Nighantu 72.7
Nighaṇṭunirvacana 72.7
- Language
- Sanskrit
72.7.1
(1) andhaḥ | 'andha ityannanāma | ādhyānīyaṃ bhavati (niru0 5, 1)'—iti bhāṣyam | 'ābhimukhyena hi dhyātavyaṃ sarveṇānnaṃ prīteḥ śarīrasthiteśca tadāyattatvāt'—iti skandasvāmī | āṅpūrvāt dhyāyateruni bāhulakāt yakārākārayorlopaḥ, upasargasya hasvatvaṃ nuḍāgamaśca dhātoḥ | yadvā, 'ada makṣaṇe (adā0 pa0)'—ityasmāt 'adernum dhaśca (u0 4, 200)'—iti karmaṇi kartari vā kārake adhuni numāgamo dhakāraścāntādeśaḥ | adyate prāṇibhiḥ, tān vā svayamatti | tathā ca śrutiḥ—'adyate'tti ca bhūtāni (tai0 ḍa0 2, 2)'—iti | 'anityanenāndhaḥ,—iti kṣīrasvāmī | aniteruni bāhulakāt dhugāgamaḥ | anityanna' hi prāṇanam| "āmatrebhiḥ siñcatā madhva mandhaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 6, 13, 1)"—"indrehi matsyandhasaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 1, 17, 1)"—iti ca nigamau ||
72.7.2
(2) vājaḥ| 'vaja gatau (bhū0 pa0)'| 'akarttari ca kārake saṃjñāyām (3, 3, 19)'—iti ghañ| 'ajivajyośca (7, 3, 60)'—iti cakārasyānuktasamuccayārthatvāt kuttvābhāvaḥ| tathāca tatra nyāsakāraḥ—'cakārasyānuktasamuccayārthatvādvjerapi kuttvapratiṣedhaḥ siddho bhavati vājaḥ' iti| nigamyate abhigamyate hi tatsarvaiḥ| gacchatyanenādtena sukhāni, bhuktena tṛptiṃ vā gacchatyanena śuddhena satvaśuddhiṃ bhoktā| yadāhuḥ—'āhāraśuddhau satvaśuddhiriti| yadvā, gatyarthā buddhyarthāḥ, jānātyanena bhuktena dharmam| 'daśa dharmān vijānanti dhṛtarāṣṭra nibodha tān| mattaḥ pramatta unmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ ||'—iti śrīmahābhāratam| sarvatrākṛnāmasu gatyarthād vyutpāditeṣvevamartho boddhavyaḥ| "sutānāṃ vājinīvasū (ṛ0 saṃ0 1, 1, 3, 5)"—anyatra "vājaṃ havanasyadaṃ ratham (ṛ0 saṃ0 1, 4, 12, 1)"—iti ca nigamau || (3) payaḥ| vyākhyātaṃ rātrināmasu paya ityatra (niru0 2, 5)| yadvā, 'aya paya gatau (bhū0 ā0)'—ityasmādasun| pīyate haviḥ| taddhi caturvidham peyacoṣyalehyacarvyabhedena| vardhante hi tena bhuktena| 'jātānyannena vardhante (tai0 u0 2, 2)'—iti śrutiḥ| "payasvānanna āgahi (ṛ0 saṃ0 1, 2, 12, 3)"—"yadī mṛtasya payasā piyānaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 5, 37, 3)"—iti ca nigamaḥ || (4) prayaḥ| vyākhyātamudakanāmasu (1 a0 12 kha0 37) "upaprayo bhirāgatam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 3, 4)"—"turāya prayona hami stomaṃ māhināya (ṛ0 saṃ0 1, 4, 17, 1)"—"prayasvantaḥ prati haryāmi tvā (ṛ0 saṃ0 8, 6, 11, 3)"—iti ca nigamāḥ ||
72.7.3
(5) śravaḥ| 'śru śravaṇe (bhū0 pa0)'| karmaṇyasun| śrūyate hyatra varṇyamānaṃ śravo yaśaḥ| taddharmāttācchabdyaṃ vā| "satyaścitra śravastamāḥ" "mattaṃ dadhāmi śravase dive dive (ṛ0 saṃ0 1, 2, 33, 2)"—"abhiśravañca ṛjyantaḥ (ṛ0 saṃ0 4, 7, 6, 3)"— iti ca nigamāḥ| "upa prayobhirāgatam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 2, 4)"—ityādiṣu niruktaṭīkāyāṃ skandasvāminā praya ityannanāmetyucyate| tathāca 'aśniti śravaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 3, 27, 4)'—ityādinigameṣu vedabhāṣye, 'śrava ityannanāma'—iti spaṣṭamucyate| niruktaṭīkāyāntūbhayathā (niru0 10, 3)| ataḥ prayaḥśravaḥ-śabdayoḥ ubhayorapyannanāmatvaṃ spaṣṭam| tatraikatamasya pāṭho vidvadbhirnirṇīyatām|| (6) pṛcchaḥ| 'pṛcī samparke (ru0 pa0)'| auṇādike kipi dhātoḥ kugāgamaḥ| sampṛktaṃ hi tajjñātṛbhiḥ| pṛcchatirdīnārtha iti vā (adā0 ā0)| "vāyo tatra pra pṛcchatī (ṛ0 saṃ0 1, 1, 3, 3)"—ityādau mādhavenoktam| tatra kipi bāhulakādalopaḥ| dhrīyate hyakṣamarthibhyaḥ| "triḥ pṛccho asme akṣareva pinvatam|| (ṛ0 saṃ0 1, 3, 4, 4)"—ityatra skandasvāmibhāṣyam 'pṛkṣā annanāmaitat paṭhanti| "pṛkṣo bharanta vām (ṛ0 saṃ0 4, 4, 12, 3)"—ityādiṣu bahuvacanāntasya sāmānādhikaraṇyadarśanāt bahuvacanāntaṃ draṣṭavyam—iti| "agniṃ viśvā abhi pṛkṣaḥ sacante (ṛ0 saṃ0 1, 5, 16, 2)"—"pṛkṣo vahatamaśvinā (ṛ0 saṃ0 1, 4, 2, 6)"—iti ca nigamau| "tvaṃśarddho mārutaṃ pṛkṣa īśiṣe (ṛ0 saṃ0 2, 5, 18, 1)"—ityādau tu ṣaṣṭhyekavacanāntamapi dṛśyate ||
72.7.4
(6) pituḥ| 'pā rakṣaṇe (adā0 pa0)'| 'kasimanijanibhāyāgāpāhibhyaśca (u0 1, 70)'—iti tu-pratyayo vāhulakādikāraḥ| rakṣitavyaṃ hyannam| pāyatervāhulakāt tupratyayo dhātoḥ pibhāvaśca| "pituṃ nu stoṣam (ṛ0 saṃ0 2, 5, 6, 1)"— pramandine pitumardranā vacaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 12, 1)"—iti nigamau || (7) vayaḥ| 'vī gativyājanakāntyaśanakhādaneṣu (adā0 pa0)'| vasun| gatyādilartho'pyartho'trānuguṇaḥ kārakabhedena| 'vaya gatau (bhū0 ā0)'—ityasmādasun vā| "bṛhadasme vaya indro dadhāti (ṛ0 saṃ0 2, 1, 10, 2)"—"pari ghaṃsumomana vāṃ vayo gātava (ṛ0 saṃ0 5, 5, 16, 4)"—iti ca nigamau || kecidasya sthāne "sataḥ" iti paṭhanti| tatra 'vṛñ prāṇiprasave (adā0 ā0)'| 'tātatrātalātasuta'—ityādinā kpratyayaḥ bhūtro hrasvatvaśca nipātyate| sūyate vṛṣṭyā| "ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ"—iti hi smṛtiḥ (manuḥ 3, 76)| yadvā, 'su su gatau (bhū0 pa0)'—ityetadviṣayaṃ nipātanam| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || 'ṣiñ bandhane (svā0 kryā0 u0)'| 'iṇsiñdo'kubhyo nak (u0 3, 2)'| 'sināti bhūtāni'—iti bhāṣyam| 'sināti badhnāti kṣudhā vinayanti bhūtāni dhārayati'—iti skandasvāmī| sīyate aneneti vā| annena hi bhṛtyādayo badhyante| 'yena sāsinaṃ bharathaḥ sa khinyaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 4, 6, 1)'—iti nigamaḥ || 'ava rakṣaṇagatiprītitṛptyavagamapraveśaśravaṇasvāmyarthayācanakriyecchādīptyavāptyāliṅganahiṃsādānabhāgavṛddhiṣu (bhū0 pa0)'| asnṛ| dhātvarthena yogaḥ sarvāṅgīkartavyaḥ| 'śravat brahmaṇyavasāgaman'—'agnigiro'vasā vetu dhītim (ṛ0 saṃ0 1, 5, 25, 4)'—iti nigamau ||
72.7.5
'ṭukṣu śabde (adā0 pa0)'—'kṣi nivāsagatyoḥ (tu0 pa0)'| 'khaneścyāṃ ḍac (u0 1, 32)|'—iti vidhīyamāno 'ḍatkupratyayo bāhulakādanyatrāpi bhavati| kṣūyate śabdyate stotṛbhiḥ stūyate devatādvānnaṃ sūktādibhiḥ guṇavattayā vā lokaiḥ, nivasatyanena vā| 'tvaṃ vājasya kṣumato rāyaīśeṣe (ṛ0 saṃ0 2, 5, 18, 5)'—'ā tū na indra kṣumantam (ṛ0 saṃ0 6, 5, 37, 1)'—iti ca nigamau || 'pluviśuddhikubibhyaḥ kistaḥ (u0 3, 151)'—iti bāhulakāt dhātso'pi bhavati, bāhulakādeva itvaṃ na bhavati| dīyate'rthibhyo dhārayati prāṇān gha| "vidatsaraṃ mā tanayāya dhāsim (ṛ0 saṃ0 1, 5, 1, 3)"—atra 'dhāsi-rasanāma hha tu payasa āsannakāraṇatvāt goṣu pratyuktaḥ'—iti skandasvāmī || (13) ilā| īḍyate dīpyate bhuktena jāṭharo'gniḥ, kṣipyate udare, svapatyanena bhuktena na hi bubhukṣitasya nidrāsti| "tasmā ilāṃ savīrā mā yajāmahe (ṛ0 saṃ0 1, 3, 20, 4)"—iti nigamaḥ ||
72.7.6
ca kṛte ūrgiti bhavati| suṣṭhivdaṃ hi tadbhavati mṛdutvāt'—iti skandasvāmigranthaḥ| 'ūrjayate prāṇayate rjīvyate'nayā'—iti bhaṭṭabhāskaramiśraḥ| atra 'ūrjvalaprāṇanayoḥ (cu0 pa0)' ityasmādeva karaṇe kvip| "yaṃsi tmanamūrjaṃ na viśvadha kṣaradhyai (ṛ0 saṃ0 1, 5, 5, 3)"—iti nigamaḥ|| (16) rasaḥ| vyākhyātamudakanāmasu ( 1 a0 12 kha0 35)| "mahe yat pitra īṃ rasaḥ dive kaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 5, 15, 5)"— iti nigamaḥ|| (17) svadhā| svaśabde upapade dadhāteḥ (ju0 u0) 'gehe kaḥ (3, 1, 144)'—iti kapratyayo bāhulakād bhavati| svebhyo dīyate svasmin dhīyate vā, svena dhanena dhīyate vā| "viśvā hi māyā avasi svadhā vaḥ (ṛ0 saṃ0 4, 8, 24, 1)"—"ādaha svadhāmanu (ṛ0 saṃ0 1, 1, 11, 4)"--iti ca nigamau|| (18) arkaḥ| (19) kṣadma| vyākhyātamudakanāmasu ( 1 a0 12 kha0 3)| kṣunnivarttanādike svakāryye sthiraṃ bhavati, sthiro bhavatyanena bhokteti vā, “ahamannamannamadantamadmi (sā0 saṃ0 ā0 1, 6)"—iti śrutiḥ| mādhavapakṣe kṣadiraśanārthaḥ (sau0), aśyate bubhukṣitaiḥ| "svādu kṣadmāpo ghasato syonakṛt"—iti nigamaḥ|| (20) nemaḥ| 'ṇīñ prāpaṇe (bhū0 u0)'| 'arttistusuhusṛdhṛkṣikṣubhāyāvāpadiyakṣinībhyo man (u0 1, 137)'| namayati sugatiṃ dātāraṃ. nīyate dehayātrā aneneti vā|| "nemā"—iti nakārāntaṃ kecit paṭhanti| tadā bāhulakādbhidhānalakṣaṇādvā nakārasyetsañjñāyāḥ abhāvaḥ| evamevāsmin sūtre vṛttikāreṇoktam| yadvā, manini rūpasiddhiḥ| nigamadarśanābhirṇayaḥ|
72.7.7
'sasa svapne (adā0 pa0)'| 'puṃsi sañjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa (u0 4, 118)| svapantyanena bhuktena, na hi kṣudhitasyātinidrā-sta| "sasena cidvimadāyāvaho vasu (ṛ0 saṃ0 1, 4, 6, 3)"—iti nigamaḥ|| 'ṇamu prahvatve (bhū0 pa0)'| ayun| upanataṃ jātamātrebhyo bhūtebhyaḥ pūrvajanmasakṛtakarmavaśāt, namyate devatātvāt, namantyanena hetunā tadvantaḥ prayojanasya ca hetutvena vivakṣā| "pra vo mahe mahi namo bharadhvam (ṛ0 saṃ0 1, 5, 1, 2)"—"e nā vo agniṃ namasā (ṛ0 saṃ0 5, 2, 21, 1)"—iti ca nigamau|| ananaṃ prāṇanamasti| "pāhi sadamid viśvāyuḥ (ṛ0 saṃ0 1, 2, 22, 3)"—iti nigamaḥ|| vyākhyātamuṣonāmasu (1 a0 8 kha0 14)| suṣṭhu nayanti kṣutprayuktān arghyate vā tadarthibhiḥ| yadvā, śobhanā naraḥ sunaraḥ 'anyeṣāmapi dṛśyate (6, 3, 137)'—iti dīrghaḥ, sūnṛṣu tāyate vistīryate puṇyena, 'anyeṣāmapi dṛśyate (6, 2, 137)' —iti dīrghaḥ| vā ṭāp| "puruṇīthe jarate sūnṛtāvān (ṛ0 saṃ0 1, 4, 25, 7)"—"aśvinā sūnṛtāvatī (ṛ0 saṃ0 1, 2, 4, 3)"—iti ca nigamau|| (25) brahma| 'bṛhi bṛhi vṛddhau (bhū0 pa0)' 'bṛ hernalopaśca (u0 4, 151)'—iti manin| parivṛḍhaṃ bhavati sarvaprāṇibhiḥ| sarvadā bhujyamānamapyanuparkṣīyamāṇatvāt, svabhāvato vā parivṛḍhaṃ sarvasya jagato bharaṇāt, varddhante'nena bhūtānīti vā 'jātānyannena varddhante (tai0 u0 2, 2)'—iti śrutiḥ| "upa brahmāṇi vāghataḥ (ṛ0 saṃ0 1, 1, 5, 5)"—iti ca nigamaḥ ||
72.7.8
(26) varcaḥ| 'varca dīptau (bhū0 ā0)'| asun| dīptikaraṃ bhavatyannaṃ śarīrādeḥ| "tamā saṃsṛja varccasā (ṛ0 saṃ0 1, 2, 12, 3)"—"saṃ māgane varccasā sṛja (ṛ0 saṃ0 1, 2, 12, 4)"—"āyuṣā saha varccasā (ṛ0 saṃ0 8, 3, 27, 4)"—iti nigamāḥ || (27) kīlālam| 'kala gatau (pa0)' caurādikaḥ, 'kīla bandhane (bhū0 pa0)' 'kīla khaṇḍane'| kīla bandhane iti vyutpattau sinavadarthaḥ| kīla khaṇḍane iti tu succhedamityarthaḥ| api vā kīlā jāṭharāgnerjvālāḥ, tāṃ lāti 'karmaṇyaṇ (3, 2, 1)'| "kīlālape somapṛṣṭhāya vedhase (ṛ0 saṃ0 8, 4, 22, 4)"—iti nigamaḥ || (28) yaśaḥ| vyākhyātamudakanāmasu (1a0 12 khaṃ0 55)| yaśo yaśodīptyarthāt| kīrttikaraṃ veti mādhavaḥ| tadā varccasvadarthaḥ| "yaśona pakvaṃ madhugoṣvantarā (ṛ0 saṃ0 8, 6, 2, 5)"—"tuvidyumna yaśasvatā (ṛ0 saṃ0 3, 1, 16, 6)"—iti nigamau || ityaṣṭāviṃśatiratnanāmāni |
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit