Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 72.17

Nighaṇṭunirvacana 72.17

Language
Sanskrit

72.17.1

(1) raṇaḥ| 'aṇa raṇa kraṇa śabdārthāḥ (bhū0 pa0)'| 'vaśiraṇyorupasaṃkhyānam (3, 3, 85 vā0)'—ityap| 'raṇanti dundubhayo'tra yodhā vā parasparaṃ śabdāyante| yadvā, ramateḥ 'rāllāsāllāsthūṇārvīṇāḥ (u0 2, 13)'—ityādinā napratyayo makāralopaśca nipātyate| ramaṇīyo hi saṃgrāmo vicitrakarmādhicchānatvāt| 'marutvām̐ indra vṛṣabho raṇāya (ṛ0 saṃ0 3, 3, 11, 1)'—iti nigamaḥ|| (2) vivāk| vividhā viruddhā vāco yatra yodhānām| 'havanta u tvā havyaṃ vivāci (ṛ0 saṃ0 5, 3, 14, 2)'—iti nigamaḥ|| (3) vikhādaḥ| 'khada sthairye hiṃsāyāśca (bhū0 pa0)'| viśiṣṭaṃ sthairyamatra śūrāṇāṃ hiṃsanaṃ vā| 'taṃ vikhāde sahmi magha śrutaṃ naram| (ṛ0 saṃ0 7, 8, 14, 4)'—iti nigamaḥ|| (4) nadanuḥ| 'ṇada avyakte śabde (bhū0 pa0)'| 'anuṅ navaśca (u0 3, 46)'—iti cānuṅpratyayaḥ| 'yadā kṛṇoṣi nadanuṃ samūhasi (ṛ0 saṃ0 6, 2, 3, 4)'—iti nigamaḥ|| (5) bhare| 'ḍu bhṛñ dhāraṇapoṣaṇayoḥ (ju0 u0)'| 'nandigrahipacādibhyaḥ (3, 1, 134)' tatra gaṇapāṭhaḥ— 'paca-vaca-vapa-vada-lapa-taja-bharāḥ'—iti| vibharti poṣayati subhaṭānāṃ dhairyaṃ yaśo vā| yadvā, 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ (3, 3, 118)'| vibhratyanena jayalakṣmīṃ yodhāḥ| ubhayatrāpi pṛṣodarāderākṛtigaṇatvādādyudāttatvam| yadvā, 'bhṛ bhartsane' kryādiḥ svādiśca| bhartsyante hi tatra śatravaḥ| haratervā bhaḥ| hriyante hi yatra yoddhṝṇāmāyūṃṣi dhanāni ca| 'hragrahorbhaśchandasi (3, 1, 84 vā0)'| "asmin bhare nṛtamaṃ vājasātau (ṛ0 saṃ0 3, 2, 4, 7)"—"anu krośanti kṣitayo bhareṣu (ṛ0 saṃ0 3, 7, 11, 5)"—iti nigamau|

72.17.2

(6) ākrande| 'kradi kradi kradi āhvāne rodane ca (bhū0 ā0)'| krandantyāhvayante'nyonyamatra, rudanti vānena bandhuvināśahetutvāt| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (7) āhave| 'hveñ sparddhāyām (bhū0 u0)'| 'āṅgi yuddhe (3, 3, 72)'—ityap| 'bahulaṃ chandasi (6, 1, 34)'—iti samprasāraṇañca| āhvayante'tra parasparaṃ sparddhayā yodhāḥ| "na kaścana sahata āhaveṣu (ṛ0 saṃ0 4, 7, 20, 1)"—iti nigamaḥ||

72.17.3

(8) ājau| 'aja gatikṣepaṇayoḥ (bhū0 pa0)'| ajyatibhyāśca (u0 4, 127)'—iti iṇpratyayaḥ| bāhulakādvībhāvābhāvaḥ| ajanti gacchantyatra vijayaśriyaṃ yoddhāraḥ, kātarāḥ parābhavaṃ vā| evamartho gatyartheṣu draṣṭavyaḥ| kṣipyante śastrāṇi kṣipantyākṣipanti vānyonyaṃ vīryottāratasyāt| "tena vājaṃ saniṣadastrājau (ṛ0 saṃ0 8, 3, 7, 4)"—iti nigamaḥ|| (6) pṛtanājyam| pṛtanāśabdopapadādajñateśca añnyāditvāt (u0 4, 108) yatpratyayaḥ| pṛtanānāṃ senānāmajanaṃ yatra| "gavāṃ mudgalaḥ pṛtanājyeṣu (ṛ0 saṃ0 8, 5, 21, 3)" —iti nigamaḥ|| (10) abhīke| abhipūrvādeteḥ 'alīkādayaśca (u0 4, 25)'—itīkapratyayo dhātorlopaśca nipātyate| yadvā, na vidyate bhīryeṣāṃ te abhīkāḥ| abhīkaiḥ kriyamāṇatvāt abhīkamityucyate| "pāhi cakrivo duritādbhīke (ṛ0 saṃ0 1, 8, 26, 4)"—iti nigamaḥ|| (11) samīke| saṃpūrvo'tra etiḥ| abhīkavat| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (12) mamasatyam| mama satyaṃ jayaḥ iti yoddhṝṇāṃ vākyaviṣayatvānmamasatyamityācakṣate| pṛṣodarādiḥ| "tvāṃ janā mamasatye indra (ṛ0 saṃ0 7, 8, 22, 4)"—iti nigamaḥ|| (13) nemadhitā| 'sudhitavasudhitanemadhitadhiṣvadhiṣīya ca (7, 4, 45)'—iti nemapūrvāddhāteḥ tapratyaye itvamiḍāgamo vā nipātyate| nemaśabdo dānaparyāyaḥ| saptamyekavacanasyākārādeśaḥ (7, 1, 36)| "indraścaro nemadhitā havante (ṛ0 saṃ0 5, 3, 11, 1)" —"vidanmarto nemadhitā cikitvān (ṛ0 saṃ 1, 5, 17, 4)"— "nemadhitā na pauṃsyā (ṛ0 saṃ0 8, 4, 28, 13)"—iti nigamāḥ|| (14) saṅkaḥ| sacatergatikarmaṇaḥ vāhulakāddakapratyayaścilopaśca| yadvā, saṃpūrvāt kirateḥ kṛntatervā 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 101)'—iti ṅaḥ|

72.17.4

saṅgīrtyante'tra yoddhāraḥ, samyak kṛtyante chidyante āyudhairvā| "iṣudhiḥ saṅgā pṛtanāśca sarvāḥ (ṛ0 saṃ0 5, 1, 16, 5)'—iti nigamaḥ| (15) samitiḥ| sampūrvāditeḥ ktin| "rājānaḥ samitāviva (ṛ0 saṃ0 8, 5, 6, 1)"—iti nigamaḥ|| (16) samanam| sama prama acaiklavye (bhū0 pa0),| samanti viklavā bhavantyasmin śūrāḥ| "jyā iyaṃ samane pāryantī (ṛ0 saṃ 5, 1, 16, 3)"—iti "ci yā sṛjati samanaṃ (ṛ0 saṃ0 1, 4, 4, 1)"--iti ca nigamau|| (17) mīvhe| "mīvham"—iti dhananāmasu vyākhyātaśca (236 pṛ0)| mīvhārthatvāt saṃgrāmo'pi mīvham| yadvā, mīvhamasminnastīti 'lugakāraikārarephāśca (4, 4, 128 ghā0 2)' —iti matvarthīyasya luk| "pradhane"—ityapaṭhitamapi saṃgrāmanāma| prakīrṇānyasminniti ābharaṇarūpeṇa cūḍāmaṇikaṭakavikṣepāt| "svarmīvhe nara ājā havante (ṛ0 saṃ0 1, 5, 5, 1)" —iti nigamaḥ| 'svarmīvhe| svarityudakanāma| udakārthe saṃgrāme ājau anyasminnapi saṃgrāme'—iti skandasvāmibhāṣyam| "sa jāmibhiryatsamajātimīvhe (ṛ0 saṃ0 1, 7, 10, 1)" —iti ca||| (18) pṛtanāḥ| 'pṛṅ vyāyāme (tu0 ā0)' 'pṛpūsāṃ kvit' —iti tananpratyayaḥ| vyāpriyante'tra yoddhāraḥ| "raṇāya triṃghan pṛtanāsu śatrūn"—iti nigamaḥ| (16) spṛdhaḥ| sparddhe saṅgharṣe (bhū0 ā0)| kvibvacipracchiḥ (3, 2, 178 vā0)'—ityatra 'prāk pratyayanirdeśādiṣṭasiddhiḥ (3, 2, 178 bhā0)'—ityukteḥ kvip| pṛṣodarāditvāt rephasya ṛkāro'lopaśca| śasi spṛdhaḥ| sparddhante'tra parasparaṃ yoddhāraḥ| "jayema saṃyudhi spṛdhaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 1, 15 3)"—iti nigamaḥ|

72.17.5

spṛdha iti saṃgrāmanāma, tatkaroti (3, 1, 25 vā0 2)'—iti ṇijantāt kvip, saṃgrāmakāriṇa ityarthaḥ—iti skandasvāmibhāṣyam| (20) mṛdhaḥ| 'amarddhantā somapeyāya deghā (ṛ0 saṃ0 3, 1, 25; 4)'—'miho na pātamasrudham (ṛ0 saṃ0 3, 14, 1)'—ityādau 'mṛdhirhiṃsārthaḥ'—iti skandasvāmibhāṣyam| tatra pūrvavat kvip śas| "ayaṃ sutaḥ sumakhamā mṛdhaskaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 6, 21, 4)"— "vi na indra mṛdho jahi (ṛ0 saṃ0 8, 8, 10, 4)"—iti nigamau|| (21) pṛtsu| pṛtanāśabdaśca saṃgrāmanāmasu paṭhito'pi 'nāsikāpṛtanāsānūnāṃ naspṛtsnavo vācyāḥ (6, 1, 6 3 vā0) —iti pṛdādeśo vikṛtatvāt punaḥ pāṭhaḥ| "yamagre pṛtsu matryam (ṛ0 saṃ0 1, 2, 23, 2)"—iti nigamaḥ| (22) samatsu| sampūrvādteḥ kvip sambhakṣayanti yoddhṛṇāmāyūṃṣi| sampūrvānmadī harṣe ityasmādvā kvipi samo malopaḥ| saṃhṛṣyanti tatra subhaṭāḥ| "samatsu tvā havāmahe (ṛ0 saṃ0 5, 8, 36, 3)"—"dhanvanā tīvrāḥ samado jayema (ṛ0 saṃ0 5, 1, 16, 2)"—iti nigamau| (23) samarye| maryaśabdo manuṣyanāmasu vyākhyātaḥ (166 pṛ0) maryaiḥ maraṇadharmibhiḥ saha vartate, sahaśabdasya sabhāvaḥ| "māsmai-tādgagapagūhaḥ samarye (ṛ0 saṃ0 7, 7, 16, 4)"—"tavasvadhāva iyamāsamarye (ṛ0 saṃ0 1, 5, 7, 1)"—iti nigamau || (24) samaraṇe| sampūrvāt ṝ sṛ gatau (bhū0 pa0)'—ityasmāt lyuṭ| "māṃ vṛtāḥ samaraṇe havante (ṛ0 saṃ0 3, 7, 17, 5)"—iti nigamaḥ || (25) samohe| 'uhir duhir ardane (bhū0 pa0)'| nañpūrvādduherghañ| samyaguhyante arghyante'tra mitho yoddhāraḥ| 'adhigava oham (ṛ0 saṃ0 1, 4, 27, 1)'—ityādau vaheridaṃ rūpamiti skandasvāmī|

72.17.6

sa ca sampūrvādduherghañji pṛṣodarāditvāt samprasāraṇe laghūpadhaguṇaḥ| samuhyante'tra rathādinā subhaṭāḥ, subhaṭairvā kavacāni| "samohe vā ya āśata (ṛ0 saṃ0 1, 1, 16, 1)"—iti nigamaḥ| 'antodāttaṃ saṃgrāmanāma, madhyodāttaṃ ṇamulantam'—iti mādhavaḥ| "iyartti reṇuṃ madhavā samoham (ṛ0 saṃ0 3, 5, 23, 3)"—iti ṇamulantam| (26) samithe| sampūrvādeteḥ 'samīṇaḥ (u0 2, 10)'—iti thak| "yadanyarūpaḥ samithe babhūtha (ṛ0 saṃ0 5, 6, 25, 6)—" "sa inmahāni samithāni majmanā (ṛ0 saṃ0 1, 4, 16, 5)—" iti nigamau || (27) saṅkhye| sampūrvāt cakṣiṅaḥ 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 10 1)'—iti ḍaḥ, 'bahulaṃ saṃjñācchandasoḥ (2, 4, 54 vā0)' —iti khyāñjādeśaḥ, pṛṣodarāditvādyakāralopaḥ| sampūrvaścakṣir-janārthaḥ| sañcakṣyate kātaraiḥ| yadvā, sampūrvāt aśnoteḥ 'ḍicca' —iti khapratyayaḥ, ṭilopena dhātulopaḥ| samaśnuvate'sminna-nyonyaṃ yodvāraḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (28) saṅge| sampūrvād gamerḍaḥ 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 101)'—iti ḍaḥ, pūrvabad vā| "saṅge samatsu vṛtrahā (ṛ0 saṃ0 8, 7, 21, 1)"—iti nigamaḥ|| (29) saṃyuge| 'yujir yoge (ru0 u0)'| ghañ ukthādiṣu yuga śabdasya pāṭhāt nipātanādaguṇatvam, 'viśeṣe'sau nipātana-miṣyate, kālaviśeṣe rathāṅgupakaraṇe ca'—iti vṛttiḥ| saṅgatā rathayugā yasmin| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (30) saṅgathe| sampūrvāt 'gūtha gūtha protha pṛṣṭhādayaḥ'—iti thapratyayānto nipātyate| "ā ye vāmasya saṅgathe (ṛ0 saṃ0 2, 8, 6, 5)"—iti nigamaḥ|| (31) saṅgame| sampūrvād gameḥ 'grahavṛddaniścigamaśca (3, 3, 58)'—ityap| "jaitraṃ yante anumadāma saṅgame (ṛ0 saṃ0 1, 7, 14, 3)"—iti nigamaḥ||

72.17.7

(32) vṛtratūrye| vṛtraśabdo meghanāma, atrāsuraḥ śatruvacanaḥ| meghanāmasu vyākhyātaḥ (60 pṛ0) 'turi gatitvarārhiṃsayoḥ (di0 ā0) añnyāditvāt (u0 4, 108)'| vṛtratūryate'nenāsmin cā| "indro vṛṇīta vṛtratūrye"—"yūyamindramavṛṇīdhvaṃ vṛtratūrye"—iti nigamau|| (33) pṛkṣe | 'pṛcī samparke (ru0 pa0)'| pluvṛścikṛtyuṣibhyaḥ kit (u0 3, 62)'—itibāhulakāt sapratyayo bhavati | sampṛcyante'smin parasparaṃ yoddhāraḥ | nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (34) āṇau | 'aṇa raṇa kvaṇa śabdārthāḥ ( bhū0 pa0 )' | 'aviśivipalighasiṃjamyaṇipanibhya in' | raṇavadarthaḥ | "tvaṃ śuṣṇaṃ vṛjane pṛkṣa āṇau ( ṛ0 saṃ0 1, 5, 4 3)”—iti nigamaḥ | 'āṇau iti saṃgrāmanāma'—iti skandasvāmibhāṣyam | (35) śūrasātau | 'śu gatau ( sautraḥ )'—ityasmāt 'śusicimīnāṃ dīrghaśca ( u0 2, 24 )'—iti ranpratyayaḥ | 'ṣaṇu dāne ( ta0 u0 )' | 'ūtiyūtijūtisātihetikīrttayaśca ( 3, 3, 67 )'—iti sanoteḥ 'janasanakhanām ( 3, 4, 42 )'—ityātve kṛte kharo nipātyate | syatervā 'dyatisyati ( 7, 4, 40 )'— itītvābhāvaśca | śūrāṇāṃ sātiḥ vetanādānaṃ maraṇaṃ vā yena | “yaḥ śūrasātā paritakmye ( ṛ0 saṃ0 1, 2, 33, 1 )”—iti nigamaḥ || (36) vājasātau | vājo'nnaṃ dīyate yena | “vṛdhe ca no bhavataṃ vājasātau ( ṛ0 saṃ0 1, 3, 5, 6 )”—iti nigamaḥ || (37) samanīke | 'ana prāṇane ( adā0 pa0 )' | anihṛṣibhyāṃ kicca ( u0 4, 17 )'—iti īkanpratyayaḥ | anityanīkam | yadvā, nañpūrvānnayateḥ 'pipīlikādayaśca (u0 4, 25 )'—iti nipātyate | na nīyate na cālyate anīkam senāviśeṣaḥ | saṅgatānyanīkāni yasmin | “bhojaḥ śatrūn tsamanīkeṣu jetā ( ṛ0 saṃ0 8, 6, 4, 5 )”—iti nigamaḥ ||

72.17.8

(43) ajm| aja gatikṣepaṇayoḥ (bhū0 pa0)'| manin| "agnirnādīdeccita iddho ajmannā (ṝ0 saṃ0 1, 7, 16, 2)" —iti nigamaḥ| 'yajñagṛhe yuddhe vā'—iti mādhavaḥ|| (44) sadam| sadermanin| avasādyante'tra prāṇinaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (45) saṃyat| sampūrvād yameryatervā auṇādikaḥ kvip| yameranunāsikalopaḥ tugāgamaḥ| saṃyatante saṃyacchanti hayādīn| "ilājnaḥ saṃyataṃ karat (ṝ0 saṃ0 5, 7, 2, 2)"| 'saṃyat saṃgrāmaḥ'—iti haradattaḥ| "āsaṃyata mindraṇaḥ svastim (ṝ0 saṃ0 4, 6, 14, 5)"—ityatra 'saṃyataṃ yuddham'—iti mādhavaḥ|| (46) saṃvataḥ| sampūrvād vaneḥ sampadāditvāt kvip, anunāsikalope tugāgamaḥ| saṃvananīyo hi śūraiḥ saṃgrāmaḥ| "parasyā adhi saṃvataḥ (ṝ0 saṃ0 6, 5, 26, 5)"—"sa saṃvato navajātastu turyāt (ṝ0 saṃ0 4, 1, 7, 3)"—iti nigamau|| iti ṣaṭcatvāriṃśat saṃgrāmanāmāni |

Linked texts (1)