Maitrayaniya Upanishad 5.1
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 5.1
- Language
- Sanskrit
5.1.1
tyarthaḥ | viśvasyeṣṭe dūti viśveśvarastasya saṃbuddhiḥ | tarhi viśvamanyaditi śaṅkāyāmāha viśvātmeti | tvameva viśvamityarthaḥ | yato viśvakarmakṛt kriyate tatkarma viśvākhyaṃ karma kāryaṃ karotītiviśvakarmakṛt | viśvopādānatvādviśvātmetyarthaḥ | yadvā viśveśvaratve heturviśvātmeti | viśvasyātmā svarūpaṃ tatrāpi heturviśvakarma kṛditi | ataḥ kāraṇatvāt svakāryaṃ viśvaṃ vyāpya tanniyamayannavasthito viśveśvara ityarthaḥ | bhoktāro jīvā anye bhaviṣyantīti śaṅkāṃ vārayati viśvabhugiti | yo viśvasya bhoktā prasiddhaḥ so'pi tvamevetyarthaḥ | kiñca tvameva viśvamāyuḥ sarvasya sarvamāyurjīvanaṃ prāṇarūpeṇa vā sarvāẏuḥ | tathāca śrutyantaraṃ [ ‘yāvaddhyasmiñcharīre prāṇo vasati tāvadāẏuḥ’ (kauṣīta0a0 3)] dūti | kiṃ bahunā tvameva viśvakrīḍāratyoḥ prabhuḥ bāhyopakaraṇā prītiḥ krīḍā, tannirapekṣā āntaraprītīratiḥ | tayostvameva svatantraḥ samartha ityarthaḥ | śāntātmane kūṭasthasvarūpāya guhyatamāya vācāmagocarāya acintyāyāntarindriyāviṣayāya aprameyāya bāhyendriyāviṣayāya anādinidhanāya nityasadrūpāyetyarthaḥ | cakārāt svayaṃprakāśāya cetyarthaḥ | dūtiśabdomantrasamāptyarthaḥ |
5.1.2
mantrāṇārambhe tvaṃ brahmā tvaṃ ca vai viṣṇurityādinā brahmādidevatātmatvaṃ pratyagbrahmaṇa uktaṃ tatra brahmādīnāṃ tattvāntaratvāt kathamitthaṃ stutiriti śaṅkānirāsāyottarā śrutiḥ pravartate | tatraika eva yathoktaścidātmā svamāyāguṇaistadavasthābhedaiścāneko'nekaviśeṣo'nekavidhakriyāpravartako na tattvabhedaḥ kāpyastīti darśayantī śrutirbrahmādicimūrtibhāvenāsyātmana upāsana vidhātuṃ prathamaṃ mūrticayavyapadeśanimittamāha “tamo vā • tanavaḥ” iti | idaṃ brahmaviṣṇurudrādikamagre sṛṣṭyupakramātprāk tamo vai tama eva tamoguṇapradhānamāyāmātramevāsīdekamekībhūtama nabhivyaktanāmarūpamakhaṇḍatamomātramāsīdityarthaḥ | etenāsatkāraṇavādo'satkāryavādaśca vyudastaḥ idaṃ tama iti sāmānādhikaraṇyokteragra āsīditi sattvokteśca | tat kiṃ sāṅkhyābhimataṃ pradhānaṃ netyāha tatpare syāditi | tat tamaḥ pare kāryakāraṇatātīte tatkalpanādhiṣṭhāne cidātmani syādbhavatīti yāvat, acetanasya tasya svātantryānupapatterityarthaḥ | evaṃ jagataḥ prāgavasthāṃ cetanaparādhīnāmuktvā tatpravṛtterapi tadadhīnatāmāha tatpareṇeti | tat kāraṇaṃ pravilī na kāryāvasthaṃ tamaḥ
5.1.3
pareṇa cidātmanā'dhiṣṭhānabhūteneritaṃ preritaṃ taccaitanyābhāsavyāptyopacitaṃ bījamiva salinādivyāptyetyarthaḥ | viṣamatvaṃ pūrvāvasthāpracyutirūpamucchūnamiva bījaṃ sāmyāvasthātyāgena tadvilakṣaṇatvaṃ prayāti kāryonmukhaṃ bhavatītyarthaḥ | yadyapi māyāvyākṛtāvidyādiśabdavācyasya kāraṇasya nityaiva caitanyavyāptirnityameva tatrādhyastatvāt, tathāpi suṣuptasya svapnādivadyudbhavavadbuddhipūrvakaiva kādācitkī vidyākarmapūrvaprajñānusāriṇī cidābhāsavyāptirbhavatīti na sṛṣṭyādimāntyāśaṅkāvakāśa iti gamayitavyam | yadidaṃ pareritasya tamaso viṣamatvagamanametadrūpaṃ vai prasiddhaṃ rajo rajoguṇākhyaṃ kāraṇamityarthaḥ | tatkhalu rajaḥ pūrvavat pareṇeritaṃ sat, viṣamatvaṃ prayāti | yadidaṃ rajaso viṣamatvagamanametadvai sattvasya sattvaguṇapradhānakāraṇasya rūpaṃ prakārabheda ityarthaḥ | evaṃ guṇavaiṣamyaṃ sanimittaṃ kāraṇavyāpāramuktvā tasya kāryākārapariṇāmaprakāramāha tatsattvameveti | tatpareṇātmanā pūrvavadīritaṃ sattvameva na tamorajasī tayorvakṣyamāṇārthābhivyañjakatvāsāmarthyāt rasaḥ sāraścidānandaprakāśaḥ [ 'raso vai saḥ rasaṃ hyevāyaṃ labdhvānandī bhavati' (taitti0 u0)] iti śrutyantarāt | sa samprāsravat samyak prākaṭyenāsravat | sattvameva cidātmano viśeṣākārābhi-
5.1.4
vyaktiyogyākāratayā prasṛtaṃ saccidātmākārameva viprasṛtamityarthaḥ | ayameva hi tatra tatra buddhiriti ca mahāniti cāhamavabhāsya iti ca draṣṭeti cākhyāyate, nānya ityabhipretyāha so'śa iti | so'yamaṃśo'śa ivāṃśaścidātmano viśeṣāvasthā ākāśasyeva dārusuṣirādyavasthā | natu niravayavasya paramārthato'śo'sti | ko'sau yaścetāmātraḥ cetā cetanā sākṣicaitanyaṃ tayā mīyate'vabhāsyata iti cetāmātraḥ svaprakāśasākṣimātreṇānubhāvya ityarthaḥ | yataḥ pratipuruṣaḥ pratibimbo nānodapātreṣviva sūryādīnāṃnāvidhārthākārabuddhivṛttiṣu vibhāvyamānatvāt pratipuruṣa ityarthaḥ | laukikapratibimbavadacaitanyaṃ vārayati kṣetrajña iti | kṣetraṃ śarīraṃ dharmādharmabījaprarohabhūmitvāt tadāpādatalamastakamahamiti jānātīti kṣetrajño jīva ityarthaḥ | taduktaṃ bhagavatā śrīkṛṣṇena,– “idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate | etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ” iti | tatsadbhāvaṃ sādhayati saṅkalpeti | saṅkalpa idaṃ mayā kartavyamityevamākāro manaso vikāraḥ, adhyavasāyaḥ kartavyaviṣayasvarūpasādhanaphalānāṃ yathāvadavadhāraṇarūpā buddhivṛttiḥ, abhimāno'hamasmin samartha ityādyahaṅkāraḥ | eteṣāmacetane mṛta-
5.1.5
śarīre'darśanājjīvaccharīre ca darśanādetāni liṅgāni śarīrātiriktatayā sadbhāvapramāpakāṇi yasya sa saṅkalpādhyavasāyābhimānaliṅgaḥ | etairliṅgerdehādivilakṣaṇo'stīti sambhāvyamāna ityarthaḥ | prajāpatiḥ samaṣṭivairājapiṇḍābhimānī devaḥ, viśvo vyaṣṭipiṇḍābhimāninī devatā, ityevamādyā etāḥ prāguktā asyaiva kṣetrajñasya sattvapariṇāmapratibimbitasya cidātmanastanavaḥ, cidātmaiva tattanmūrtibhedeṣu tattadātmanā vibhāvyamāno'vatiṣṭhate, nāsmāt tattvāntarabhūtaṃ kiñcidityarthaḥ | tathāca śrutyantaraṃ [‘nānyo'to'sti draṣṭā nānyo'to'sti śrotā nānyo'to'sti mantā nānyo'to'sti vijñātaiṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ’] (bṛhadā0 śra0 5) iti | etaduktaṃ bhavati kiṃ kāraṇaṃ brahmeti brahmavādināṃ brahmaṇaḥ sahakāribhūtajagatkāraṇavimarśe [‘te dhyānayogānugatā apaśyan devātmaśaktiṃ svaguṇairnigūḍhāṃ’] iti triguṇātmikā māyākhyā śaktiravadhṛtā śvetāśvatarāṇāṃ mantropaniṣadi | sā ca brahmaṇaḥ sarvakāraṇatvanirvāho śaktistenādhiṣṭhīyamānā guṇatrayavibhāgena yadā vikṛtā bhavati tadā tadadhiṣṭhātā'pi tatsattāsphūrtipradānena tadanugato vikṛta iva bhavati | tatra ca yathāvikāravyapadeśaṃ so'pi vyapadiśyate, tatrāpi triguṇātmakena kāraṇeneśvarāntaryāmyādiśabdairvyapadiśyamānaḥ sattvādīnāmekaikaprādhānyena brahmādisaṃjñābhāgbhavati | tadā tatrā-
5.1.6
virbhūtaguṇaviśeṣavattayā sa upāsyo vyapadiśyate guṇakāryasthūlasūkṣmaśarīropādhiviśeṣeṇa tadabhimānena vā vyavahriyamāṇo jīvaḥ kṣetrajñaḥ saṃsārī devo manuṣyastiryaṅ sthāvara iti ca vyapadeśabhāgbhavati | atra sarvatra sattvaguṇapariṇāme eva cidātmano viśeṣābhivyaktirnānyatra | sattvasya ca rajastamaḥsamparkaviśeṣāviśeṣābhyāṃ cidātmāvirbhāvaviśeṣatāratamyāt jñānakriyāśaktyaiśvaryatāratamyena sarvajñamūḍhāmūḍhatvāditāratamyāvabhāsa iti | etamevābhiprāyaṃ viśadayati “atha yo ha khalu 0 antarbahiśca” iti | atha evaṃ prakāre vyavasthite sati asyātmano yo ha khalvityaṃ vāva eva ya eveti sambandhaḥ | tāmasastamaḥpradhāno'śastamaupādhiko viśeṣaḥ asau saḥ, he brahmacāriṇaḥ, ko'sau yo'yaṃ rudraḥ prasiddha ityarthaḥ | evamuttarayorapi paryāyayorvyākhyā | sa vā eṣa ekaḥ sa vai pūrvamupapāditaḥ eṣa idānīmupādhyadhiṣṭhātṛtvenokta eka eva rudrabrahmaviṣvātmanā tridhābhūtaḥ kāraṇopādhimadhiṣṭhāya tridhābhūta ityarthaḥ | aṣṭadhā pañcavidhaprāṇādityo manaścandramcandraśceti trayaḥ pañca bhūtāni cetyaṣṭadhetyarthaḥ | ekādaśendriyabheda ekādaśadhā, tatraiva manobuddhyorbhede sati dvādaśadhā | tattadindriyavṛttīnāmanantatvāt tadbhedenāparimitadhā, vāśabdo vikalpārthaḥ | adhyātmaṃ vādhibhūtaṃ vādhidaivaṃ vā yadyat kiñcidasti tatsarvamavabhāsayaṃstattadātmanā nānāvidha udbhūto'bhivyakta udbhūtatvā-
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit