Nighantu 72.8
Nighaṇṭunirvacana 72.8
- Language
- Sanskrit
72.8.1
(1) āvayati| āṅpūrvāt veteḥ (adā0 pa0) 'bahulaṃ chandasi (2, 4, 73)'—iti śapo lugabhāvaḥ| yadvā, 'veñ tantusantāne (u0)' bhūvādiḥ, anekārthatvāt dhātūnāmatrāttikarmatvam| evamanyeṣvapi draṣṭavyam| "ā tu naḥ sa vayati gavyamaśvyam (ṛ0 saṃ0 6, 2, 2, 10)"—iti nigamaḥ || (2) bharvati| 'bharva hiṃsāyām' bhūvādiḥ parasmaipadī| "pṛthūnyanniranuyāti bharva na (ṛ0 saṃ0 4, 5, 8, 2)"—"tena sūbharve śatavata sahasram (ṛ0 saṃ0 8, 5, 20, 5)"—iti nigamau || (3) babhasti| 'bhasa bhartsanadīptyoḥ' juhotyādiḥ parasmaipadī| "harī ivāndhāṃsi vapsatā (ṛ0 saṃ0 1, 2, 26, 2)"—iti nigamaḥ || (4) veveṣṭi| 'viṣl vyāptau (ju0 u0)'| 'juhotyādibhyaḥ śluḥ (2, 4, 75)'| "svataidyoyathātithi jyotiṣkṛtyā pariveveṣṭi"—"yadā tvā atithayaḥ pariveṣṭi"—"marutaḥ
72.8.2
pariveṣṭāraḥ"-—iti ca nigamāḥ| prayojakavyāpāre prayuktatvāt nirūpaṇīyam || (5) veti| vī gatyādau adādiḥ parasmaipadī| "vītaṃ pātaṃ payasa uśriyāyāḥ ( ṛ0 saṃ0 2, 2, 23, 4 )"—iti nigamaḥ || (6) aviṣyan| avatervarttamāne vyatyayena lṛṭ, lṛṭaḥ sadvā| "tṛṣcaviṣyannataseṣu tiṣṭhati ( ṛ0 saṃ0 1, 4, 23, 2 )"—iti nigamaḥ| atra ca 'aviṣyannattikarmā bhakṣyapratyarthaḥ'—iti skandasvāmī| tasmādaviṣṭhāditi pāṭho na yuktaḥ || (7) vapsati| bhaseḥ prathamapuruṣe bahuvacane 'ghaṃsibhasorhali ca ( 6, 4, 100 )'—ityupadhālope rūpam| "dadbhirvanāni vapsati ( ṛ0 saṃ0 6, 3, 26, 3 )"—iti nigamaḥ || (8) bhasathaḥ| bhaserleṭi thasi 'bahulaṃ chandasi ( 2, 4, 76 )' —iti śapaḥ ślurna bhavati| "na devā bhasathaścana ( ṛ0 saṃ0 4, 8, 25, 4 )"—iti nigamaḥ || (6) badhdhām| bhaserleṭi tasastāmi ślau dvirvacanāntatvānityatvāt upadhālopaḥ prāpnoti chāndasatvānna, 'ghasibhasorhali ca ( 6, 4, 100 )'—ityupadhālopaḥ| 'dhi ca (8, 2, 25)'— ityādisūtreṣu sico lopa iti pakṣe sakāralopaśchāndasaḥ sakāramātralopa iti pakṣe 'jhalojhali (8, 1, 16)'—iti salopaḥ, bhastvajaśtve| badhdhāmiti pṛthakpāṭhe prayojanaṃ mṛgyam| "badhdhāṃ te harīdhānā"—iti nigamaḥ || (10) harati| 'hṛ kauṭilye' bhvādiḥ parasmaipadī| "apāmaticchuruṇaharantamaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 4, 18, 5)" - "upa hare yaduparā apinvan (ṛ0 saṃ0 1, 5, 2, 1)"—iti nigamau || iti daśāttikarmāṇaḥ | (1) ojaḥ| vyākhyātamudakanāmasu (1 a0 22 kha0 43)| ubjantyanena, balavatsannidhau hi ṛjavo bhavanti bhītyā, nyagbhāva-
72.8.3
yatyanena vā śatrūn| varddhate'nena aiśvaryādi, varddhate vyāyāmādinā| imāvarthāntarāpi vṛddhyartheṣu boddhyau| 'urvadhikam'—iti mādhavaḥ| hiṃsyante'nena śatravo vā| 'uverjuṭ ca'—iti śrībhojadevaḥ| asuni guṇaḥ| oṣati dahati śatrūn| "ojaso jātamutamanya enam (ṛ0 saṃ0 8, 3, 4, 3)"—"vasūni jāte janamāna ojasā (ṛ0 saṃ0 6, 7, 3, 3)"—iti nigamau || (2) vājaḥ| vyākhyātamannanāmasu (2 a0 7 kha0 2)| gacchantyanena śatrūn prati jigīṣavaḥ| gamyate'dhigamyate vyāyāmādinā yattena| imāvarthāvuttaratrāpi gatyartheṣu boddhyau| 'vājo valaṃ, vājayateḥ preraṇārthāt'—iti mādhavaḥ| anena śatrūn prerayati vidrāvayatīti| "parivājeṣu bhūṣathaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 1, 12, 4)"—iti nigamaḥ || pājaḥ| 'pā rakṣaṇe (adā0 pa0)'| 'pāterjuṭ ca'—ityasun| valena hiṃsyate sarvam| "kṛṇuṣva pājaḥ prasitiṃ na pṛthvīm (ṛ0 saṃ0 3, 4, 23, 1)"—iti nigamaḥ| "samiddhasya ruśadadarśi pājaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 8, 12, 2)"—ityatra skandasvāminā 'pājo balam'—ityetāvadevoktaṃ na tu balanāmeti vājaśabde tu 'parivājeṣu bhūṣathaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 1, 12, 3)'—ityatra balanāmaitadityuktam, 'atyaṃ na mihe vi nayanti vājinam (ṛ0 saṃ0 1, 5, 7, 1)'—ityatra 'atyaṃ na vājaṃ havanasyadaṃ ratham (ṛ0 saṃ0 1, 4, 11, 1)'—ityādau ca ṛkbhāṣye vājaśabdopari 'api balanāma'—ityucyate| ato vājapāja-
72.8.4
śabdyorubhayorapi balanāmatvaṃ spaṣṭam, tatraikatamasya pāṭho vidvavadbhiradhīyatām || (3) śavaḥ| vyākhyātamudakanāmasu (1 a0 12 kha0 41)| "mā bhema śavasaspate (ṛ0 saṃ0 1, 1, 21, 2)"—iti nigamaḥ || (4) taraḥ| 'tṛ plavanataraṇayoḥ (bhū0 pa0)'| asun| taratyanena āpadam| 'yāvattaro maghavan yāvadojaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 3, 3, 2)"—iti nigamaḥ || (5) tavaḥ| tavatirvadhārthaḥ, asun| "apādamindra tavasā jaghantha (ṛ0 saṃ0 3, 2, 2, 3)"—"yoge yoge tavastaram (ṛ0 saṃ0 1, 2, 26, 2)"—iti ca nigamau || (6) tvakṣaḥ| 'takṣū tanūkaraṇe (bhū0 pa0)'| asun| tanūkriyante tena śatravaḥ| "sa pra rikno tvakṣasā kṣamo divaśca (ṛ0 saṃ0 1, 7, 10, 5)"—iti nigamaḥ || (7) śarddhaḥ| 'śarddhatirutsāhārthaḥ'—iti skandasvāmī, asun| śatrujayādāvanena utsāhitatvāt| "aśrājiśarddho marutoyadarṇasam (ṛ0 saṃ0 4, 3, 15, 6)"—iti nigamaḥ || (8) bādhaḥ| 'bādhū viloḍane (bhū0 ā0)' 'akarttari ca kārake saṃjñāyām (3, 3, 16)'—iti ghañ| bādhyate'nena śatravaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (9) nṛmṇam| 'nṛmṇaṃ nṛn natam (niru0 11, 6)'—iti bhāṣyam| 'nṛn śatrubhūtān prati namati, ṇathoṃ vā namiḥ, namayati prahīkaroti'—iti skandasvāmī| 'indranṛmṇaṃ hi te śavaḥ ( ṝ0 saṃ0 1, 5, 26, 3 )'—ityatra ṛkbhāṣyam—'yasmācchatrubhūtānāṃ manuṣyāṇāmapi namanakaraṇaṃ tava balam'—iti| sa eva tatra pṛṣodarāditvena nṛnamanaśabdasya varṇalopādau nṛmṇamiti draṣṭavyam| "śravo nṛmṇaṃ ca rodasī saparyataḥ (ṝ0 saṃ0 8, 1, 6, 1)"—"mahiśravastuvinṛmṇam (ṝ0 saṃ0 1, 3, 27, 1)"— iti ca nigamau || (10) taviṣī| taviḥ sautro dhāturvṛddhyarthaḥ| taveṣṭiṣanpratyayaḥ|
72.8.5
ṭidvāt ṅīp| "kṛṣṇā rajāṃsi taviṣīṃ dadhānaḥ (ṝ0 saṃ0 1, 3, 6, 4)"—"yuṣmākamastu taviṣī panīyasī (ṝ0 saṃ0 1, 3, 18, 2)"—iti nigamau || (11) śuṣmam| 'śuṣa śoṣaṇe (di0 pra0)'| 'avisivisiśuṣibhyaḥ kit (u0 1, 141)'—iti manpratyayaḥ| śuṣyatyanenāriḥ| 'śuṣiḥ prīṇanārthaḥ'—iti mādhavaḥ| priyaṃ hi balam| "śuṣmamiti balanāma, śoṣayatīti sataḥ (niru0 2, 24)"—iti bhāṣyam| 'parasparasāṃyogikamapi balaṃ viśoṣayati upameyatītyarthaḥ' —iti skandasvāmī| tatra śoṣayatermanin 'bahulamanyatrāpi sañjñācchandasoḥ'—iti luk| "śuṣmā indramaghātā ahutapsavaḥ (ṝ0 saṃ0 1, 4, 12, 4)"—"yasya śuṣmādrodasī abhyasetām (ṝ0 saṃ0 2, 6, 7, 1)"—iti nigamau || (12) śuṣṇam| (13) śūṣam| 'śuṣa śoṣaṇe (di0 pa0)'| 'pūṣamuṣakaluṣa kāruvaśailūṣādayaḥ'—ityādigrahaṇāt 'uṣaḥ pratyūṣādayo'pi bhavanti' —iti daṇḍanāthavṛttiḥ| ūṣapratyayadhilopaśca nipātyate śuṣmavadarthaḥ| "indrāya śūṣa marcati (ṛ0 saṃ0 1, 1, 18, 5)" —"inatamaḥ satvabhi ryoha śūṣaiḥ (ṛ0 saṃ0 3, 3, 13, 2)"—iti nigamau || (14) dakṣaḥ| 'dakṣa śaighye ca (bhū0 ā0)' cakārādṛvṛddhau| 'dakṣa gatihiṃsanayoḥ (cu0 gha0 pa0)'| 'dakṣatirutsāhārthaḥ'—iti skandasvāmī| aśun| śatruvijaye kṣipro bhavatyanena, hiṃsyante vā'nena śatravaḥ, protsāhito vā bhavati śatruvijaye| 'mitraṃ hu ve pūtadakṣam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 4, 2)'—iti bhāṣye skandasvāmī— 'dakṣa iti sakārāntaṃ valanāma'| akārāntamapi tasyaivamarthāntare draṣṭavyam| "jajñānā pūtadakṣasā (ṛ0 saṃ0 1, 2, 8, 4)"— iti nigamaḥ || (15) vīlaḥ| vīlayati saṃstambhakarmā|
72.8.6
'bhūmṛśītṛcaritsvaritanidhanimimasjibhya uḥ (u0 1, 7)'—iti upratyayo bāhulakādasyādapi bhavati| saṃstabdho dṛḍho bhavati anena, saṃstabhyante'nena śatrava iti vā| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (16) cyautnam| 'cyuṅgatau (bhū0 ā0)'| antarṇītaṇyartho vā| cyavanti cyāvayanti śatrūnanena rājyāt| "pracyautnena maghavā satyārādhāḥ (ṛ0 saṃ0 8, 1, 8, 6)"—iti nigamaḥ || (17) sahaḥ| 'ṣaha marṣaṇe (bhū0 ā0)' chandasyabhibhavārthaḥ| aśun| sahatyanena śatrūn| "ye sahāṃsi sahasā sahante (ṛ0 saṃ0 5, 1, 8, 4)"—iti nigamaḥ || (18) yahaḥ| vyākhyātamudakanāmasu (1 a0 16 kha0 43)| prāpyate āhvayate vā anena śatruḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (19) yadhaḥ| 'hana hiṃsāgatyoḥ (bhū0 pa0)| 'hanaśca vadhaḥ (3, 3, 76)'—ityap| hanyate'nena śatruḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ| (20) vargaḥ (21) vṛjanaṃ| (22) vṛk| 'vṛjī varjane (ru0 pa0)'| ghañ| 'kṛpṛvṛjimandrinidhāsbhyaḥ kyuḥ (u0 2, 76)' 'kvip ca (3, 2, 76)'| varjyante'nena prāṇaiḥ| "jayantī vṛjanaṃ yadvadīyate (ṛ0 saṃ0 1, 4, 3, 5)"—"pratīcīnaṃ vṛjanaṃ dohase girā (ṛ0 saṃ0 4, 2, 23, 1)"—iti ca nigamau|| mādhavastu—'madhyodāttantu vṛjanaṃ varttate valayuddhayoḥ| "vṛjane na vṛjināntsampipepa (ṛ0 saṃ0 3, 2, 16, 1)"—"tvaṃ śuṣṇaṃ vṛjane pṛkṣa āṇau (ṛ0 saṃ0 1, 5, 4, 3)"—"jayantī vṛjanaṃ (ṛ0 saṃ0 1, 4, 3, 5)" 'tu varttate upadrave'—iti| tadānveṣaṇīyau nigamau|| (23) majmanā| 'ḍu masjī śuddhau (tu0 pa0)'| auṇādiko manin (u0 4, 140)| 'bhalāṃ jaś jhaśi (8, 4, 53)' cutvam, tṛtīyaikavacanam| majjayati śatrūn|
72.8.7
"nābhā pṛthivyā bhuvanasya majmanā (ṛ0 saṃ0 2, 2, 12, 4)"—"sa inmahāni samithāni majmanā (ṛ0 saṃ0 1, 4, 16, 5)"—"yi rodasī majmanā bādhate śavaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 4, 10, 5)"—iti nigamaḥ| nigameṣu tṛtīyaikavacanāntasya prāyaśo darśanāt tadantaḥ paṭhitaḥ|| (24) pauṃsyāni| 'puṃsi abhivarddhane (pa0) curādiḥ| abnyādyaśca (u0 4, 108)'—iti yatpratyayānteṣu nipātiteṣu draṣṭavyaḥ|| "pauṃsyāni niyutaḥ saścurindram (ṛ0 saṃ0 4, 7, 8, 3)"— "yasmin viśvāni pauṃsyā (ṛ0 saṃ0 1, 1, 10, 4)"—"mahattadasya pauṃsyam (ṛ0 saṃ0 1, 5, 30, 5)"—iti nigamāḥ || (25) dharṇasi| 'dhṛñ dhāraṇe (bhū0 u0)'| "sānasivarṇamiparṇasi (u0 4, 104)"—ityasipratyayo numāgamo'pi nipātyate guṇaḥ| dhiyate'nena rājyādi| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (26) draviṇam| dru gatau (bhū0 pa0)'| 'drudakṣibhyāminin (u0 2, 52)'| "sano dadātu draviṇam"—iti nigamaḥ || (27) syandrāsaḥ| 'syadi kiñciccalane (bhū0 ā0)| 'andharandharasilindhedhapuṃḍratīvaraśīghagorendrābhadrasyandakulīrādayaḥ' iti snpratyayānto nipātyate| tasmāt jaserasuk (7, 1, 50)| syandate'nena śatrūn| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (28) śamvaram| vyākhyātamudakanāmasu (1 a0 12 kha0 76)| saṃviyate'nena śatruḥ, saṃvṛṇoti vā tattvata āpadam| śamanamupadravāṇāmutkṛṣṭaṃ ca yuddhādau, śamvenendreṇādīyate vā| balādhidevatāhīndraḥ| 'yā ca kā ca balakṛtirindrakarmaiva tat (niru0 7, 10)'—iti bhāṣyam| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || ityaṣṭāviṃśatirvalanāmāni |
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit