabhaviṣyat | vicāro'yaṃ jaiminīya-dvitīya-dvitīyaviṃśatitame sūtre (tadbhāṣye) bhāṣitaṃ sphuṭam
pāda-vyavasthā'-iti mantra-viśeṣatvena sūcitatvāt(1); ṛgākhyāsu tu mantrasya kriyākārakānvayābhivyakto'rtho vidyate, sa ca kratanuṣṭhāna-kāle'nusmarttavyaḥ - iti ṛm-vyākhyānamavaśyaṃ karttavyam''|‘‘mantrairarthānusmaraṇaṃ tu prathamādhyāyasya dvitīyapāde caturthādhikaraṇe nirṇītam— sanvā uruprathasveti kimadṛṣṭaika-hetavaḥ
magneṣūṃta puroḍāśa-prathanādesa bhāsakāḥ | brāhmaṇe nāpi tajjñānān mantrāḥ puṃstvaikahetavaḥ | na tad-bhāksya dṛṣṭatvāt dṛṣṭaṃ vara
madṛṣṭataḥ | uruprathasvetyayaṃ kaścinmantraḥ, tasyāyamarthaḥ-bho puroḍāśa ! tvaṃ uru vipulatā yathā bhavati tathā prasara-iti | evamādayo mantrāḥ yāgaprayogeṣūccāryyamāṇāḥ adṛṣṭameva janayanti, na
tvartha-prakāśantāya taduccāraṇam, puroḍāśa-prathana-lakṣaṇasyārthasya
1.2-2.p1.5
brāhmaṇa-vākyenāpi prāptatvāt (‘uruprathasvetipuroḍāśaṃ prathayati’iti hi brāhmaṇa-vākyam) naitad yuktam, artha-pratyāyanasya dṛṣṭaprayojanasambhave sati kevalādṛṣṭasya kalpayitumaśakyatvāt (1)
tasmāt dṛṣṭamānāryārthānusmaraṇameva yāga-prayoge mantroccāraṇasya
prayojanam, brāhmaṇa-vākyenārthānusmaraṇa-sambhave mantrairevānusmāra-
1.2-2.p2
iti chandasya bhāṣyasyāvataraṇikā samāptā
1.1-2
atha prathamaprapāṭhake prathamārddhaḥ
tatra prathame khaṇḍe(1) yā ṛcastāḥ krameṇodāhṛtya(2) vyākhyāyaṃte
agnaāyāhītyeṣā(1) bharadvājena dṛṣṭā(2) gāyatrī (3) āgneyī (4)
agna̱ā yā̍hi vī̱taye̍ gṛṇā̱no ha̱vyadā̍taye
ni hotā̍ satsi ba̱rhiṣi̍
1.1-3
† ognā i | āyāho3 vauitoyā 23 | toyāi3
gṛṇānoha | vyadātoyā 23 | toyā 23 | nā ihotāsā
25 | tvā 21 | vā 234 auhovā | hī 234 ṣī
1.2-3
+ 5
2 agnaāyāhovī | tayāi | gṛṇānohavyadātā [1] 23yāi
nihotāsatsibarhā 23iṣi | barhā 23iṣā 234auhovā
varhā3111ṣī2345
1.3-8
3† agnaāyāhi | vāhītayāi | gṛṇā nohavyadā1tā3ye | nihotā234sā | tsā234ivāha | hā2334iṣoī33āi
1.2-4
tvamagne̍ ya̱jñānā² hotā̱ viśve̍ṣā́ hi̱taḥ
de̱vebhi̍rmānu̱ṣe jane̍
1.3-9
agnindūta̍ṃ vṛṇīmahe̱ hotā̍raṃ vi̱śvave̍dasam
a̱sya ya̱jñasya̍ su̱kratum
1.4-2
3
agnirvṛtrāṇi jaṅghanad draviṇasyurvipanyayā
samiddhaḥ śukra āhutaḥ
1.6-3
4
I agnivṛ̍trā | ṇār2yi jā234 auhovā | ghā 2 3
4nāt | draviṇasyurvipanyayā2 | oyisamiddhā23ḥ śū
krāyāṅgataḥ | iḍā23bhā343 | o23453 | ḍā
1.7-2
II agnirauhovā hāyi | vṛtrāṇi | jāṅgā3nāt | auho
3vā3 | draviṇā234syūḥ | oyivoyipannayā 2 | samāye3
dhā2ḥśu234auhovā | krāyāṅkatā2345ḥ
1.8-2
III ognīḥ | vṛtrāṇi jaṅghanāt | auhoho234 vā
draviṇasyurvipanyayā | auhoho234vā | samiddhaḥ śukra
yā | auhoho234vā | dyopūtoīhāyi
1.5-2
I,II,III trayāṇāmeṣām autarṣam nāma, ṛṣirustadanugataḥ kalpyaḥ
preṣṭha̍ṃ vo̱ ati̍thiṃstu̱ṣe mi̱trami̍va pri̱yam
a̱gniṃ ratha̱ṃ na vedya̍m
1.9
5
I preṣṭhaṃ vāḥ| atāriśyiyīm| stoṣemitram| ivaprā
23yām| agrāyirā3thyāham| nāvā23dā343yi| dā
234yo3i3āyi
1.10-2
II preṣṭhaṃ vāḥ | ocāthi | atāriśyiyīm | stuṣā thi
mitrā3m| ivā2prā234yām| auho'1yi| agne
rāyā23m| nā23ve3| dā34pūyau3icchā| yi
1.11-2
III preṣṭhaṃ vocāu | atithāyim | stuṣemitramivaprā23
yām | agnāryeda | rā3thyā234auho vā | na vediyāra234
ṣūm
1.6-4
5
tva̍ṃ no̍ agne ma̱hobhi̍ḥ pā̱hi vi̱śvasyā̍ a̱rāte̍ḥ
u̱ta dvi̱ṣomartya̍sya
First 69 of 86 passages. Read on
Linked texts (6)
- Adhikaraṇaratnamālā — Sāyaṇa, Sanskrit
- Geyagāna — Sanskrit
- Sāmavedapāda — Sanskrit
- Subodhinīpaddhati — Śivarāma 1615, Sanskrit
- Chandaḥ ārcika — Sanskrit
- Āgneyaparvasāman — Sanskrit