Kathakagrihyasutra 27
Commentary of Devapāla 27
- Language
- Sanskrit
Contents
- 27.3 — 4 parts
27.1
aṣṭakāḥ kartavyā iti manvādibhiḥ smṛtam | tacca prayogaprakāśanārthamantraliṅgamūlaṃ smaraṇam | 'yāṃ janāḥ pratinandantyaṣṭakāyai sumedhase svāhā |' iti mantraliṅgaṃ 'eṣāṣṭakā tapasā tapyamānā svarge loke kāmadhugbhavati |' iti ca | stutiḥ stutye vidheye sati yuktā | tena yathā kapiñjalādividhibhyo'rthavādakalpanā, tathātrārthavādādvidhimānam | vidhyekavākyatvena hyarthavādāḥ pramāṇam | 'aṣṭakā pārvaṇaśrāddham……………|' iti cehāpyuktam | teneha kartavyatocyate | tatrāṣṭakāśabdaḥ karmasamudāyanāma rājasūyādivat | ekaikasyāṃ ca karmatrayaṃ pratīyate | sthālīpākakarmaikaṃ pradhānam | āvāhanādisaṃtarpitabrāhmaṇānuvrajanaparyantaṃ dvitīyam | ānvaṣṭakaṃ tṛtīyam | ājyabhāgāntā tvitikartavyatā | pūrvaṃ sthālīpākādi, ṛtutithyādikaṃ tu paścāt | tisro'ṣṭakā bhavanti pitṛdaivatyāḥ | tenāvāhane amuṣmai svadhā nama ityādau nirvāpaṇamantreṣu ca pitrādināmaviśeṣapratītiḥ | vakṣyamāṇapaśupakṣe vapākarttanādau pitṛbhyastvāṃ juṣṭaṃ nirvapāmītyādiprayogaḥ | aṣṭakāpi mantraliṅgāddevatā | nityāścaitā avaśyakarttavyatāsmaraṇāt |
39) ityākārādeśaḥ | evamanyatra kvacilluk , kvacitpūrvasavarṇadīrghādeśo'numantavyaḥ |
50) retasā brahmabījenānvāgatāḥ | gharmaśabdaḥ sāravacanaḥ, vāktrayasya tu sāratvaṃ jagattrayasya tadanvayāt tadvyatirekeṇāpratibhāsāt | tatraikā vaikharī vāk prajāṃ rakṣati prajāyamānaṃ sarvaṃ pālayati saṃpādayati uccāryamāṇena mantreṇa sarvasya yajñasya sāṅgasya saṃpādanāt | ekā anyā madhyamā vāk ūrjamannaṃ rakṣati saṃkḷpayati devatoddeśena dravyasaṃkalpatvādbhāgasya| ekā anyā punaḥ kṣatraṃ balaṃ rakṣati paśyantyātmikā vāk dravye yajñopayogini kriyamāṇe kośaśūnyatvaṃ bhavatītyādilobhamūlāsāttvikasaṃkalpākaluṣviteti | sāttvike nirvibhāge karmakartavyatāsaṃkalpe sati yajñasya phalajananaśaktiḥ, yajamānasya ca phalaṃ bhogaphalaṃ rakṣitaṃ bhavati| asāttvikasaṃkalpo hi niṣphalaḥ | keṣāṃ prajādikāṃ rakṣati | devayūnāṃ dīvyanti dyotante karmasu kauśaleneti devā yajamānā ṛtvijaśca, ta eva yuvānaḥ samarthāḥ karmasu, teṣām | itthaṃ tāvadyajñopāyatvamuṣovivartarūpavāktrayasya, sūkṣmavāgātmakabrahmaprāptyupāyatvamapīttham-devayūnāṃ yajamānādīnāṃ prajāṃ nityanaimittikādimokṣopāyabhūtakarmarūpāmekā vaikharī atra vidyātmikā rakṣati anuṣṭhāpayati| anyā madhyamā ūrjaṃ balaṃ pālayati, saṃkalpaviśeṣanigaḍanibandho hi antarātmā viṣayapavanairapahriyate | anyā paśyantī kṣatraṃ sarvaśaktyātmakaṃ vāgrūpaṃ brahma rakṣati tadvāreṇa tatprāpteḥ | yadvā trayo dharmāstrīṇi savanāni tadadhiṣṭhātṛdevatāviśeṣāśca, tairhi yajñaḥ samāpyate | savanadevatāstu irā sarasvatī bhāratī, irā pṛthivī sarasvatī, antarikṣaṃ bhāratī dyauḥ | tatra pṛthivī prajāṃ putrādikāṃ rakṣati, antarikṣamūrjamannaṃ rakṣati vṛṣṭidānadvāreṇa, dyaustu kṣatasya duḥkhasya trāṇaṃ rakṣati niratiśayaprītyātmakatvāt svargasya | tāścaitāstisra uṣaso vidyābhāgātmanā prakāśamānatvāt | agnirāditya indra iti vā savanadevatāḥ |
27.2
evamāgrahāyaṇyā ūrdhvaṃ ye trayaḥ kṛṣṇapakṣāḥ pauṣamāghaphālgunākhyāsteṣu yā aṣṭamyastāsu aṣṭakāyajñaḥ kartavyaḥ | tisṛṣu trayastrikasamudāyāḥ |
27.3.1
kuryāditi śeṣaḥ | haviṣyānnanivṛttiḥ | ājyabhāgānte ca pavitraśākādyaṃ caturāvartena hotavyaṃ-aṣṭakāyai svāheti | tisra uṣaso vāktrayātmanā stūyante ṛtvigbhiḥ | vaikharī madhyamā paśyantīti tisro vācaḥ sūkṣmāyā mūlaprakṛtitvenātrāvivakṣaṇāt | ṛtasya yajñasya satyasya ca brahmasvarūpasya ca prāptau panthāna upāyāstisro vācaḥ anvāguḥ anvāgatāḥ vivarttaṃ pariṇāmaṃ vā prāptāḥ | trayo gharmāso anu retasāguḥ, tāstisro vācaḥ trayo gharmāsaḥ gharma eva gharmāsaḥ 'ājjaserasuk' (7|
27.3.2
caturthī uṣā virāḍrūpeṇa stūyate | he ṛṣayo jñānayuktāḥ turīyā caturthī yā uṣā, sā yajñasyāgniṣṭomasya catuṣṭomamagniṣṭomamitarasaṃsthāpyaprakṛtibhūtaṃ nityaṃ adadhāt ādadhau cakāra | kiṃ kurvatī | yajñasyāgniṣṭomasya pakṣau bhavantī pakṣāviva saṃpadyamānā | tathā arkaṃ yuānā, arcanamarkaḥ pūjā stutistāṃ yuñjānā saṃbandhayantī kurvatī | svarābharannidaṃ, svariti lokatrayopalakṣaṇārthaṃ, lokatrayamidamārabdhavatī|prakṛtikarmaphalatvādvā svargasyaiva kāmyatvamuktam, nityasyāpi hi agniṣṭomasyāgnihotrāderiva kāmasaṃbandho'pyasti | kā asāvityapekṣāyāmāha virāḍiti | kathaṃ turīyatvaṃ virāja ityapekṣāyāmucyate gāyatrī triṣṭubjagato virāḍiti | gāyatryādīni anyāni trīṇi chandāṃsyagniṣṭome vidyante, teneyaṃ turīyetyarthaḥ | pakṣadvayabhavanakartṛtvaṃ tu virāja itthamuktam | agniṣṭome ekaviṃśatiḥ stotrīṇāṃ, tatra madhye sthito māhendragrahayajiyajñasyātmatvena kalpate | tadapekṣayā hyucyate ekaviṃśo'gniṣṭomaḥ, agniṣṭomastomaḥ ekaviṃśatistotrīya ityarthaḥ | agniṣṭomaṃ saṃsthāpyāgniṣṭomaḥ somayāgaḥ, tatrāpi māhendragrahayajipradhānāropa ityuktam | ekaviṃśatistotrīyāsvekānnaviṃśatirvirājaḥ santi | tatrobhayadgbhāgavartinau navakāvapekṣya madhyasthā virāṭ pakṣiṇī kalpitā | navakau tu pakṣāviva | atha kathamagniṣṭomaścatuṣṭomaḥ | itthamcatvāraḥ stomā yasya saḥ catuṣṭomaḥ | te punastrivṛtpañcadaśasaptadaśaikaviṃśāḥ | evaṃ hyāmnāyate-trivṛdvahiṣpavamānaḥ, pañcadaśānyājyāni, pañcadaśo mādhyandinaḥ pavamānaḥ, saptadaśānyājyāni, saptadaśa ārbhavaḥ pavamānaḥ, ekaviṃśo'gniṣṭoma iti |
27.3.3
idaṃ jagattrayaṃ dhātā prajāpatiḥ pañcabhiḥ pṛthivyādibhirvidadhāḥ vyadhāt kṛtavān, tathā tāsāṃ pṛthivyādimātrāṇāṃ svasṛrbhaginīḥ pañca pañca ajanayat | kāstāḥ pañca pañca | arthādvāyvindriyamātrāḥ, prāṇāpānādīnvāyūn ghrāṇādīnīndriyāṇi pañca | sāṃkhyadarśanānusāreṇa tu prajāpatirmūlaprakṛtyātmā tadadhiṣṭhātā vā parameśvaraḥ seśvarasāṃkhyānāṃ pañcabhistanmātramātrābhiḥ pañca mahābhūtamātrāḥ vidadhe svasṛśca tāsāṃ pañca buddhikarmendriyavāyupañcakatrayātmikā mātrāḥ | tāsāmu yanti prayaveṇa pañca nānārūpāṇi ṛtavo vasānāḥ, u iti nipātaḥ ‘yu miśraṇe’ ityasya prayavaḥ, ṛtavaḥ krāntadarśanā vidvāṃsaḥ tāsāmindriyamātrāṇāṃ prayaveṇa miśrībhāvena saṃbandhinaḥ paṇḍitā api vasānā vivekamācchādayanto viṣayalobhena nānārūpāṇi pañca rūpādīni viṣayajātāni yanti prāpnuvanti bhuñjate, tataśca saṃsārasāgare nimajjanti | tasmādviṣamaviṣayaparihāre prayatno vidheyo vidvadbhiriti tātparyam | pañcabhiḥ pañcabhirabhijuhuyādityuktam | tatra prathamāṣṭakopayogī prathamapañcako vyākhyātaḥ | 5 || atha dvitīyāṣṭakopayogī dvitīyo vyākhyāyate pañca vyuṣṭīruṣā nirmitavatī ‘uṣa dāhe’ viśeṣeṇa dāhikā uṣṭayo rūpādiviṣayamātrāḥ | anu pañca dohāḥ, anantaraṃ pañca dohā tayā nirmitāḥ | te punaḥ śrutyā pratipāditāḥ-te ete devā aduhurhārītena pātreṇāmṛtaṃ, rājatena
27.3.4
pitaro'duhuḥ svadhāṃ, dārupātreṇa āhūya taṃ manuṣyā aduhurannamayasmayenāsurā aduhuryavān, alābupātreṇa sarpā aduhurviṣamiti | gāṃ pañcanāmnīṃ, prakāmyā-śravyā-iḍā-saṃhitā-viśvarūpeti goḥ pañca nāmāni | ṛtavo'nu pañca, anantaraṃ pañcartavaḥ nirmitā brahmādikanyayoṣasā, hemantaśiśirayorekatvāpādanātpañcatvam | pañca diśaḥ pañcadaśena kḷptāḥ, pañca diśaḥ pañcadaśena stomena saha kḷptāḥ nirmitāḥ | ūrdhvā pañcamyatra | kīdṛśaḥ diśaḥ | samānamūrdhnīḥ tulyamūrddharyaḥ prācī yāmī pratīcī udak diśaḥ, adhaūrdhvā ekavacanā ekā dik, antarikṣaṃ svargo vā pañcānāṃ mūrdhā | abhi lokamekam, ekaṃ lokamupādhiṃ lakṣaṇīkṛtya pañcatvena vibhaktā diśa ityarthaḥ | jyotiṣmatī prakāśavatī uṣā devī nabha ākāśaṃ pratimuñcate tamasā viyojayati | kena | sūryasya vratena karmaṇā | tāṃ ca tādṛśīmuṣasaṃ nānārūpā jāyamānā api sadyojātā api paśavo'pi viśeṣeṇa paśyanti asyā antarikṣalakṣaṇāyā māturnirmāturupasthe utsaṅge sthitām | triṃśatsvasāro bhaginyaḥ samānakāraṇaprabhavatvāduṣasa upayanti āvartante pratimāsaṃ, niṣkṛtaṃ niḥsaṃśayaṃ kṛtaṃ svayaṃ prajāpatinā vā samānaṃ tulyaṃ ketuṃ gaganaṃ jīvātmānaṃ vā pratimuñcamānāḥ uṣaso vimocayantyaḥ, ṛtūn pañca ṣaḍvā tanvante vistārayanti | kavayaḥ ākramaṇakriyāyāḥ kartryaḥ| prajānatīḥ prajñānavatyaḥ| madhye chandasaḥ pariyanti, chandaḥśabdena gatikriyāyogāllokatrayamucyate vedo vā gāyatryādicchandoyuktatvāt, lokatrayasya vedasya vā madhye pariyanti pratyāvartante pūrvāparadivasāni eṣyamāṇadivasamadhye pratyāvartanta ityarthaḥ | bhāsvatīḥ dīptimatyaḥ |
27.4
ṛtūnāṃ patnītyādyaḥ ṣaḍṛcaḥ anuvākaśeṣabhūtāḥ | tābhyo niṣkṛṣya dve dve ṛcau pratyaṣṭakaṃ sthālīpākasya juhuyādājyabhāgānte |
devā grāvāṇa ityādikā sarvāsrāṣṭakāsu bhavati | tena tṛtīyeśrṛgbhavati | tataścaikaikatra tisrastisro bhavanti |
śukrā śuklā cāsāvṛṣabhā kāmānāṃ sektrī, nabhasā jyotiṣāgāt, nabhasā nabhaḥsthenādityena jyotiṣā saha ā agāt āgatā | viśvarūpā candratārādinānārūpā | śabalī rātritamasā divasabhāsā ca churitatvācchabalā | agniketuḥ agnivatprakāśamānā tamaso vā keturvināśikā agnivat | samānamarthaṃ svapasyamānā, ekaṃ prayojanaṃ suṣṭhu apasyamānā janayantī | samāno'taḥ saṃvatsaraḥ | apasyamāneti apapūrvasyāsteḥ rūpamasyatervā, tatra samānamarthaṃ tamolakṣaṇamapāsyantītyarthaḥ | bibhratī jarāṃ, manuṣyādīnāṃ janānāṃ poṣayantī kālāvṛttamukhena | ajara uṣa āgāḥ, he uṣa ajare jarārahite tvamāgāḥ āgatā |
27.5
ṛtūnāṃ patnī pālayitrī satī iyamuṣā prathamaṃ pūrvamāgāt āgatā | ahnāṃ dinānāṃ netrī agragāminī senāpatiprāyā | prajānāṃ prajāyamānānāṃ trayāṇāṃ lokānāṃ janitrī vidyātmakatvena brahmasvabhāvatvāt | yata evaikā satī bahudhā vivṛttā pariṇatā vā, tata ucyate he uṣaḥ vyuccha avidyātamaḥpaṭalamapasāraya | yatastvamajīrṇā svayaṃ jarārahitā, ataḥ sarvamanyadvidyānirmitabhedajālaṃ jaraya nāśaya brahmabhūyamasmān gamayeti yāvat |
dvitīyaḥ pañcakaḥ ||
ekaivoṣāḥ pañcadhā vibhajyate avāntarabhedena | yā prathamā vyūṣuṣī viśiṣṭoṣāḥ, sā ṛtasya yajñasya satyasya vā dhāma āspadaṃ brāhmaḥ sārasvato hi sakalasatyasaṃkalpo yajñādyārambhayogaḥ | ekā dvitīyā punarapāmavaśyāyajalānāṃ mahimānaṃ māhātmyaṃ bibharti | ekā tṛtīyā punaḥ sūryasya niṣkṛtāni carati dinakāryāṇi saṃpādayati puruṣapakṣiprabhṛticeṣṭārūpāṇi | savitaikāṃ niyacchate, pañcamīṃ savitā grasatītyarthaḥ, utkaṭatejaskasavitṛrūpeṇa nivartata iti yāvat |
27.6
sthālīpākeneṣṭvā iyamevetyādinā anuvākena juhuyāt | kiṃ sakalena sarvatretyāha-pañcabhiḥ pañcabhiriti | iyameva setyādinā pañcabhiḥ prathamāyāmaṣṭakāyāmabhijuhuyāt, pañca vyuṣṭīriti madhyamāyām, ṛtasya dhāmeti tṛtīyasyām | abhiśabda uparivacanaḥ, haviṣāmupari juhuyādityarthaḥ | ājyena caitā āhutayaḥ | ata ūrdhvamamṛtutithyādikam |
atha mantravyākhyānāvasare'nuvāko vyākhyāyate
uṣasyaḥ sarvo'nuvākaḥ | uṣaḥśabdena rātreranta ucyate, taddaivata ityarthaḥ | devānāmārṣam | triṣṭup chandaḥ | prakāśātmakamuṣaso rūpaṃ sarvarātryandhakārāpasāraṇasvabhāvatvāt | tatra ca brahmādvaitātmake jagati rātriravidyā tamorūpā, uṣā tu vidyā prakāśasvabhāvā | sāṃkhyadarśane tu tāmasī rātriruṣastu sattvam | iyameva sā uṣā yā prathamā, yā mahāpralayarūpabrahmarātryavasānātmikā uṣā, saiveyam | kā sā | yā vyaucchat viśeṣeṇa uñchanamapasāraṇaṃ kṛtavatī, apasāritavatī | kim | arthāttamaḥ avidyām | sā vāsvantaścarati, sā uṣā āsu vartamānā antarmadhye carati saṃcarati | praviṣṭā satī yā vadhūrmmimāya, vahatīti vadhūḥ āpo vā, nirmitavatī brahmarūpavidyātmikemāḥ | navagatstutipātram | janitrī janikā, trilokī iyaṃ brahmaṇo vivartaḥ pariṇāmo vā | traya enāṃ mahimānaḥ sacante, yasmānnayo lokā mahimāno mahāntaḥ enāmuṣasaṃ sacante 'ṣaca samavāye' yata etayā uṣasā saṃbadhyante tadāśritattvāttatprakāśyatvācca | uṣaḥśabdo'tra ṣṭyackāsantatvena napuṃsakaliṅgaḥ pratibhāti | chandasi tu liṅgavyatyayaḥ | yadvā liṅgamaśiṣyaṃ lokapramāṇatvāt | tathāca loke'pi uṣaḥśabdāt strītvapratītiḥ |
dvādaśāhiṣu bahvīnāmuṣasāmantargatatve dvirūpeṇa stutiḥ | chandasvatī chandasvatyau uṣasau, prātaranuvāke gāyatryādicchandasāṃ saṃbhavācchandoyuktatvamuṣasoḥ | pepiśāne, peśa iti rūpanāma, tena peśatiḥ śobhātiśayakriyaḥ, atiśayena śobhamāne | samānaṃ tulyāṃ yoniṃ sthānaṃ rātryantarūpaṃ anusaṃcarete lakṣaṇīkṛtya ceṣṭete | brahma vā yoniḥ | sūryapatnī sūryapatnyau sūryaḥ pālayitā janako yayoḥ, he sūryapatnyau | vicarataḥ prajānatī parijñānavatyau | ketumatyau prakāśacidyukte | ajare avināśinyau | bhūriretasau reto jagatprajananamalavaśyāyādi, tadanayorbhūri bahu vidyate | dvivacanasya 'supāṃ suluka' (pā0 sū0 7|
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit