Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 124

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 124

Language
Sanskrit

124.2

“āśīḥ (35)”-ityanavagatamanekārthaṃ ca | “āśiram”-ityevamarthapratītiḥ | yā yajamānasya vratadhuk, tāmāśiraṃ duhanti | etasmin pakṣe dadhyabhidheyam, tena hi soma upaśrīyate, tasmāttadāśiramityucyate | atha “vā” “āśrapaṇāt” īṣaddhi tacchṛtaṃ bhavati dadhibhāvāt || “atha” punaḥ yā “iyam,-itarā āśīḥ” ? iyam “āśāsteḥ” āṅpūrvasya śāsteḥ ( adā0 pa0 ) abhilāpārthasya || “indrā̍ya̱ gāva̍ ā̱śira̍ṃ duduhe va̱jriṇe̱ madhu̍ | yatsī̍mupa̱hvare vi̱dat || ( ṛ0 saṃ0 6, 5, 6, 1 )”- iti || priyamedhasa āṅgirasasyeyamārṣam | madhyame rātriparyāye brāhmaṇācchaṃsinaḥ śastre viniyuktā “indrāya” ‘vajriṇe’ arthāya “gāvaḥ” “āśiraṃ” śrapaṇārthaṃ payaḥ, yajñe ca punaḥpunaḥ ‘duduhe’ ‘madhu’ madhvāsvādam | ‘yat’ ‘sīm’ sarvataḥ ‘upahvare’ upagūḍhe ūdhaḥpradeśe, dogdhā ‘avidat’ tat stanairduduhe || evamatra gosambandhāt “āśīḥ”-śabdena “āśiram” ucyata ityupapadyate || “atheyamitarāśīrāśāsteḥ” iti yaduktam, tatredamudāharaṇam,“mā me satyāśīrdeveṣu gamyāt | śṛṇvantu te samarddhayantu | juṣṭān juṣṭatarā paṇyān paṇyatarā | aheḍatā manasā nu gaccha yajño devān gacchatu” || prastare prahriyamāṇe yajamāno japtyenam | “sā” “me” mama “āśīḥ” “satyā” yathāprārthiteha “deveṣu” ‘gamyāt’ prāpnotu|tāṃ ‘śṛṇvantu’ ‘te’devāḥ| śrutvā ca ‘samarddhayantu’ ‘juṣṭāt’ api ‘juṣṭatarā’ priyādapi priyaṃtarā, ‘paṇyāt’ api‘paṇyatarā’ stutādapi stutatarā | kiñca, ‘aheḍatā manasā’ akrodhavatā manasā prahito'smābhiḥ he prastara ! tvamapi ‘devān’ ‘gaccha’ | ‘yajñaḥ’api devāna ‘gacchatu’ | tvamapi cānyaṃ yajñam | tadvayaṃ yācāmo'sāvapi devān gamyāt || evamatra āśīreva “āśīḥ”-śabdenābhidhīyate, āśiṣo hi devān prati gamanamabhīṣṭamiti |
6 |
8 |

124.3

“ajīgaḥ ( 36 )”—ityanavagatam | “agārīḥ”—ityavagamaḥ || “atrā̍ te rū̱pamu̍tta̱mama̍paśya̱ṃ jigī̍ṣamāṇami̱ṣa ā pa̱de goḥ | ya̱dā te̱ marto̱ anu̱ bhoga̱māna̱ḷādidgrasi̍ṣṭha̱ oṣa̍dhī̱rajī̍gaḥ || ( ṛ0 saṃ0 2, 3, 12, 2 )”’—iti || dīrghatamasa iyamārṣam | aśvamedhe'śvastutau viniyuktā || ‘atra’ etasmin kāle ‘te’ tava he aśva ! ‘rūpam’ aham ‘uttamam’ utkṛṣṭam ‘apaśyam’ | ‘jigīṣamāṇaṃ’ jetumicchat ‘iṣe’ anne jetavye nimittabhūte ‘ā pade goḥ’ upari bhūmyāḥ saurapathe vedyāṃ vā | yajñenāpi hyannamevāmuṣmin loke jīyate, tasmād vedyāmityevamupapadyate | kiñca, “yadā” yasmin kāle “te” tava “marttaḥ” manuṣyaḥ “anubhogam” “ānaṭ” prāpnoti, vāhayan vā, atha pariśrāntastvam “oṣadhīḥ agārīḥ” oṣadhīrgṛhṇāsi girasi vā | anye hi prāṇinaḥ pariśrāntāḥ carituṃ na śaknuvanti, tvaṃ tu sutarāmoṣadhīrbhakṣayasītyatardābhaka tava || evamatra auṣadhyaśvasambandhāt “jigarttiḥ, giratikarmā vā gṛhṇātikarmā vā”—ityupapadyate |
6 |
8 |

124.4

“amūraḥ ( 37 )”—ityanavagatam | “amūḍhaḥ”—ityavagamaḥ || “mūrā amūra na vayaṃ cikittvo mahitvamagne tvamaṅgavitse | śaye̍ va̱vriśca̍rati ji̱hvayā̱dattrerrihyate̍ yu̱vati̍rvi̱śpati̍ḥ san || ( ṛ0 saṃ 7, 5 32, 4 )”—iti || tritasyāptyasyārṣam | triṣṭup | prātaspecificnuvākāśvinayoḥ śasyate | he bhagavannagne ! “amūra !” amūḍha ! “mūrāḥ” “mūḍhā vayaṃ smaḥ” | bhavato mahābhāgyaparijñānaṃ prati mandabuddhitvāt “na vayaṃ cikittvaḥ” na vaya bhavataḥ prabhāvasyāntaṃ “vidmaḥ” vijānīmaḥ “aṅga” he “agne !” “tvam” eva ātmano “mahitvam” mahimānaṃ “mahattvam’ māhābhāgyam “vitse” “vettha” vetsi, kastavānyo māhābhāgyasyāntaṃ vettumarhatītyabhiprāyaḥ | kiñca, ‘śaye’ śayaparimāṇe pradeśe uttaravedyākhye ‘vavriḥ’ viśeṣātmā, tava rūpākhyaḥ ‘carati’ samiddhatvāt muhurmuhuścarati | sa tvamanena rūpeṇottaravedyāmavasthita 'jihvayā' jvālayā tāni tāni havīṃṣi 'adan' bhakṣayan 'rorihyate' | 'yuvatiṃ' tāṃ tāmāhutiṃ punaḥ punaḥ āsvādayasi | 'viśyātiḥ' viśvasya sarvasya patiḥ, manuṣyapatirvā 'san' yastvamevaṃ karoṣi hitaiṣitvād yajamānānām, so'smākamidaṃ nāma kurvityabhiprāyaḥ|| evamatra'mūrāḥ'- ityātmanindādvāreṇa agniḥ“amūḍhaḥ”- ityanena stūyate ityasya “amūra”śabdasya “amūḍhaḥ”- ityeṣa vipariṇāma upapadyate |
6 |
8 |

124.6

“[ devo ]-devācyā, kṛpā ( 39 )”-ityete anavagate | [ devaśabdo'nayoreva upa-
lakṣaṇārtho'tra samāmnātaḥ | devaḥ, devācyā, kṛpā, -iti trīṇi etāni padāni |] “devācyā”-ityasya “devān pratyañcitayā”-ityarthapratītiḥ | “kṛpā”-ityasyāpi “kalpitayā”-ityevamarthapratītiḥ ||
parucchepasyārṣam | aticchandā atyāṣṭiḥ | agnicayane iṣṭakopadhāne viniyuktā || ‘agniṃ’ ahaṃ ‘hotāram’ āhātāram devānām ‘manye’ | ‘dāsvantaṃ’ dānavantaṃ dātṛtamam, ‘vasuṃ’ vāsayitāraṃ sarvasya jagataḥ | ‘sūnuṃ’-‘sahasaḥ’ balasya putram, ‘jātavedasaṃ’ jātaprajñānam | ‘vipraṃ na jātavedasam’ vipramiva jātaprajñānam, yathā hi kaścit kaścinmanuṣyaṃ samānapṛṣṭhodarapāṇipādaṃ viprāmrajñānaṃ yathāvat jānīyāt, evamahamagniṃ yathāvajāne | ‘yaḥ’ agniḥ, ‘svadhvaraḥ’ śobhanayajñaḥ ‘devaḥ” ‘ūrdhvayā’ ‘kṛpā” kṛpayā sāmarthyākhyayā kalpitayā, “devācyā” devān pratyañcitayā gatyā, ‘ghṛtasya’ ‘vibhrāṣṭiṃ’ vibhraṃśanam ‘anuvaṣṭi’ āhutikṣepam | ‘śociṣā’ jvālayā anukāmayete vāñchati | “vaṣṭi”-iti kāntikarmasu paṭhitam | ‘ājuhvānasya’ upari hūyamānasya ‘sarpiṣaḥ’ sarpaṇaśīlasya | yamagnimahamevaṃ jāne, yaścaivaṅguṇayuktaḥ, sa idaṃ nāmāsmākaṃ karotvityabhiprāyaḥ || evamatra “devācyā, kṛpā”-ityetau śabdau devān pratyaktayā kalpitayetyevamupapadyate, śabdasārūpyādarthopapatteśca |
8 |

124.38

“śaśamānaḥ ( 38 )”-ityanavagatam | “śaṃsamānaḥ”-ityavagamaḥ || “yo vā̍ṃ ya̱jñaiḥ śa̍śamā̱no ha̱ dāśa̍ti ka̱virhotā̱ yaja̍ti manma̱sādha̍naḥ | u̱pāhṛ̍ta̱ṃ gaccha̍tho vī̱tho a̍dhva̱ramacchā̍ giraḥ sumatīṃ ga̍nta̱masma̱yū || ( ṛ0 saṃ0 2, 2, 21, 2 )”-iti || dīrghatamasa ārṣam | jagatīcchandaḥ || “yaḥ” ayaṃ yajamānaḥ, “vāṃ” yuvāṃ he mitrāvaruṇau ! “yajñaiḥ” nimittabhūtaiḥ “śaśamānaḥ” “śaṃsamānaḥ” stuvan “dāśati” dadāti havīṃṣi vāṃ yuvābhyām | 'kaviḥ' krāntadarśanaḥ 'hotā' āhvatā 'yajati' | 'manmasādhanaḥ' mananasādhanaḥ, vijñānasādhana ityarthaḥ | āha-tasya kim ? iti, ucyate, - 'upāhṛtaṃ gacchathaḥ' pratyupāgacchathaḥ yuvām, 'vīthaḥ' ca tasya 'adhvaram' adhvarāśritāni havīṃṣi | tayamapi ca evaṅguṇaviśiṣṭa eva | yato brūmaḥ,-'sumatiṃ' śobhanaprajñaṃ yajamānam anulakṣya 'acchāgiraḥ' etā asmadgiraḥ ābhimukhyena 'gantam' gantumicchatho yuvām | 'asmayū' asmān kāmayamānāvityarthaḥ|| evamatra “yajñaiḥ śaśamānaḥ”- iti yajñasambandhāt śabdasārūpyācca “śaśamānaḥ = śaṃsamānaḥ”- ityevamupapadyate |
6 |
8 |
5 ||

124.40

aśrauṣaṃ hi bahudātṛtarau vāṃ vijāmāturutāsamāptājjāmātuḥ || vijāmāteti śaśvaddākṣiṇājāḥ krītāpatimācakṣate ||

Linked texts (1)