Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s44: रथलक्षणम्

Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s44

Language: English

रथलक्षणम्

v3.c24.s44.1

देवभूसुरभूपानामारोहार्थं तु(च्छाथ) योग्यकम् ।
रथमानं क्रमाद् वक्ष्ये लक्षणं विधिना सह ॥ १ ॥
चक्रं चैव रथाकारं रथमानं च भूषणम् ।
त्रिवितस्तिं समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ॥ २ ॥
पञ्चहस्तावसानं स्यात्पञ्चा(चा)दशविशालकम् ।
वितस्तिद्वयमारभ्य वितस्त्येके(स्त्यर्धे)न वर्धनात् ॥ ३ ॥
सार्धवेष्टकरान्तं स्यात्पूर्ववत्संख्यया चेति ।
एवं तु चक्रविस्तारं देवभूसुरभूपतेः ॥ ४ ॥
अङ्गुलद्वयमारभ्य ए(चै)कैकाङ्गुलवर्धनात् ।
सप्ता(प्त)दशाङ्गुलान्तं स्याद् घनं पञ्चा(ञ्च)दशस्त(त)था ॥ ५ ॥
चक्रं वृत्ताकृतिं कुर्याद्युक्त्याद्य पट्ट(ट्टे) योजितम् ।
विस्तारं च त्रिधा कृत्वा मध्ये कुर्यांशकेन तु ॥ ६ ॥
तन्मध्ये तु त्रिमात्राद्यै सप्ता(प्त)दशाङ्गुलान्तकम् ।
पञ्चा(ञ्च)दर्शं च विपुलं नाभिकुक्षस्य(क्षेर्) वेशनम् ॥ ७ ॥
छिद्रं वृत्ताकृतिं ह्येव वृत्ताश्रं वाथ कुक्षिकम् ।
त्रिमात्रं पूर्ववद्वृद्ध्या सप्ता(प्त)दशाङ्गुलान्तकम् ॥ ८ ॥
पञ्चा(ञ्च)दशविधि(धिः) प्रोक्तमे(मृचै)वं कुक्षिविनिर्गतम् ।
अन्तर्बहिश्च कुक्षिः स्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ६ ॥
वितस्तित्रयमारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ।
पञ्चहस्तावसाने स्यात्सशिखाक्षायतं तथा ॥ १० ॥
शिखां विनायतं वापि चैकमेकादशायतम् ।
पञ्चाङ्गुलं समारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ११ ॥

v3.c24.s44.2

एकविंशाङ्गुलान्तं स्यान्नवधा चाक्षविस्तृतम् ।
सप्ताङ्गुलं समारभ्य द्विड्ढ्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ १२ ॥
त्रयोविंशाङ्गुलान्तं स्याच्चाक्षोत्सेधं तु पूर्ववत् ।
शिखाश्च(च)क्रतारं(काकारं) तुल्यं तारं युक्त्यायसं तथा ॥ १३ ॥
शालजम्बूकसारं च सरलं बकुळार्जुनम् ।
मधुकं तिन्त्रिणी चैव वर्वं(बर्बूं)रद्रुममेव च ॥ १४ ॥
व्याघ्री च चीरिणी चैव खादिरं कृकरं शमी ।
एवं चक्रादिदारुभ्यो(भिः) युक्त्या बलवशान्यसेत् ॥ १५ ॥
दन्ततारे चतुष्पञ्चभागैकं शल्यविस्तृतम् ।
समं वाब्य(व्य)र्धमेवं वा द्वयं तिर्यंगतायतम् ॥ १६ ॥
दन्तधा(ता)रसमाधिक्यं कीलायाममुदीरितम् ।
कुर्याद् दन्ताग्रके छिद्रं युक्त्या कीलं प्रयोजयेत् ॥ १७ ॥
अक्षोपरि तथाता(धा)रं मानं चाप्यथ वक्ष्यते ।
सार्धहस्तं समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ॥ १८ ॥
पञ्चहस्तान्तविस्तारं भा' पत्ता(चा)दृशं भवेत् ।
विस्तारद्विगुणान्तं च तत्पादांशेन वर्धनात् ॥ १६ ॥
पुरं पृष्ठाsub-line(य)तं ज्ञेयं नवमानमुदीरितम् ।
त्रिचतुष्पञ्चषट्सप्तसा(प्ता)ष्टनन्ददशाङ्गुलम् ॥ २० ॥
एतत्तु भारयुक्तं स्यात्क्षुद्रे तु द्वयमेव च ।
मुखे पृष्ठे पट्टके स्यात्कुर्यादुक्तविशालवत् ॥ २१ ॥
सर्वेषां च रथाधारं दारुविस्तारमेव च ।
तत्पञ्चांशेनवृद्धिः स्याद् द्विगुणान्तं तथोदयम् ॥ २२ ॥
रथाधारोदये देशे चोपधारं प्रयोजयेत् ।
भारायामे चतुष्पञ्चषट्सप्तांशविभाजिते ॥ २३ ॥
एकैकांशविहीनं स्यात् शे(श्ले)षशेनायतं तथा ।
रथाधारसमुत्सेधं विस्तारस्याधिकं तथा ॥ २४ ॥
पादमर्धं त्रिपादं च तत्समं चाधिकोदयम् ।
दारुतारसमं कुर्यात्सर्व्वाङ्कारसंयुतम् ॥ २५ ॥

v3.c24.s44.3

तस्याधः कर्णानं कुर्याद्वक्षोत्सेधार्धमेव च ।
तत्तद्देशे तु छिद्रं स्याद्वक्षभारे रथान्तकम् ॥ २६ ॥
छिद्रे प्रवेशयेत्कीलं युक्त्याऽयपट्टं योजितम् ।
उपाधारामपृष्ठे तु पट्टिकान्तं प्रयोजयेत् ॥ २७ ॥
रथाधारोपरिदेशे चोप्पपीठं समं तथा ।
भारोत्सेधसमं वापि द्विगुणं त्रिगुणं तथा ॥ २८ ॥
सर्वालङ्कारसंयुक्तं चोपपीठो (ठमु) च्ववद् भवेत् ।
तदूर्ध्वं प्रस्तराकारमुत्तरादिक्रियान्वितम् ॥ २९ ॥
हरिकरीमकररूपैः पत्रचित्रादिसर्वैः
परिकरं तु युगानां नाटकैर्भूतयक्षैः ।
रसिकरफणिकास्ते (कैस्तु) तोरणैः क्षुद्रपादैः
कृतमध करिकर्णानासिकाभूषणाढ्यम् ॥ ३० ॥
कुर्याद्युक्त्या च शोभार्थं युक्त्यास्त्वधो विना रथम् ।
रथाधारो (रमु) पर्युक्तं च रथमानमिहोच्यते ॥ ३१ ॥
त्रिभिर्वेदांवतस्त्यादौ षट्षडङ्गुलवर्धनात् ।
पञ्चसार्धकरं पञ्चहस्तान्तं विस्तृतं भवेत् ॥ ३२ ॥
ऊर्ध्वं चान्तस्यन्ने च दशधा परिकीर्तितम् ।
तस्मादेकवितस्त्यादौ षट्षडङ्गुलवर्धनात् ॥ ३३ ॥
सपादाद्विकरान्तं स्यादाष्टधा निर्गमं भवेत् ।
एकद्वित्रिचतुष्पञ्चषट्सप्ताष्टनवांश (वान्त) कम् ॥ ३४ ॥
एवं युक्त्या तलं कुर्याद् मूलादभावसानकम् ।
वितस्त्येकं समारभ्य त्रित्र्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ३५ ॥
एकहस्तावसानं स्यात् एकादश (पञ्चधा च) शिखोन्नतम् ।
पञ्चदशाङ्गुला (च्याङ्गुलं समा) रभ्य त्रित्र्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ३६ ॥
सप्ता (प्त) दशाङ्गलान्तं स्यात्तू (तृ ती) तीये तु शिखोन्नतम् ।
वितस्त्येकं समारभ्य पादाधिककरान्तकम् ॥ ३७ ॥
तृतीये पञ्चधोत्सेधं त्रित्र्यङ्गुलविवर्धनात् ।
एकहस्तं समारभ्य त्रिवितस्त्यन्तमुच्यकम् ॥ ३८ ॥

v3.c24.s44.4

चतुर्थं पञ्चधा प्रोक्तं पूर्ववद् वर्धयेत्क्रमात् ।
त्रिमात्राधिकहस्तादौ त्रयस्त्रिं(नवत्रिं)शाङ्गुलान्तकम् ॥ ३६॥
कुर्यात्पञ्चविधं प्रोक्तं पञ्चधामतलोन्नतम् ।
पादाधिक्यं तु हस्तादौ सत्रिपादकरान्तकम् ॥ ४० ॥
एवं तु षट्फलं प्रोक्तं पञ्चधा चोत्क्रयं भवेत् ।
पादोनत्रिवितस्त्यादौ त्रित्र्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ४१ ॥
त्रिपादद्वि(त्रि)वितस्त्यन्तं सप्तन्ते पञ्चधोदयम् ।
त्रिवितस्ति(स्तिं) समारभ्य त्रित्रिमात्राविवर्धनात् ॥ ४२ ॥
द्विहस्ता(स्तान्तम)ष्टलोपञ्च(चं) पञ्चधायमिति स्मृतम् ।
सपादत्रिवितस्त्यादौ त्रित्रिमात्राविवर्धनात् ॥ ४३ ॥
[स]पादयुगवितस्त्यन्तं नवतले [तु] शिरो(खो)दयम् ।
अधश्चैकवितस्त्यादि द्वियङ्गुलविवर्धनात् ॥ ४४ ॥
अथविंशाङ्गुलोत्सेधं चैकादिनवान्तकम् ।
वितस्त्येकं समारभ्य प(वै)कैकाङ्गुलवर्धनात् ॥ ४५ ॥
मूलादग्रावसाने स्याद् युक्त्या युग्मवशात्( ं) न्यसेत् ।
चतुर्विंशाङ्गुलान्तं च पञ्चविंशाङ्गुलान्तकम् ॥ ४६ ॥
प्रत्येकं तु तल्लानां तु ऊ(तू)र्ध्वभूसो(मेर)धिकोन्नतम् ।
तल्लानामपि सर्वेषां कुट्टिमं तत्प्रकल्पयेत् ॥ ४७ ॥
तदधिष्ठानमाने तु चोक्तमानेन पूर्वके ।
सोपपीठमधिष्ठानं केवलं वा मसूरकम् ॥ ४८ ॥
उपपीठस्य मानं तत्त्यक्ताधिष्ठानमेव च ।
यथाधिष्ठानगण्ये तु कुर्यात्(ङ्) गण्या(कण्टा)धिकोन्नतम् ॥ ४६ ॥
सर्वेषां देवतारूपं कुर्यात्सर्वं विचक्षणः ।
रथाः सर्वे समाश्राः स्युर्भद्रयुक्तम(क्ताः) श्रथापि वा ॥ ५० ॥
वितस्त्येकं समारभ्य त्रित्रिमात्राविवर्धनात् ।
त्रिवितस्त्यन्तं भद्राणां निर्गमं परिकल्पयेत् ॥ ५१ ॥
रथाधारे त्रिभागैकं चतुर्भागत्रिभागिकम् ।
पञ्चभागं त्रिभागं वा विस्तारस्यार्धमेव वा ॥ ५२ ॥

v3.c24.s44.5

चतुर्दिक्षु चतुर्भद्रं स्यात् त्रिद्व्यैकर्हारं तु वा ।
भद्रमध्ये तु भद्रं स्याच्चोक्तवत्कारयेत्सुधीः ॥ ५३ ॥
युक्त्वा च भद्रं सर्वेषां नासिकायुक्तमेव वा ।
पक्षे च कुङ्‌मलं युक्तं वक्त्राणां (नि) तु सुयोजयेत् ॥ ५४ ॥
पूर्वोक्तरथनामानि चाधुना [तु] प्रवक्ष्यते ।
नभस्वान्भद्रकं चैव भद्रं स्यात्प्रभञ्जनम् ॥ ५५ ॥
निवाताख्यं भद्रकं चैव पवनाख्यं च भद्रकम् ।
पृषद(तं) चेन्द्रकं चैवमनिलाख्यं च भद्रकम् ॥ ५६ ॥
एतानि रथनामानि चाश्रयुक्तं रथे विदुः ।
नभस्वान्भद्रं वेदाश्रं प्रभञ्जनं षडश्रकम् ॥ ५७ ॥
वाताख्यं द्विभद्रं स्यात्पवनाख्यं त्रिभद्रकम् ।
पृषतं चेन्द्रकाख्यं स्याद् दशाश्रं भद्रसंयुतम् ॥ ५८ ॥
द्वादशं(श) भद्रसंयुक्तमनिलाख्यमुदीरितम् ।
केचित्तु युक्तमेवं वा षष्टाश्रं रथमेव वा ॥ ५९ ॥
वृत्तं वा चायतं वृत्तं वा षष्टाश्रे चायतं तु वा ।
अष्टाश्रं वा षडश्रं वा द्वयश्रवृत्तमथापि वा ॥ ६० ॥
वेदाश्रं नागरं प्रोक्तं वस्वश्रं द्राविडं भवेत् ।
सुवृत्तं वेसरं प्रोक्तं र(न्द्रा)न्ध्रं स्यात् षडश्रकम् ॥ ६१ ॥
द्व्यश्रवृत्तं समाकारं आ(का)लिङ्गं परिकल्पयेत् ।
पूर्वोक्ताकारायामे तद्देवाख्यं विदुबुंधाः ॥ ६२ ॥
पूर्वोक्तभद्रसर्वेषां नानादिन(विध) रथे भवेत् ।
रथताराम्रिकांशेन वर्धनं द्विगुण्णायतम् ॥ ६३ ॥
पूर्वोक्तक्षुद्रमानेन देवभूसुरभूपतेः ।
युद्धार्थं च मखा (त्रा) र्थं स्यान्मध्यनित्योत्सवार्थकम् ॥ ६४ ॥
देवानां भूपतीनां च महामानं महोत्सवैः ।
युद्धयोग्यं यथासर्वें (वं) चक्रत्रयसमन्वितम् ॥ ६५ ॥
मखा(त्रा)र्थं सर्वंरथं (ध्वनार्थं) यथासर्वं (वं) वेदपादसमन्वितम् ।
नित्योत्सवं यथासर्वं (वं) पञ्चचक्रसमन्वितम् ॥ ६६ ॥

v3.c24.s44.6

महोत्सवरथानां च सर्वेषां चक्र(क्रं) वर्त्तते ।
षट्सप्ताष्टनवं वापि दशचक्रं क्रमाद् विदुः ॥ ६७ ॥
युद्धयोग्यं त्रिकं वेदि मन्त्रा (न्त्रा) र्थं द्वयमेव वा ।
नित्योत्सवस्थाश्रो (शस्त्यै) कद्वित्रिवेदि प्रकल्पयेत् ॥ ६८ ॥
महोत्सवरथे वेदि त्रितयादि नवान्तकम् ।
कल्पयेत्सार्वभौमस्य चैव नवश्रे (चे) ति वेदिका ॥ ६६ ॥
महाराजे(जस्य) सप्तकान्तमेकादि [च] प्रकल्पयेत् ।
नरेन्द्रारव्यनृपतेः(तेश्चैव) पञ्चाकादि योजयेत् ॥ ७० ॥
पार्णिकाल्पस्य भूपानामेकादि चतुरान्तकम् ।
विष्णोरथस्त्र्यकस्यापि चैकाषो (दि) नववेदिकाः ॥ ७१ ॥
बौद्धादिजिनकान्तानां सप्तन्तं चैकादितः (कम्) ।
अन्येषामपि देवानां वेदी (देवी) नां वेदसंख्यिकम् ॥ ७२ ॥
एकादिपञ्चसंख्यान्तं कुर्याच्छिल्पिवरैर (वरोऽ)पि ।
रथानामूर्ध्वदेशस्य चालङ्कारं प्रवक्ष्यते ॥ ७३ ॥
मानं यथायुक्तिवशादेकद्वित्रितलं तु वा ।
कुर्याद् देवरथानां तु शेषमागमतो (मो) क्तवत् ॥ ७४ ॥
अ(र) धाधो गुरुपादसरोरुहम्
गुरुव' च षण्मुखं सरस्वतीम् ।
गणपतिं त्वथ शङ्करवल्लभां
विविधवाहनवस्त्रविभूषितान् ॥ ७५ ॥
अथ रथाभरणं परिकथ्यते
शिखिशिखण्डकचामरतारणम् ।
विविधकिङ्किणीनिर्मलदर्पणम्
व्यजनकैतुकमाल्यमनोहरम् ॥ ७६ ॥
आदौ रथस्य तक्षतोऽपि भुवंरवेश्या
लास्याङ्गना सकलभावन(ना) सम्यक् वि(ग्वि)वस्वाम् ।
अत्युच्चमर्दलनिखन (नं) धार्य
चोध्र्वेऽथैमल्पमरुतं मन्ने(गगने) दधानाम् ॥ ७७ ॥

Linked texts (1)

Mānasāra — Sanskrit