Pramāṇa · Search · About · API

Kathakagrihyasutra 31

Commentary of Devapāla 31

Language
Sanskrit

Contents

31.1

102) ityutvaraparatve śasi parāpura iti rūpam | evaṃ nipūrvasya nipura iti | tatra parāpura iti brāhmaṇārthaṃ havirucyate, nipura iti tu piṇḍārtham | parāpuro nipuraśca havirviśeṣān ye māyayā haranti, tān asurān asmāllokādagniḥ praṇudatu apasārayatu, āstāṃ tāvadyajñabhūmiḥ, lokādapyasmādbhūmi lokākhyādapasārayatu agnirasurānityarthaḥ || apeto yantvasurā ye pitṛṣadaḥ, pitṝn sīdantyupasarpanti pitṛdattahaviṣo'pahārāya ye te pitṛṣada itaḥ sthānādapayantvasurāḥ | udīratāmavara iti tristhānānāṃ pitṝṇāṃ yajñabhūmāvāgamanamanayā āśāsyate | vasavo rudrā ādityāśca bhūmyādisthānā yathākramaṃ pitṛpitāmahaprapitāmahāḥ | tathāca śrutiḥ ‘vasavaḥ pitaro rudrāḥ pitāmahā ādityāḥ prapitāmahāḥ |’ iti | avare avarasthānāḥ pitaro vasurūpā udīratāmāgacchantu | utparāsaḥ, udityupasargaḥ īratāmityanenānuvṛttena saṃbadhyate, pare eva parāsaḥ parasthānanivāsinaḥ ādityarūpāḥ prapitāmahāḥ udīratāmāgacchantu | unmadhyamāḥ, madhyamāścāntarikṣavāsinaḥ pitāmahā rudrarūpā udīratām | kīdṛśāḥ | somyāsaḥ somamarhantīti somyāḥ, tairhi mahendraḥ prātaḥsavanādiṣu somaṃ vahati, somyā eva somyāsaḥ | asuṃ ya īyuḥ, ya ihaloke prāṇāṃstyaktvā paraloke asuṃ prāṇamīyuḥ prāptāḥ punaḥ karmavaśena prāṇinaḥ saṃpannāḥ | avṛkāḥ akartanā anupaghātakā iti yāvat | ṛtajñāḥ satyajñāḥ yajñajñā vā | te no'vantu pitaro haveṣu, te pitarastristhānā api haveṣvāhvāneṣu satsu naḥ asmānāgacchantu rakṣantu vā ||

31.2.1

tūkhānāmārṣam | anuvākadvaye'pi pitaro devatāḥ | ādyā vardhinī, udīratāmiti triṣṭup | asūn rantītyasurā daityā yajñavidhvaṃsakāḥ | te apayantu apagacchantu apasarantu, itaḥ sthānāt palāyantāmityanena mantradvayena yavatilavikaraṇena bādhyamānāḥ santaḥ | kīdṛśāḥ | ye rūpāṇi svāni pratimucya pitṛrūpā bhūtvā māyayā ācaranti ceṣṭante | parāpuro nipuro ye haranti, parān pṛṇantīti parāpuraḥ ‘pṛñ tarpaṇe kāntau ca’ ityasya parāpūrvasya kvipi ‘udoṣṭhyapūrvasya’ (7| āgacchata pitaro manojavasaḥ pitaraḥ pitaraḥ śundhadhvam | ye nikhātā ityanuṣṭup | vikarabhāgināmāhvānaṃ kriyate yebhyaḥ 'agnidagdhāśca ye jīvāḥ' iti bhūmau vikaro dīyate | antardadha ṛtubhirityanuṣṭup parapitravakāśanivāraṇī | he pitaraḥ eta āgacchata | kaiḥ | manojavaiḥ manasa iva javo vego yeṣāṃ taireva vimānādibhiḥ | āgacchatetyatrāpyāgama evārthaḥ, tvarātiśayārthaṃ tu punarvacanam | ye nikhātāḥ, natu dagdhāḥ, bhūmau khaniṃ kṛtvā nihitāḥ 'ūnadvivārṣikaṃ pretaṃ nikhaneyuḥ sajātayaḥ |' (manu0 5|68) iti | ye'paruptāḥ, jale kṣiptāḥ| ye ca garbhe eva santo'vapedire avapannā naṣṭāḥ visrutāḥ, yaduddeśenocyate 'garbhasrāve garbhasaṃmitā rātrayaḥ |' iti | tān sarvān pitṝn he agne āvaha prāpaya | kimartham | haviṣe attave havirattuṃ bhakṣayitum | haviṣa iti vyatyayena dvitīyārthe caturthī | attave iti tumarthe tavepratyayaḥ || he pitaro manojavasaḥ manovegayuktāḥ santa āgacchata | he pitaraḥ śundhadhvamidaṃ haviḥ śuddhaṃ pavitraṃ kuruta |

31.2.2

me mama saṃbandhi bhāgadheyaṃ havirbhāgaṃ pitara āyantu āgacchantu virājeti virāḍagniryajamāno vā, tenāhūtāḥ sarve samāgacchantvityarthaḥ | āgatya cāsmin pitṛyajñe sarve ākāritāḥ santaḥ sarvān kāmān kāmyamānān havirviśeṣāṃllabhantāṃ prāpnuvantu | prāpya cainānkāmān akṣīyamāṇān anyairasurādibhiranupabhuktānupajīvantu bhakṣayantu | prāptamapi hi kaścidbhoktuṃ na labhate, tadarthaṃ vā abhyarthanā || ahamanyān pitṝn parapitṝnantardadhe antarhitān vyavahitān karomi | kairantardadhe | parvatairmervādibhiḥ | kayā ca | pṛthivyā mahatyā | tathā divā svargeṇa, digbhiḥ pūrvādibhiranantābhirvyāpinībhiḥ ahamanyānpitṝnantardadhe piantarāṇi | tathā ṛtubhirvasantādibhiḥ ahorātrairdivasaiḥ sasandhikaiḥ sasaṃdhyairardhamāsairmāsaiścānyāna pitṝnantardadhe | vākyacatuṣṭayena mantracatuṣkametadāhvāne || yāstiṣṭhantītyanuṣṭup , yanme māteti ca | yāstiṣṭhanti sthāvararūpāḥ taḍāgādigāḥ, yā dhāvanti nadyādigatāḥ, yā adugdhāḥ anupahiṃsitā nityā medhyāḥ, yā parisasruṣīḥ parisravantyo hradaprabhavāḥ, tābhiḥ sarvābhirviśvasya lokatrayasya dhartrībhiḥ pādyārthamāhriyamāṇābhiranyāna pitṝn antardadhe ||

31.2.3

amṛtā vāk, vāk stanayitnurūpā amṛtā avināśinī | evamāpo'pi amṛtā medhyāḥ | agnirvāco'mṛtaṃ, medhyāyā vāco'gnirvaidyuto'mṛtaṃ tatkṛtatvāttasyāḥ | tantri̱vṛde̍kadhāma, tadetat trivṛt trayamekadhāma ekāśrayaṃ, eko hi meghastrayasyāśrayaḥ | kasya trayasya | apāṃ vāco'gneḥ | tābhirma̍tprattābhiḥ svadhayā madadhvaṃ, he devā ṛtvijaḥ pitaro vā adbhiḥ pādyādibhirmayā prakarṣeṇa dattābhirmadadhvaṃ tṛpyata svadhayā vā | svadhayā hi pitaro mādyanti, yathoktaṃ ‘yathā surāṇāmamṛtaṃ pitṝṇāṃ ca svadhā yathā | sudhā yathā ca nāgānāṃ tathā gaṅgājalaṃ nṛṇām ||’ iti | ihāsmabhyaṃ vasīyo'stu devāḥ, he devāḥ ihaloke asmadarthaṃ vasīyo bhavatu yajñopayogyamannādikamatiśayena vaśagataṃ sulabhamastu || strīvyabhicārāddoṣaśaṃkāyāṃ bhiṣajitumāha yanme māteti | ‘yādṛśaṃ bhajate hi strī sūte garbhaṃ tathāvidham |’ (manu09|9) iti hi smaraṇāt kṣetramapradhānam | śrutirapi bījaprādhānyamāha 'apramattā rakṣata tantumenaṃ mā vā pare kṣetre bījamavāpsuḥ | janayituḥ putro bhavati saṃpradāye moghaṃ labhate kṣetre tantumetam ||' (āpa0dha0sū02| 6| 13|6) iti | yanme mātā pralulobha parapuruṣe ādhyānādikaṃ cakāra, etadeva ca ananuvrataṃ kutsitaṃ vrataṃ cacāra caritavatī, tadreto mama doṣabhūtaṃ pitā vṛṅkāṃ varjayatu apasārayatu | ābhiśca pādyādibhiranyo mātrā yo dhyātaḥ, sa māvapadyatāṃ āgānmāsau havirgrahītum| mābhuranyovapadyatāmiti kecitpaṭhanti, tatra ābhuśabdo mudhānīṣphalādiparyāyaḥ, mā niṣphalamāgādanyaḥ| gatārthamanyat ||

31.2.4

triṣṭup | he pitaraḥ, ādityā rudrā vasavaśca me mama sadasi bhavāḥ atra yajñabhūmau sthitāḥ sahacarā mitrāṇi teṣāmādityādīnāṃ sakhye vartamānā yūyaṃ svadhayā madadhvaṃ taiḥ saha, svadhāṃ vahadhvamiti svadhāṃ bhajadhvam | kīdṛśīm | amṛtasyāmaraṇadharmasya yoniṃ kāraṇam | he pitaraḥ atra paraloke yā yogyā svadhā, tāṃ bhajadhvaṃ sevadhvam | pitṝnuddiśya yattyajyate annaṃ, sā svadhetyucyate || somaḥ pitṛmāndevatā, agniḥ kavyavāhanaśca | tadyāgena hi pitṛtṛptiḥ śrūyate 'tatsomaṃ pitṛmantaṃ yajanti somapāstatpitṝnyajanti dve vā agnestanvā havyavāhanyā devebhyo havyaṃ vahati kavyavāhanyā pitṛbhyaḥ ||' iti | svadhānama iti saṃpradānārthīyī nipātasamudāyaḥ | dvāvapica svadhānamaḥśabdāvannanāmasu paṭhyete | athavā namo'nnaṃ haviḥ svadhā saṃpadyatāmagnaye deyamityartho'numantavyaḥ ||

31.2.5

ye madīyāḥ pitaraḥ pṛthivyāmantarikṣe divi ca vyavasthitāḥ karmavaśena mānuṣādivāyvāditārādirūpatvaṃ prāptāḥ, samudre ca jalacararūpatvamāpannāḥ, ye ca sūkṣmāṃ svaprakāśāṃ parabrahmarūpāṃ nirvibhāgāṃ vācamāhvā prāpya amṛtā amaraṇadharmakā babhūvuḥ saṃpannāḥ, te sarve asmin pitṛyajñe sarvakāmāṃllabhantāmuddeśyāḥ saṃpadyantām || he pitaraḥ etadbho yuṣmākaṃ bhāgadheyameva bhāgaḥ | kiṃ tat | yatpātreṣu dattaṃ, pātrāṇyatra vidvāṃso brāhmaṇā mitrāṇi vā, amṛtamamaraṇakāri amṛtamiva vā, svadhāvat svadāśabdayuktam | ata enaṃ havirbhāgaṃ mayā prakarṣeṇa dattaṃ pitṛgaṇā upajīvantu bhuñjatām | anayā svadhayā he pitaro madadhvam || ayameva parama utkṛṣṭo yajño yaḥ pitṝṇām | atra hi haviḥ pātre deyaṃ, pātreṣu vidvadbrāhmaṇeṣu dīyate na tvagnau hutvā bhasmībhāvamāpādyate, apātrāṇi vā pātrāṇi teṣu sthāpyate| agneśca jāṭharasyādyamadanīyaṃ bhavati | kiṃca atra yajñe he pitaraḥ, manasā vācā prakṛṣṭaiśca dānaprakārairdānakriyayā ariktabhāvāpannairudakadānādibhiḥ prakarṣeṇa dattaṃ havirvā yuṣmabhyamaśvibhyāṃ ca devatāviśeṣābhyāṃ devabhiṣagbhyāṃ prattamiti stutiḥ, hastau vāśvinau tau hi sarvakriyāṃ vyāptutaḥ | he pitaraḥ īdṛśyā svadhayā madadhvam ||

31.2.6

he pitaro viśve devāśca eṣā bhaktādikā vo yuṣmākaṃ ūrk annaṃ, eṣā ca ghṛtadadhirūpā kṣīrarūpā vā svadhā ubhayarūpāpi vā ūrk balaṃ svadhā ca tāmannarūpāmatta bhakṣayata, kṣīraghṛtarūpāṃ tu pivata | mā ca iyamapi vaḥ yuṣmākaṃ kṣeṣṭhāḥ kṣayaṃ vināśaṃ mā gāt | he pitaraḥ yā iha yajñe ūrka annaṃ devatā pitṛrūpā, tasyai tadarthaṃ vayaṃ jyok cirakālaṃ jīvanto bhūyāsma cirakālaṃ yāgaṃ kuryāmetyarthaḥ || āmāsu apakvāsu oṣadhiṣu goṣu māṃsādisamūhātmikāsu pakvaṃ bhogayogyatāṃ prāptaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ vā niviṣṭaṃ sthitaṃ amṛtamiva, tat mayā yuṣmabhyaṃ dattam| tena svadhābhūtena madadhvam| vaiśvadeve haviṣi pinvamānaṃ, miśrībhavat vaiśvadevagrahaṇaṃ prāthamyāt vaiśvadeve pitrye ca haviṣi antarbhavavat kṣīraṃ ghṛtaṃ vā| viśveṣu sarveṣu bhūteṣu strīprabhṛtiṣu sakṣīratvena pṛthak niviṣṭamiti kṣīraghṛtastutiḥ || namo'ntaṃ pitṛpitāmahaprapitāmahānāṃ svadhā bhavatvityarthaḥ || etadanantaraṃ prāśnantu bhavanta ityanumataṃ kṛtvā bhojayet| caturthyantapitṛpitāmahaprapitāmahānāṃ nāmayogena ca svadhānamaskāraḥ pṛthivī te pātra-

31.2.7

pṛthivī te pātraṃ dyaurabhidhānaṃ brāhmaṇasya mukhe amṛtaṃ juhomyūrgasyūrjo dā ūrjaṃ me dehyūrjaṃ me dhehyannaṃ me dehyannaṃ me dhehyakṣitirasi mā me kṣeṣṭhāmutrāmuṣmim̐lloka iha ca || idaṃ viṣṇurvicakrame tredhā nidadhe padam | samūḍhamasya pāṃsure || viṣṇo havyaṃ rakṣasva viṣṇo kavyaṃ rakṣasva || te saghṛtānnā pṛthivī mahī tava pātraṃ pārthivāni pātrāṇi dvayarūpāṇi varṇitānītyarthaḥ | abhidhānaṃ ca tava divvantarikṣe vartamānaḥ śabdo mantrādistava vācaka ityarthaḥ | ata evaṃbhūtamamṛtamamaraṇakāri pīyūṣasadṛśaṃ brāhmaṇasya mukhe tvāṃ juhomi | asi tvamūrka annam, ūrjā dāḥ ūrjaḥ balasya tvaṃ dātā | ata ūrjaṃ me mahyaṃ dehi, tathorjaṃ dhehi vidhehi kuru balamutpādya mahyaṃ prayacchetyarthaḥ | evamannaṃ dehi annaṃ me dhehīti | akṣitirasi, asi tvamakṣitirakṣayadharmakaṃ pravāharūpeṇa | ato mā me kṣeṣṭhāḥ vicchedastava mā bhūdamutra madgṛhe, iha ihaloke atra idaṃ viṣṇuḥ prajāpatiḥ vicakrame parākrāntavān, tredhā lokatrayātmanā padaṃ nihitavān | caturthapadamasya pāṃsure avidyārajasā cchanne jīvātmagaṇe samūḍhaṃ nimagnaṃ jīvātmatvenaiva vyāmūḍhamatathāpi tathā sarvajīvātmasu sthitamityarthaḥ || ata ucyate he sarvamaya viṣṇo havyakavye rakṣasva gopāya rākṣasādibhyaḥ || yanme mama pāthaḥ annaṃ nirṛtiṃ bhūmiṃ skandati patati dānavamātaraṃ vā gacchati avidhānopahatatvāddhantumicchati, tat sarvamagniḥ śundhatu pavitrīkarotu | tena ca śodhitena pitaro mada- ntāṃ hṛṣyantu | kiṃ kurvantaḥ | uśantaḥ kāmayamānāḥ | kiṃca |

31.2.8

tenānena pūtena pavitreṇa satā devatā api mādyantāṃ viśvedevātmikā mādyantāmiti svārthe ṇic māyantu | rāmo rājyamakārayadityadau hi svārthe ṇic dṛśyate | kīdṛśīṃ nirṛtim | ugrāṃ bhūmipakṣe duṣṭalepādinā apavitrabhūtāṃ, dānavamātṛpakṣe tu pracaṇḍām | aśuddhatve kāraṇamāha-prakāmāt śraddhātiśayāt bāhulyāt vā dīyamānaṃ skandati patati bhūmau nirṛtau vā gacchati brāhmaṇairupekṣitatvāt , akāmādvā śraddhābhāvādīyamānaṃ nirṛtiṃ gacchati, asamiddhe vā brāhmaṇe mūrkhe durācāradūṣite vā yaddīyate pracchannatvādabrāhmaṇe vā, tat nirṛtiṃ skandati tadutsaṃsargo'pavitrībhūtamayogyaṃ karotītyarthaḥ || ahorātrairiti antardadhe parvatairityādinā gatārtham | saṃvatsarasya klṛptayo yābhiḥ saṃvatsaraḥ kalpyate paricchidyate, tāstu ghaṭikānālikādayaḥ || yadvaḥ kravyādājahāditi triṣṭup | iha pretānāṃ yadaṅgaṃ śmaśānāgninā dahyate, tat paralokasthānāṃ viśeṣakarmavaśena utpadyate | yattu adagdhaṃ, na tajāyata iti, tena vikalāni pitṛśarīrāṇi bhavanti | tatpūraṇāyedamucyate—he pitaro vo yuṣmākaṃ yadaṅgaṃ kravyādajahāt tatyāja na dadāha, kravyaṃ apakvaṃ māṃsamattīti kravyāt śmaśānāgniḥ, ekagrahaṇamupalakṣaṇārtham, tat jātavedāḥ jātaprajñāno jātadhano vā vaidikakriyādinā āhavanīyādiḥ punarapyetena karmaṇā āpyāyatāṃ yuṣmākaṃ pūrayatu vardhayatu | ataśca he pitaro yūyamariṣṭāsaḥ ariṣṭāḥ anupahiṃsitāḥ santo'nena karmaṇā mādayadhvam | kiṃ kurvan jātavedā vikalamaṅgamāpyāyayatu | pitṛlokaṃ janayan, pitṛśarīrāṇi utpādan, hetau śatṛpratyayaḥ, pitṛlokajananāya arjayanvasatītivat |

31.2.9

he pitaraḥ svadhāṃ vahadhvaṃ prāpnuta | kīdṛśīm | amṛtasya yonim, amaraṇadharmatvasya kāraṇam | yā atra paraloke yogyā svadhā, tāṃ bhajadhvaṃ vibhajadhvaṃ vā anucarebhyaḥ | yadapekṣayocyate niparaṇe ‘ye cātra tvānu’ iti ||

31.3.1

etaistribhiḥ pitṛpitāmahaprapitāmahānāṃ trīnpiṇḍān nivṛṇāti mantraliṅgāt | agnivāyusūryāścātra lokatrayasthāḥ pitrāditvena bhāvyante, piṇḍeṣu ca pṛthivyādibuddhiḥ kriyate || iyaṃ pṛthivī durvirevānnasādhanatvasāmānyāt dārayati vā doṣān karmādyanuṣṭhānadvāreṇa viduṣāmiti durviḥ pṛthivī akṣitā avināśinī itaradurvidilakṣaṇā, tṛptiḥ prītihetutvāt, svadhā prathamapiṇḍarūpā pṛthivī, anupadstā 'dasu upakṣaye' anupahiṃsitā, tāṃ pṛthivīṃ durvimakṣitāṃ tṛptiṃ svadhāmanupadstāṃ pṛthivīṃ prathamapiṇḍarūpāṃ upajīva bhuṅkṣva he pitaḥ | ka iva | agniriva, yathā agniḥ pṛthivīmupajīvati bhaumastadadhipatitvāt, tadvat | ye cātra tvānu, ye cātra paraloke tvāmanu sthitāḥ tava anucarabhūtāḥ, te'pyupajīvantu piṇḍametat sānucara upajīvetyarthaḥ | eṣā svadhā bhavatviti śeṣaḥ || anenaivetarau gatārthau | antarikṣaṃ durvistamaso vidāraṇādannasādhanatvādvā | dyaurdurvirduḥkhanivāraṇāt svargasya niratiśayasukhātmakatvāt ||

31.3.2

he pitaraḥ ye pretā mṛtāḥ santaḥ atra paraloke sthitāste yuṣmān anusarantu yuṣmadanuyāyino bhavantu | he pitaro ye pretāḥ santaḥ ihaloke sthitāste asmānanusarantu, ye paraloke sthitāsteṣāṃ madhye yūyaṃ vasiṣṭhāḥ atiśayena vasubhirdhanaiḥ pūrṇā bhūyāstha saṃpadyadhvam | he pitaro ye jīvāḥ sthitāḥ iha asmiṃlloke sthitāsteṣāṃ madhye vayaṃ varṣiṣṭhā varṣairdhanādibhirvā vṛddhatamā bhūyāsma saṃpadyemahi || vaḥ yuṣmabhyaṃ etāni vāsāṃsi kārpāsatantarūpāṇi dattāni || ato no'nyatpitaro mā yūdvam 'yu miśraṇe' yadanyaddattaṃ bhṛtyādyarthaṃ pariśeṣitamannādikaṃ, tat svakīyena miśritaṃ kṛtvā mā hārṣuḥ| he pitaro no'smabhyaṃ vīrān putrān datta || āpa ucyante-he āpaḥ svadhā stha pitṝṇāṃ havirbhavatha, tataśca mama pitṝn tarpayata | kiṃ kurvatyaḥ| ūrjamannaṃ balamamṛtamamaraṇakāri pīyūṣaṃ vā vahantyaḥ prāpayantyaḥ, ghṛtaṃ madhu kīlālaṃ cānnarasaṃ sadyojātaṃ parisrutaṃ kṣīraṃ ca vahantyaḥ| adbhyo hi sarvaṃ jāyate iti sarvaṃ tatra śaktyātmanā sthitam || mantraliṅgācca ghṛtamiśrābhiradbhiirabhiṣekaḥ piṇḍānāṃ kartavyaḥ ||

31.3.3

he anna me mama mā kṣeṣṭhā kṣayaṃ mā gāḥ avicchinnaṃ bhava | pūrtaṃ vaidikaṃ karma śrāddhādikaṃ bahu vipulaṃ vipulabalaṃ ca astu bhavatu | brahmāṇo brāhmaṇā mamānnamannaṃ sarvasya haviṣyānnasya aṃśaṃ juṣantāṃ sevantāmadantu, sahasradhāraṃ sahasraśākhaṃ sahasradhāraṃ vā aparimitasthitikamityarthaḥ | kīdṛśam | amṛtodakaṃ amṛtamivodakaṃ vyañjanaṃ kṣīrādikaṃ yasya tat | yatpūrtaṃ yajñopayogi, tat parame vyomannastu parabrahmaprāptaye bhavatu | etacca bhuktapariśiṣṭamabhyukṣaṇaṃ parame vyomni vartamānaṃ pavitraṃ bhavatu || spaṣṭam || mantreṇa kṛtaṃ mantrakṛtaṃ pitryaṃ haviḥ | tasyāṃśaṃ yadaśuciḥ prāṇipāśaḥ prāśat prākṣāducchiṣṭaṃ kṛtvā dūṣitavān alakṣitaḥ, tadvaiśvānaraḥ aupasado'gniḥ punātu pavitraṃ karotu | tasmiṃśca pūte pavitrite sati devatā viśvedevā mādyantu | pitaraśca tena pūtena mādyantu | ko'sāvaśūciḥ | rāmaḥ śakuniḥ śvāpadaśca, rāmaḥ kākaḥ śakuniḥ pakṣīti sāmānyaviśeṣasamānādhikaraṇaḥ, śuna iva padaṃ yasya sa śvāpado mārjārādiḥ ||

31.3.4

devā viśve devāḥ pitaraḥ pitṛpitāmahaprapitāmahādayaḥ etatkarma pavitramupajīvantāṃ bhuñjatām | he devāḥ anena karmaṇā prītāḥ santo'smiṃlloke māṃ dhatta ciraṃ sthāpayata dīrghāyuṣṭvaṃ mama kurutetyarthaḥ | śaradaḥ śataṃ jīvāmo vayaṃ tvatprasādāt | evaṃ varṣaśataṃ paśyema avikalendriyāḥ syāmetyarthaḥ || atha tathā asmabhyamūrjaṃ balamannaṃ ca jyotirdīptaṃ brahmavarcasādikamajaraṃ cāvināśi dīrghamāyuḥ dhatta datta | kiṃca | yadantarikṣamantarikṣasthaṃ pakṣyādikaṃ pṛthivīsthitaṃ ca, svargasthitaṃ devatāviśeṣaṃ jihiṃsima hiṃsitavanto vayamanupakṛtavanto'pūrṇakarmānuṣṭhānena aśuddhasaṃkalpādinā virādhitavantaḥ, evaṃ pitaraṃ mātaraṃ vā yajjihiṃsima virādhitavantastato yadenaḥ pāpamutpannaṃ, tasmādgārhapatyasadṛśo'gnirasmānpramuñcatu viyojayatu | anyānyapi yāni pāpāni cakṛma vayaṃ kṛtavantastebhyo'pi vimuñcatvayamagnirasmān || asmānmantraliṅgāt ṣaṇṇāṃ śrāddham | he pitaro bhavantastṛpyantu | ye ca bhavato'nu, ye'pi yuṣmadanucarāste tṛpyantu | tṛpyantu iti vacanaṃ pitṛvyādyapekṣamṛtyuktam | evaṃ pitāmahādiṣvapi yathāyathaṃ yojanīyam | ye cāsmāsvāśaṃsante, anye'pi ye asmāsvāśaṃsanaṃ havirāśāṃ kurvanti adagdhādayaḥ, te'pi tṛpyantu anena karmaṇā | gatārthamanyat | ante tristṛpyaterabhyāso'tiśayārthaḥ || nigadvyākhyātam ||

31.3.5

he vājino devāḥ pitaraśca no'smān vāje vāje anne anne avata rakṣata | he viprā brāhmaṇāḥ, teṣu hi viśvedevabuddhiḥ pitṛbuddhiśca, taduddeśena bhojiteṣu brāhmaṇeṣviyam, athavā 'prā pūraṇe' viśeṣeṇa pūrakā viprāḥ pitaro viśvedevāśca amṛtāḥ amaraṇadharmakāḥ, ṛtajñāḥ satyajñā yāgajñā vā, asya madhvaḥ madhurarasasya bhāgaṃ punaḥ punaḥ pibata, mādyadhvaṃ ca punaḥ punaḥ | saṃprati tu tāvattattatvāt yāta gacchata devagamanairmārgairyairadhvabhirdevā gacchanti || māśabdena lakṣmīrabhidhāsyate | mā lakṣmīḥ kartrī ā jagamyāt ā samantāt sthirā bhūyāt mā gacchet | mā lakṣmīḥ kīdṛśī | prasavaḥ prasūtā dhanaputrādidvāreṇotpattikārikā | kasya | vājasya nārāyaṇasya | dyāvāpṛthivī ca ā jagamyāt āgacchatāṃ dyaurākāśātsvargasthānāt, pṛthivī bhūmisthānādvā svargalokādājagamyāt | mā lakṣmīḥ kīdṛśī | viśvarūpā viśvasya vyāpikā viśvamayī ca sā viśvavyāpikā, tathā madīyaṃ pitaraṃ mātaraṃ ca mā lakṣmīḥ svayaṃ sārdhaṃ gṛhītvā āgantām | he soma tvamāgamyāt | saha kena | amṛtena saha amṛtā amaraṇarūpavastunā saha | mā lakṣmīśca āgamyāt | iti triṣaṣṭitamī kāṇḍikā | 63 || dyāmuṣyāyaṇasya dvidhā śrāddhaṃ smṛtyoktam | parigrahītṛgotreṇa janayitṛgotreṇa tantreṇa kuryāt āvṛttyā vā | tatra yadā tantreṇa, tadā pradāne niparaṇe ca mantrohaḥ- amuṣmai svadhānama iti | atra janakapratigrahītrornāma caturthīdvivacanāntamuccārayitavyaṃ devadattayajñadattābhyāṃ svadhānama ityādi | niparaṇe'pi agniriva pṛthivīmupajīvataṃ devadattayajñadattau ye ca vāmanvityādi |

31.3.6

āvṛttipakṣe parigrahītuḥ pūrvaṃ kṛtvā paścājjanakasya kuryāt | tatra dvitīyaśrāddhaprakāro'nenocyate | dvitīyasyetyatra sūtre prakāraṃ vakṣyāma ityadhyāhartavyam | dvitīyasya janaka śrāddhasyetikartavyatāṃ vakṣyāmo dvyāmuṣyāyaṇakartṛkasyetyarthaḥ, athavā dvitīyasya piturbījinaḥ śrāddhaṃ pṛthagvakṣyāma iti vyākhyeyam | yadvā eko'pi kṛtrimaputrādirbhidyate kuladvayasaṃbandhabhedāt | tatra pratigrahītuḥ śrāddhe kṛte janakasya śrāddhaṃ kurvāṇaḥ sa eva dvitīya ucyate | tasya dvitīya ityucyamānatāmāpannasya dvitīyaśrāddhaṃ vakṣyāma ityarthaḥ || ekasaṃghātenaiva yā rasavatī kṛtā, tataḥ pratigrahītṛśrāddhakaraṇātprathamamevoddhṛtya sarvānnaṃ pṛthak sthāpayitavyaṃ savyañjanam | taccopagrahītṛśrāddhānantaraṃ haviṣyairdadhikṣīramadhuprabhṛtibhirupasiñcet | tata āvāhanādi saṃpradānamanuvākaśeṣeṇopasthānāntamanyeṣu brāhmaṇeṣu kuryāt | siddhamityanena pūrvoktaprakāraṃ nirdiśati āvāhanādyupasthānāntaṃ pūrvoktamanyūnātiriktaṃ punaḥ kuryāt | sthālīpākādikameva tu tantreṇopakaroti | prathamoddhṛtaṃ haviṣyairupasiñcyāvāhanādi siddhaṃ saṃpradānamityasyāparā vyākhyā-prathamaṃ parigrahītṛśrāddhārthamuddhṛtaṃ yasmāt tat prathamoddhṛtaṃ, tat yātayāmatvadoṣāpasāraṇāya haviṣyaiḥ kṣīrādibhirupasicya tata evāvāhanādyupasthānāntaṃ sakalaṃ siddhaṃ pūrvajñātamevāvṛttyā kuryāt, anyat sthālīpākādi sakṛtkṛtaṃ tantreṇopakaroti prayāsādyadvā kālabhedāt || pūrveṇa niparaṇaṃ vyākhyātamiti, niparaṇaṃ yathādarśitameva kartavyaṃ, tatra pūrvavadūhaḥ kartavya ityarthaḥ |

31.3.7

anyā vyākhyā–niparaṇaṃ pūrveṇa granthena yathā vyākhyātaṃ varṇitaṃ, tathaiva kartavyaṃ, natu vakṣyamāṇānvaṣṭakyavaditi | sarvathā sthitametat sārato dvyāmuṣyāyaṇenāvṛttipakṣe havirhānupaveśyetyādikamevopasthānāntamāvartanīyaṃ, natu sthālīpākādikaṃ tasya tantratvāt | yattu pūrveṇa niparaṇaṃ kāryaṃ pitāmahaprapitāmahayoratraiva tantreṇa nāmoccāraṇaṃ kartavyaṃ dvitīyatṛtīyapiṇḍau nipṛṇāti iti vyākhyātaṃ pūrvaiḥ, taccintyaṃ pracurasādhuprayogaparyālocanena | tadevaṃ tantrapakṣe dvau vaiśvadevau tāvattantreṇa bhavataḥ janayitustatpitustatpitāmahasya, parigrahītustatpitustatpitāmahasya| evaṃ mātrādīnāmapyaparastrikastantreṇa jñeyaḥ | tenādyapakṣe sthālīpākādi sakalaṃ tantraṃ, tatra sāmānyavidhānenaiva tantrapakṣasya gatārthatvādvihāpradarśanamūhamātrasya sugamatvāt | āvṛttau tu śeṣo'bhidhānamapekṣata iti sūtrakāreṇeha pṛthak prayatitam || 1-3 ||

Linked texts (1)