Pramāṇa · Search · About · API

A Comparative Study of Some of the Leading Music Systems of the 15th, 16th, 17th & 18th Centuries c8: Rasa-Kaumudi

A Comparative Study of Some of the Leading Music Systems of the 15th, 16th, 17th & 18th Centuries c8

Language
English

Contents

Rasa-Kaumudi

c8.1

The author describes his place of residence and patron as follows:

c8.2

स्नातो दिव्यकुलेऽभवद्गुणनिधिर्विप्रोत्तमो भगलः ।
श्रीमद्विष्णुपदअरविंदयुगले मत्तस्तदीयात्मजः ॥
काव्यं काव्यकलाकलापकुशलः श्रीकण्ठनामा कविः ।
कुर्वैदं रसकौमुदीति निपुणः सङ्गीतसाहित्ययोः ॥
द्वारावत्याः समीपे नवनगरपुरे क्षमापतिः पूर्वभागे ।
जामश्रीः शत्रुशल्यः सकलजनमनोरञ्जकः पुण्यराशिः ॥
श्रीकण्ठस्तसमायां कविरमलमतिर्विप्रवर्यः ।
तेन प्रौढमयेयथुतिकरसुभगं रध्यते काव्यमेतत् ॥

c8.3

from this it would appear that the author's name was Sri Kantha, and the book was written while he was in the service of the Jam Saheb of Nawa Nagar, a town near the well-known sacred city of Dwara

The General Arrangement of the Work

c8.s1.1

The book is first divided into two khandas or parts Each of these again contains five adhyayas or chapters The first khanda with which we are concerned is called the Sangeet khanda, and the second deals with Sahitya or rhetoric The contents of the first chapter of the first khanda are described in the following slokas

c8.s1.2

सङ्गीतं प्रथमं तरमात् पूर्वखण्डे निगद्यते ।
साहित्यमुत्तरे खण्डे ग्रन्थस्यास्य क्रमो भवेत् ॥
अध्यायैर्दशभिर्विभूषिततनुः षड्वयेनोज्ज्वला ।
स्वच्छन्द रसकौमुदी विजयते विद्वन्मनोरञ्जिनी ॥
अध्यायैः किल पञ्चभिर्विरचितं तत्राद्यखण्डं परम् ।
षड्व पञ्चभिरन्यरचना साहित्यमंदात्मकम् ॥
अध्याये प्रथमे तत्र चक्राणि नादभवः ।
स्थानानि श्रुतयः शुद्धाः स्वराः सप्त विकारदाः ॥

c8.s1.3

वापादिमेदास्त्वग्रे मामौ तद्वन्मूर्छनाः । शुद्धकूटाभिधास्तानाः प्रस्तारस्तदनन्तरम् । नष्टोद्दिष्टं महापाथ वर्णाऽलंकार संग्रहः । वर्ण्यन्ते क्रमशश्चैते गीतशास्त्रप्रमाणतः ॥

c8.s1.4

This is the usual पदार्थसंग्रह of the Swaradhyaya of all ancient Sanskrit writers.

c8.s1.5

The author then deals with the different subjects mentioned in the last slokas in their order. We need not go into these details because there he borrows everything from older authors but puts the thing in his own way. The description of the sruti for instance is nothing more than a paraphrase of the Naradi Shiksha definition. The placing of the swaras again on the srutis is the same as that of the ancient writers. Thus:

c8.s1.6

स्वोपान्त्यश्रुतिसंस्थास्ते षड्जमध्यमपंचमाः । भरतादिमराचार्यैश्च्युतपूर्वाभिधा मताः ॥ साधारणाभिधा गन्धे द्वौ माद्यश्रुतिगो यदि । अंतराख्या ततो याति द्वितीयश्रुतिसंस्थितः ॥ दद्वस्याप श्रुतिगतो निपादःकैशिकी मतः । वर्तमानो द्वितीयायां काकलौ स निगद्यते ॥ स्वरास्ते मिलिताः सर्वे चतुर्दश भवन्ति ते ॥ नो दृश्यते यथा मार्गो मीनानां जलचारिणां । यथा व्योम्नि विहंगानां तथा स्वरगता श्रुतिः ॥

c8.s1.7

The only wonder is that the author does not find any difficulty in reconciling the definition of the sruti with the description of the swaras. Sri Kantha evidently recognises seven shuddha and seven vikrita swaras which he describes in the above slokas. His swaras may be compared with the modern Hindusthani swaras as follows:

c8.s1.8

| Shri Kantha's swaras | | | | Hindusthani swaras |
| १ शुद्ध सा | ... | ... | ... | १ शुद्ध सा. |
| २ शुद्ध री | ... | ... | ... | २ कोमल री. |
| ३ शुद्ध ग | ... | ... | ... | ३ तीव्र री. |
| ४ साधारण ग | ... | ... | ... | ४ कोमल ग. |
| ५ अंतर ग | ... | ... | ... | ५ तीव्र ग. |
| ६ उपांत्य or पतम | ... | ... | ... | ६ तीव्रतम ग. |
| | | | | ७ शुद्ध म. |

c8.s1.9

८ उदात्यप or पत्यप ... ... ... ८ तीव्र म. ९ शुद्ध प . . . . . ९ शुद्ध प. १० शुद्ध ध . . . . . १० कोमल ध. ११ शुद्ध नि . . . . . ११ तीव्र ध. १२ कौशिक नि . . . . . १२ कोमल नि. १३ काकली नि . . . . . १३ तीव्र नि. १४ उपांत्य सा-पतमा ... ... ... १४ तीव्रतम नि.

c8.s1.10

The ancient gramas are disposed off thus

c8.s1.11

षड्जमध्यमयोर्मध्ये षड्जस्य मुख्यता भवेत् ।
आपत्वादिर्लपित्राद्यथवचनन्यूनैः ॥
षड्जमध्यमजातानां मूर्च्छनानां परस्परम् ।
किंचिद्विशेषतादिक्तत्वमुक्तवान् दतिलः स्फुटम् ॥
तस्मात् मेनिरे ग्रामं मध्यमं गुरवो मम ॥

c8.s1.12

Whatever his reason we see that he recognises only one grama namely the shadja grama On the subject of murchhana, tana, alankara and prastara, he has hardly anything new to tell us There is no evidence to show that he understood clearly the functions of the ancient gramas and murchhanas. Then comes the Raga Adhyaya All music was based on twelve notes, as in the case of the other writers

c8.s1.13

अथ रागविवेकस्ये द्वितीये वर्णने क्रमात् ।
रागस्तुतिस्तु वीणायाः प्रशस्ता तदनन्तरम् ॥
स्वराणां स्थापनं चैव भेदो वादनसंभवः ।
विवेकश्चैव रागाणां ध्यानानि गमकादयः ॥

c8.s1.14

In the Raga Adhyaya, he describes the Vina in full detail The wires were tuned as follows:

c8.s1.15

ऊर्ध्वतंत्रीषु या वामे तस्यां शमनुभद्रकम् ।
पंचमंचानुमंद्रस्थं द्वितीयायां निवेशयेत् ।
मद्रध्वजं तृतीयायां चतुर्थ्यां मंद्रमध्यमम् ॥

c8.s1.16

This arrangement exactly tallies with that of Rama-Amatya and Somnath as will be seen later on But Pundarika, tuned his wires in the same way The placing of the frets is described in the following verses (Vide Pundarika's Vina Chart).

c8.s1.17

रागिनिवेशनं यस्या क्रमशः प्रतिपद्यते ।
अनुमंद्रस्तथा शुद्धो रिःस्याद्यथा तथा ॥

निवेष्या प्रथमा सारी, तथा तन्त्रा द्वितीया ।
शुद्धगंधारमिश्रार्थ, तथा तन्त्रा तृतीया ॥

साधारणस्यगंधारमिष्टये क्रमशःस्ततः ।
स्याच्छन्यैव तुर्यापि च्युतमध्यमहेतवे ॥

शुद्धमध्यममिश्रार्थ सारिका पंचमी तथा ।
तन्त्रा तदा पुनः षष्ठा पतपंचमसिद्धये ॥

शेषाभि वितन्त्रामिश्रितसारिषु ये स्वराः ।
वर्ण्यते ते क्रमेणैव गुरुणा मे यथादिताः ॥

पंचमेनानुमंद्रेण या तन्त्री समुपोषिता ।
तया द्वितीयया तन्त्रा जायते शुद्धधैवतः ॥

ततः शुद्धनिषादाख्यो निषादः कैशिकी पुनः ।
तत्पस्तात् पतः षड्जः शुद्धषड्जस्ततः परम् ॥

तत्पश्चादपमः शुद्धः षड्जेते मदिताः स्वराः ।
जातौ द्वितीया तन्त्रा विशुद्धौ यौ सगे स्वरौ ॥

स्थाप्यौ नैव प्रयोगे तौ यतस्तन्त्रा तृतीयया ।
जायते तौ पुनर्मन्द्रौ शुद्धौ वीणाविदोदितौ ॥

एतेऽनुमंद्रजाः प्रोक्ताः कंप्यते मंद्रजाः क्रमात् ।
तन्त्रा तृतीयया मंद्रस्तस्य सारीषु तास्वपि ॥

तथैव स्युः क्रमादंते स्वरा जनमनोहराः ।
तत्र तायतया तन्त्रा विशुद्धमध्यमो भवेत् ॥

पतपंचमकः पश्चादप्रयोगौ पुनः स्वरौ ।
संजायते यतस्तन्त्रा चतुर्थ्यामिति निर्णयः ॥

चतुर्थ्यापि पुनस्तन्त्रा मंद्रमध्यमयुक्तया ।
षट्सु तास्वपि सारीषु क्रमशः स्वराः ॥

पतपः प्रथमः शुद्धपंचमस्तदनंतरम् ।
शुद्धोधः शुद्धनिः पश्चान्निषादः कैशिकी ततः ॥

षड्जः पतादिरित्येते प्रोक्ता मन्द्रस्वरा गया ।
पुरोदितासु सारीषु तन्त्रीमिश्र चतुसृभिः ॥

अनुमंद्रास्तथा मंद्राः प्रोद्दिष्टास्ते स्वयं भुवः ।
स्त्रीयकल्पतया प्रोक्ताः प्रामाण्यं तेषु विद्यते ॥

c8.s1.18

गुरुणा ये यथोद्दिष्टा वीणायां सुप्रपंचिताः ।
अत एवान्यथा कर्तुं भुवि को भवति क्षमः ॥
संवादिनी स्वरौ योग्यौ सर्वत्रापि परस्परम् ।
मध्ये तारेऽपितेऽपि योजनीया यथाक्रमम् ॥
अंतरे कथिता नैव सारी काकलिनि स्वरे ।
सांकर्य जायते यस्माद्यतस्तत्त्वं भवेत्ततः ॥
अंतरस्य स्वरस्यापि सूक्ष्मः काकलिनो ध्वनिः ।
विचार्य विज्ञवर्यैण पतादिपदजमध्ययोः ॥
पतादि समयोः सामावेककश्रुतिवर्जितौ ।
अतर-काकली स्यातां तयोः प्रतिनिधि च तौ ॥

c8.s1.19

These verses clearly show that Sri Kantha had read the southern authorities Swara Mela Kalanidhi and Raga Vibodha.

c8.s1.20

The प्रतिनिधि theory by which "antar" and "kakali" notes were represented by च्युत or पत ma and च्युत or पत sa, was known to Sri Kantha, and he mentions it in his work. In the southern music system of the present day, the notes antar and kakali represent च्युत ma and च्युत sa.

c8.s1.21

The shuddha thata of Sri Kantha is Mukhari which coincides with the southern shuddha scale. The author says:

c8.s1.22

यत्र शुद्धस्वराः सन्त मवेषुचितरंजकाः ।
स स्यान्ुसारिका मेलः सजातीया मवत्यतः ॥

c8.s1.23

He finds the shuddha scale, चितरंजक but the Mukhari raga from it, he did not find so easy apparently.

c8.s1.24

सन्यासांशमहा पूर्णा मुदागी गीयते सदा ।
कनिचिद्रमकैर्युक्ता कएसाध्या सुबुद्धिभिः ॥

c8.s1.25

The importance of remembering the देवतात्मक रूप or picture of the raga, is mentioned as under.

c8.s1.26

ध्यान विना गगमूहमेत ।
गायंति रागेऽनिपुणा जना ये ॥
संगीतशास्त्रोक्तफलानि रागाः ।
तेभ्यः प्रयच्छन्ति कदापि नैव ॥

c8.s1.27

Chart showing the nine thatas of Shrikantha with their Swaras:—

c8.s1.28

| थाट नाम | स्वरा: | हिन्दुस्थानि स्वरा: |
| १ मालव गौड | सा री ग म प ध नी सा, रीशुद्ध, पतम, शुद्धम, शुद्धप, शुद्धध, पतसा | सारीगमपधनिसां |
| २ श्री | सा, चतुश्रुतिरी, साधारणग, शुद्धम, शुद्धप, चतुःश्रुतिध, कैशिकनि | सारीगमपधनिसां |
| ३ शुद्ध नाट | सा, त्रिश्रुतिरी, पतम, शुद्धम, शुद्धप, त्रिश्रुतिनि, पतसा | सागमपनिसां |
| ४ कर्णाट गौड | सा, शुद्धग, पतम, शुद्धम, शुद्धप, शुद्धनि, कैशिकनि | सारीगमपधनिसां |
| ५ केदार | सा, शुद्धग, पतम, शुद्धम, शुद्धप, शुद्धनि, पतसा | सारीगमपधनिसां |
| ६ मल्हार | सा, शुद्धग, पतम, शुद्धम, शुद्धप, त्रिश्रुतिनि पतसा | सारीगमपनिसां |
| ७ देशाक्षी | सा, त्रिश्रुतिरी, पतम, शुद्धम, शुद्धप, शुद्धनि, पतसा | सागमपधनिसां |
| ८ कल्याण | सा, शुद्धग, साधारणग, पतम, शुद्धप, शुद्धनि, पतसा | सारीगमपधनिसां |
| ९ सारंग | सा, शुद्धग, { शुद्धम, शुद्धप, कैशिकनि, पतसा पतम. | सारीममपनिसां विशुद्धषड्जगंधारौ तथा मध्यमपंचमौ पताधौच समौ (समौ ?) यत्र निपादः कैशिकी पुनः |

c8.s1.29

| मेल | जन्य जनफ राग व्यवस्था |
| १ मालव गौड | १ मालव गौड २ सौराष्ट्र ३ गुर्जरी ४ मल्हारी ५ बहुली ६ पाडी ७ गौडपंचम ८ भैरव ९ कर्णाट बंगाल (१०) ललित (११) गौडी. This is the भैरव थाट of Hindustani Music. |
| २ श्री | १ श्री २ मालवश्री ३ धनाक्षी ४ भैरवी ५ देवगांधार. This is the Northern Kaphi Thata. |
| ३ शुद्ध नाट | १ शुद्ध नाट. |
| ४ कर्णाट गौड | १ कर्णाट गौड. This Thata will correspond with the Northern Khamaj. |
| ५ केदार | १ बिलावली २ नटनारायण ३ शंकराभरण. This is the Hindustani Bilawal Thata. |
| ६ मल्हार | १ गौड मल्हार २ कामोद. |
| ७ देशाक्षी | १ देशाक्षी. |
| ८ कल्याण | १ कामोद २ हम्मीर. . |
| ९ सारंग | १ सारंग. |

Explanatory Notes

c8.s2.1

शुद्ध री & शुद्ध ध Northern कोमल री & कोमल ध शुद्ध ग & शुद्ध नि " तीव्र री & तीव्र ध साधारण ग & कैशिक नि " कोमल ग & कोमल नि पतसा, पतम & पतप " तीव्रतम नि, तीव्रतम ग & तीव्रतम म श्रुति ग & श्रुति नि कोमल ग & कोमल नि

c8.s2.2

After dealing with the Raga the author proceeds to some matters of general interest.

c8.s2.3

रागास्ते त्रिविधाः प्रोक्ताः शुद्धच्छायालगस्ततः ।
संकीर्णाश्च पृथक् तेषां लक्षणं प्रतिपद्यते ॥
अन्यै रागेर्युक्तास्ते रागाः शुद्धप्रकीर्तिताः ।
छायालगा मताः प्राज्ञैः परत्रिकुताश्च ये ॥
द्वयो रक्तियुता ये तु संकीर्णास्ते निरूपिताः ।

c8.s2.4

The author does not say which Ragas come under each of these classes and why.

c8.s2.5

The Qualifications of male and female Singers are mentioned as follows:—

c8.s2.6

नानारागकलाकलापकुशला दिबाधरेणोज्ज्वलाः ।
गायिन्योऽखिलगीतवाद्यनिपुणस्ताले हि दक्षा लये ।
रम्याः कोकिलकंठमंजुतरस्वानाः प्रगल्भा रसे ।
साक्षात् कामजयधियः सदसिताः क्षोमां धरा तन्वते ।
स्वरपाणिपरिस्फुटममिलसत्केपुरमामान्विताः ।
वीणावादनचातुरीचयधमकारैः समामोहिनी ।
श्रीसंदागबकेसरोज्ज्वलसरंत्यन्तमारवधुः ।
कौशेयांबरराजितातिमधुरा गाने रता गायिनी ॥
त्रिस्थानापदक्षो गमललयकलाकुविदोतिधीरोऽ ।
न्यस्त्री दोषरित्रः सकलजनमनोरंजकः सावधानः ।
शुद्धच्छायालगज्ञः भ्रमरहिततनुः कोकिलस्पष्टकंठः ।
तालाभिज्ञो महज्ञः सुमुवि निगदिते गायकानां वरेण्यः ।

c8.s2.7

The different classes of Singers are described in the following Shlokas:—

c8.s2.8

रतं यो शिक्षते गीतं विषमं प्रांजलं तथा ।
शुद्धे वा सालगे सम्यक् शिक्षाकारः स उच्यते ॥
सुभाष्यं गीतमाकर्ण्य यो भवेतुलकान्वितः ।
सानंदप्युमिराकीनौ रसिको गायकः स्मृतः ॥

c8.s2.9

नीरसं सरसं कुर्वन् निर्माणं भावसंयुतं । ज्ञात्वा श्रोतृमभिप्रायं यो गायेत् सतु भावुकः ॥ मनोहरति गीतेन विदित्वा श्रोतुराशयम् । रंगं गीते विधत्ते यो रंजकः सोऽभिधीयते ॥ यथा शास्त्रप्रयोगेण मार्गं दर्शयमेव च । यो गायति क्रियाक्षमान् कथ्यतेऽसौ क्रियापरः ॥ स्वरो वर्णश्च तालश्च स्पष्टं घाटयति स्वयं । सुन्दरंनिर्गमंयुक्तः सुघटं तं प्रचक्षते ॥ आलापदिषु द्विधापि कुर्यात् सौख्यविधायिनीं । आलापगायकः सोऽयं निर्दिष्टो गीतवेदिभिः ॥ आलापपि यद्गीतं भवेदातिमनोहरं । उक्तो गायकभेदैः सोऽयं रूपकगायकः ॥ नानाविधं विभक्तं च ध्वनीं यस्य सवेद्रतम् । निबंधः सतु विज्ञेयो गीततत्वविचक्षणैः ॥ रागे रागांतरच्छायां मिश्रयेदोषवर्जितः । प्रवीणत्वेन सगायन बुधैर्मिश्र उदाहृतः ॥ गायकदोषाः । रसानुरूपरागाणामतत्वविदग्धता । ग्राम्योक्तिरपशब्दश्च प्रबंधज्ञानहीनता ॥ विविधकाकुमेदाः । श्रुतिमानाधिकतया रागे स्वरस्य कुमचित् । छाया या दृश्यते ता तु स्वरच्छायां जगुर्बुधाः ॥ या रागस्य निजच्छया रागच्छायां तु तां विदुः । रागे रागांतरच्छाया सैव स्यादन्यरागजा ॥ रागस्योत्पत्तिभूक्षेत्रं शरीरं जगुर्बुधाः । तस्यैवानुकृतित्वाच्च क्षेत्रच्छायेति सा मता ॥ वीणावंशादियंतोत्था वंशच्छाया स्मृता बुधैः । देशच्छायायिता रागे देशच्छायाप्युच्यते बुधैः ॥

c8.s2.10

Shrikantha then describes the old स्वस्थान चतुष्टय of the ancient writers and adds:—

c8.s2.11

सर्वगीतप्रधानामादावालप्तिरिप्यते । आलप्तिः सा द्विधा प्रोक्ता विपगा सरला तथा ॥ साक्षरा नाक्षरा सापि चतुर्धा भिद्यते ततः । सतालातालभेदेन चतुर्धाप्यधता ततः ॥

c8.s2.12

It is quite possible that Shrikantha like Pundarika Vithala came from the Southern Presidency and then settled in Kathiawar:—

c8.s2.13

The Works of Bhava Bhatta Pandit

c8.s2.14

We shall now proceed to consider the three works of Pandit Bhavabhatta, namely Anupa Sangita Vilas, Anupa Ratnakara, and Anupankusha. Bhavabhatta was in the service of the Rathod Rajput King Anupa Singh, the son of Karan Singh of Bikaner. Anupa Singh was a contemporary of the Emperor Aurangzeb. Bhavabhatta's father, Janardan Bhatta was in the service of the Emperor Shah Jehan, the great Mogul-Emperor of Delhi. It is quite possible that during the reign of Aurangzeb, who was not over fond of music, the Court musicians of Shah Jehan, got scattered and Janardan Bhatta or his son Bhava Bhatta took service at Bikaner. Bhava Bhatta in his Anupa Vilasa, mentions his family and residence as follows —

c8.s2.15

कृतांजलिपुटो भूत्वा नमस्कृत्य द्विजोत्तमान् ।
सबहुमानमाहूय प्रस्थापितः स्वदासिने ॥
ततः पप्रच्छ तं राजा नामगोत्रकुलानि च ।
क्षण विमृष्य तत्सर्वं ब्रूमे भावः सविस्तरम् ॥
कृष्णात्रगोत्रसभूतं कुलमाभीरदेशजम् ।
पुरधवलमित्याहुः प्रपिता तानमट्टकः ॥
पिता जनार्दनः साक्षाज्जनार्दन इवापरः ।
मातुः स्वप्रभवा नाम मातुःपुत्रः स्वपूर्वजेः ॥
विकारे मानसो भावः पदवी भट्टसंज्ञिका ।
भट्टः पूज्ये स्मृतः कोशे धीमदमरकोशके ॥
तेनेदं भावभट्टेति कीर्तितं शास्त्रमवम् ।
तौर्यत्रिकं तु संगीतं संगीनी तत्र उच्यते ॥
घनश्यामेन चानुष्टुपचक्रवर्तीति कीर्तितम् ।
धीमान्द्विजभूपतिलकोऽनुतमानुना ॥
श्रीमन्मादिसुजाभूपदत्त रायपदं ततः ।
श्रीभावभट्टसंगीतरायानुष्टुपचक्रवर्ती ॥
एवं नामेदं जातं श्रीमदनुपविभो मम ।

c8.s2.16

It would thus appear that the poet was born in Dhavalpur in the Abhir district, (Malwa). He was a Brahmin by caste and his gotra was Knshnatra. His mother's name was Swapnabhava and his father's name was Janardan Bhatta. Janardan Bhatta was given by the Emperor Shah Jehan, the title of Sangeeta Raj. According to research scholars, Anupa Singh ruled in Bikaner from 1674 A. D. to 1709 A. D. Bhava Bhatta's own title was "Anushtupa-Chakravarti-Sangeeta-Rai." The whole material of the Swaraadhyaya of Anupa Vilas has been borrowed from the Sangeeta Ratnakara of Sharang Deva. The author does not give us the impression that he clearly followed the theories of the Ratnakara. He quotes from several other treatises both anterior and subsequent to the Ratnakar. It is said by some of our modern scholars that Pandit Bhava is more of a compiler than an original author. To some extent, I think they are right. In the Anupa Vilas, the author, after describing "Nada" and "Sangeeta" in the usual way, copies the whole of the पिंडोत्पत्तिप्रकरण from the Ratnakara, under the name शरीरभावप्रकाश. Next he deals with the theory of the productions of 'Nada'. Then comes the description of the 22 srutis and the swaras based on them. He brings in a lot of unnecessary detail from the commentary of Kallinath too, on the sruti-swara, Prakarana. Srutis are divided into two classes "gatraja", and "yantraja".

c8.s2.17

कैश्चिदन्यानि नामानि श्रुतीनां कथितानि तु ।
तन्मते गात्रजाश्चोर्ध्वं यंत्रजाश्चापरा मताः ॥

c8.s2.18

The usual तीव्रा, कुमुद्वती, मंदा, छंदोवती । and others are the 'गात्रज' Srutis; the Srutis are,

c8.s2.19

| निष्कला | रसगीतिका (ह्रस्वगीतिका) | नादांता |
| गूढा | रंजिका | सौम्या |
| सकला | पूर्णा | भाषाणिका |
| मधुरा | अलंकारिणी | वार्तिका |
| ललिता | वैनिका | व्यापका |
| एकाक्षरा | वालिता | प्रसन्ना |
| श्रृंगजाति | त्रिस्थाना | सुभगा |
| | | नंदना |

c8.s2.20

The distinction between the sruti and the swara is attempted to be explained by quotations from Parijata, Ratnakar, Sringara-har, and Raga Kutuhala. It is not necessary to go into these quotations here. Each of the seven swaras is then described with its picture, presiding deity, "dwipa," in a wealth of detail, of hardly any practical use. The definitions of 'grama', 'murchhana', 'jati', 'varna', 'shuddha tana', 'kuta tana', and 'alankara', are all taken from the Sangeeta Ratnakara and the Parijata. Sharangdeva Pandit in the description of his vikrit swaras has used the term 'chyuta' and with reference to it, Bhava Bhatta says:—

c8.s2.21

ग्रामस्वरो मेरुसंस्थो ध्रुवत्वात्स्यात् कथं च्युतः ।
च्युतस्यापि कथं तस्याच्युतत्वं परिकीर्तितम् ॥
उच्यते भावभट्टेन ग्रामस्वरश्रुतिर्नहि ।
षड्जग्रामे मध्यमस्य षड्जस्यापि च मध्यमे ॥
भिन्नग्रामे च्युतिरसति स्वग्रामे न कदाचन ।

c8.s2.22

This only shows that Bhava Bhatta was unable to follow the music system expounded by Sharangdeva. There is reason to believe that the suddha thata of Bhava Bhatta was the same as that of Pundarika. It is no doubt extremely difficult to find out what was really the author's own system. I admit, he adds in some places the expression सम्मते to the quotation But the question what was his own system of music still remains.

c8.s2.23

On the question of the vikrita swaras, Bhava Bhatta says.—

c8.s2.24

द्वादशविकृतान् पूर्वं वदति तत्रतु पृथक् पृथक् ध्वनितः ।
सप्तैव स्युर्मिन्ना नपंच यदिमे समध्वनयः ॥ रागविवोधे ।
चत्वारिशच्च ते प्रोक्ता व्याधिका मावसमताः ॥

c8.s2.25

All these forty-two vikritas, are based on the twenty-two srutis which form the basis of the system We have already seen that Ahobala had twenty-nine swara names Bhava Bhatta goes a step further, and adopts forty-two swara names Strangely enough, he omits to say anything about these vikritas in his raga descriptions

c8.s2.26

In the Raga Adhyaya, the Pandit begins by mentioning the 234 ragas of the Sangeeta Ratnakara by name and then turns to those of the Sangeeta Parijata. The "upanga ragas" of Bilawal, Kedar, Gouri, Puniya, and so forth deserve notice On the different varieties of Kanada, he gives us two excellent Hindi, "sawais", which are —

c8.s2.27

जो दरबारि सो सुद्ध कहावे मलारमिलायके नायक जानो ।
बागेसरी धनासिरिके मिले मेघमिले तै अडाना जानो ।
होत सहानो मिले फबदस्त के पूरिया जेतसिरीसुरजानो ।
मंगल अष्टक सोहि कहावत मावरके घटमेदनजानो ॥
मुद्रिकारोहुसेनिओकाकीमिलेविध मेदवसानत हैजू ।
सोरटि और सवावतिसौ मिले द्वादशभेदयोमानत हैजू ।
कर्नाटगौर ओ कर्नाटमेद द्वौ धुनमेद बखानत हैजू ।
मूर्छना ग्रहअंसओ न्यासवि मेल मिलापविजानत हैजू ।

c8.s2.28

These two verses throw a good deal of light on the Hindusthani varieties of the Kanada Raga

c8.s2.29

In the Anupa Vilas, the Pandit deals with about 70 ragas. In defining each raga, he quotes the opinion of the following treatises:—

c8.s2.30

(१) संगीत रत्नाकर (२) संगीत पारिजात (३) संगीत दर्पण (४) सङ्गीर्णराध्याय (५) नृत्तनिर्णय (६) हृदयप्रकाश (७) रागमंजरी (८) रागतत्वविवोध (९) सदागचन्द्रोदय (१०) रागविवोध.

c8.s2.31

He leaves his readers to find out the Thatas and the Swaras of the Ragas for themselves.

c8.s2.32

We have already discussed some of the authorities of Bhavabhatta. The Ragas described by Bhavabhatta in the Anupa Vilas are:—

c8.s2.33

| अढाना | तुरुष्कतोडी | भूपाल | विभास |
| अजन | तोडी | भैरव | विहंगड |
| आसावरी | मालवी | भैरव भेद | वेलावली |
| कल्याण | दीपक | भैरवी | शंकरारभरण |
| कामोद | देवगांधार | मंगलकौशिक | श्यामनाट |
| कामोदी | देशकार | मंजुघोषा | शुद्ध नाट |
| कोल्हास | नट | मल्लारी | श्री |
| केदार | नटनारायण | मालवश्री | सामंत |
| कुंभ | नीलावरी | मालव कौशिक | सारंग |
| गुर्जरी | नारायण गौड | मालवी | सिहरव |
| गौडसारंग | पटमंजरी | सुवरी | सुरालय |
| गौरी | पारज | मेघानंद | सुधराई |
| घंटारव | पहाडी | रक्तहंस | सुहर्वा |
| धकधर | बंगाल | ललिता | सैंधवी |
| छायानट | बहुली | वरारी | सौराष्ट्री |
| जलावंती | बंगाली | वर्णनाट: | हमीर |
| जैतश्री | भिन्नषड्ज | वसंत | |

c8.s2.34

With the exception of the Ratnakara and Sangeeta Darpana all the authorities quoted by the author have been discussed in this paper and it will therefore not be very difficult to determine the Thatas and the forms of their Ragas.

Linked texts (9)