Studies in the Geography of Ancient and Medieval India c8.s1: Ṣaṭpañcāśaddeśavibhāga
Studies in the Geography of Ancient and Medieval India c8.s1
- Language
- English
Ṣaṭpañcāśaddeśavibhāga
c8.s1.1
(Śaktisaṅgama Tantra, Book III, Chapter VII)
c8.s1.2
ॐ श्रीगणेशाय नमः ³
c8.s1.3
³ Not found in B and C.
c8.s1.4
शंकर उवाच ⁴
रहस्यतिरहस्यं हि⁵ प्रोक्तं देवि तवाग्रतः ⁶
देशव्यवस्था देवेशि कथ्यते शृणु यत्नतः ⁷ ।। १
c8.s1.5
⁴ Not found in B and C.
c8.s1.6
⁵ C—च.
c8.s1.7
⁶ Not found in A.
c8.s1.8
⁷ B—तत्सरः.
c8.s1.9
वैद्यनाथं समारभ्य भुवनेशान्तगं (ग:) शिवे । तावदंगाभिधो¹ देशो यात्रायां नहि दुष्यति² ।। २ रत्नाकरं³ समारभ्य ब्रह्मपुत्रान्तगं (ग:) शिवे⁴ । वंगदेशो मया प्रोक्तः सर्वसिद्धिप्रदायकः⁵ ।। ३ जगन्नाथात् पूर्वभागात्⁶ कृष्णातीरान्तगं (ग:) शिवे । कलिंगदेशः संप्रोक्तो वाममार्गपरायणः⁷ ।। ४ कलिंगदेशमारभ्य पंचाष्टयोजनं शिवे । दक्षिणस्यां महेशानि कालिंगः परिकीर्त्तितः ।। ५ सुबह्माण्यं समारभ्य यावद्देवो जनार्दनः । तावत्केरलदेशः स्यात्तन्मध्ये सिद्धिकरलः⁸ ।। ६ रामेश्वरो वेंकटेशो⁹ हंसकेरलबोधकः ।। ७ अनन्तशैलमारभ्य यावत्स्यादुडुपं पुरम्¹⁰ । तावत्सर्वेशनामा तु¹¹ केरलः परिकीर्त्तितः ।। ८ शारदामठमारभ्य कुंकुमाद्रितटान्तकम्¹² । तावत्काश्मीरदेशः स्यात्पंचाशद्योजनान्तकः¹³ ।। ९ कालेश्वरश्वेतगिरिं¹⁴ त्रिपुरानीलपर्वतम् । कामरूपाभिधो देवि गणेशगिरिमूर्द्धनि ।। १० त्र्यंबकं¹⁵ समारभ्य मध्ये चोज्जयिनी शिवे ।
c8.s1.10
¹ B—°विधो.
c8.s1.11
² C—दुष्यते.
c8.s1.12
³ A—वज्ञाकारं; C—वत्राकरं.
c8.s1.13
⁴ C—परे.
c8.s1.14
⁵ AB—°प्रदर्शकः.
c8.s1.15
⁶ Read जगन्नाथपूर्व.
c8.s1.16
⁷ B—रामं.
c8.s1.17
⁸ A सिद्ध°.
c8.s1.18
⁹ A विकुंठेशो; B—वेंकटेशो. Read रामेश्वरावेंकटेशं.
c8.s1.19
¹⁰ AB—परे.
c8.s1.20
¹¹ —सर्वे समानास्तु.
c8.s1.21
¹² B—°माधि°.
c8.s1.22
¹³ BC—°न्तकम्
c8.s1.23
¹⁴ B—केरलेश्वर; C—कोलेश्वर. Read °श्वराच्छ्वेत°.
c8.s1.24
¹⁵ BC—त्रिपंचकं due possibly to the wrong spelling त्रियंबकं. Better read त्र्यंबकेशं.
c8.s1.25
मार्जारतीर्थं¹ राजेन्द्र² कोलापुरनिवासिनी ॥ तावद्देशो महाराष्ट्र: कर्णाटस्याभिगोचर:³ ॥ ११ जगन्नाथार्द्ध्वभागे⁴ अर्वाक् श्रीभ्रमराम्बिका । तावदंधाभिधो देश: सौराष्ट्रं शृणु साम्प्रतम्⁵ ॥ १२ कोंकणात्पश्चिमं⁶ तीर्त्वा समुद्रप्रान्तगोचर: । हिंगुलाजान्तको⁷ देवि शतयोजनमाश्रित:⁸ ॥ सौराष्ट्रो देशो देवेशि नाम्ना तु गुर्जरभिध:⁹ ॥ १३ श्रीशैलन्तु समारभ्य चोलेशान्मध्यभाग: । तैलंगदेशो देवेशि ध्यनाध्ययनतत्पर: ॥ १४ मूकां बिकां समारभ्य मलयाद्र्यन्तगं¹⁰ शिवे । मलयालाभिधो¹¹ देशो मन्त्रसिद्धिप्रवर्त्तक: ॥ १५ रामनाथं समारभ्य श्रीरंगान्तं वरेश्वर¹² । कर्णाटदेशो देवेशि साम्राज्यभोगदायक:¹³ ॥ १६ ताम्रपर्णी¹⁴ समारभ्य शैलाद्धेरुत्तरार्द्धत:¹⁵ । अवन्तीसंज्ञको¹⁶ देश: कालिका तत्र तिष्ठति ॥ १७ भद्रकाली महत्पूर्व¹⁷ रामदुर्गाच्च¹⁸ पश्चिमे । श्रीविदर्भाभिधो देशो वैदर्भी तत्र¹⁹ तिष्ठति ॥ १८
c8.s1.26
1. B—°तीर.
2. B—राजेन्द्र; C—राजेन्द्र:.
3. B—कपाटस्वाभि°.
4. Read जगन्नाथ ऊर्द्ध्व°.
5. AC—सादरं.
6. A—कोंकणासम्भिमं.
7. C—°न्तकं.
8. B—जन्तुयोजनने शत:; C—जन्तवो जनलेशतः.
9. A—षण्मातुरजराभिध:.
10. B—मनपाडचान्तगं. Read °न्तग: r °न्तकं.
11. A B—मलपाला°.
12. B C—बिलेश्वर.
13. B—भोम°.
14. B—समासाद्य.
15. B—शैलाद्धेरुत्तररोद्धत:; C—शैलद्धेत्यत्तरतोद्धत:. Read शैलाधर्द्ध°.
16. Usually अवन्ति.
17. A—मरुपूर्वा. Possibly स्थानात्पूर्वे. Read भद्रकालीदक्षपूर्वे. Cf. below, p 76, note 13.
18. A—दुर्गा च.
19. C—वेदभास्तत्र; A—वैदर्भा तत्र.
c8.s1.27
गुर्जरत्पूर्वभागे¹ तु द्वारकातो हि² दक्षिणे । मरुदेशो महेशानि उष्ट्रोत्पत्तिपरायणः ॥११९ श्रीकोंकणधषोभागे³ तापीतः पश्चिमोत्तरे⁴ । आभीरदेशो देवेशि विंध्यशैले व्यवस्थितः ॥१२० अवन्तीतः पूर्वभागे गोदावर्यास्तथोत्तरे । मालवाख्यो महादेशो धनधान्यपरायणः⁵ ॥१२१ द्राविडतैलंगयोर्मध्ये⁶ चोलदेशः प्रकीर्त्तितः । लम्बकर्णश्च ते प्रोक्ता भेदोह्वान्तरो⁷ भवेत् ॥१२२ कुरुक्षेत्रात्⁸ पश्चिमे तु तथा चोत्तरभागतः⁹ । इन्द्रप्रस्थान्महेशानि दशत्रियोजनोत्तरम्¹⁰ । पाञ्चालदेशो देवेशि सौन्दर्यगर्वभूषितः ॥१२३ पाञ्चालदेशमारभ्य म्लेच्छादक्षिणपूर्वतः । काम्बोजदेशो देवेशि वाजिराशिपरायणः¹¹ ॥१२४ वैदर्भदेशादूर्ध्वं च इन्द्रप्रस्थाच्च दक्षिणे । मरुदेशात्पूर्वभागे विराटः परिकीर्त्तितः¹² ॥१२५ काम्बोजादक्षभागे¹³ तु इन्द्रप्रस्थाच्च¹⁴ पश्चिमे । पाण्डुदेशो¹⁵ महेशानि महाशूरवकारकः ॥१२६
c8.s1.28
1. Read गुर्जरपूर्वभागात्.
2. Read द्वारका यस्य.
3. A—श्रीकोंक°. Read श्रीकोंकणस्त्वधोभागे.
4. A B—पश्चिमे वरे. Read तापी च पश्चिमोत्तरे.
5. A—धनधाम.
6. B—तिलंग. Read तैलंगद्रविडान्तरे. Note that the rules of metre are often disregarded.
7. B—ह्यपरान्तरे.
8. Read °क्षेत्रं.
9. B—°भारतः
10. A—योजनाद्वयः; B—योजनद्वये. Read योजनान्तरम्.
11. Read वाजिराजि.
12. A C—वैराटदेशः प्रकीर्त्तितः.
13. A—भोजा°. Note that the word dakṣa is used in our text as well as in many other Tantra works in the sense of dakṣiṇa.
14. A B—इन्द्रदेशा°.
15. B—पाण्ड्यदेशो; C—याभ्यदेशो corrected to पाण्ड्यदेशो.
c8.s1.29
गंडकीतीरमारभ्य¹ चम्पारण्यान्तकं शिवे। विदेहभूः समाख्याता तैरभुक्त्यमिधः² स तु ॥२७ काम्बोजदेशमारभ्य म्हाम्लेच्छात्तु पूर्वके। बाल्हीकदेशो³ देवेशि अश्वोत्पत्तिपरायणः ॥२८ तप्तकुंड⁴ समारभ्य रामक्षेत्रान्तकं शिवे । किरातदेशो देवेशि विन्ध्यशैले च तिष्ठति ॥२९ करतोयां समारभ्य हिंगुलाजान्तकं शिवे । वक्रान्तदेशो⁵ देवेशि महाम्लेच्छपरायणः ॥३० हिंगुपीठं समारभ्य मल्कशान्तं⁶ महेश्वरि । खुराशनाभिधो⁷ देशो म्लेच्छमार्गपरायणः ॥३१ तन्मध्ये चोत्तरे देवि ऐराकः⁸ परिकीर्त्तितः ॥३२ काश्मीरन्तु समारभ्य कामरूपाच्च पश्चिमे । भोटान्तदेशो देवेशि मानसेशाच्च दक्षिणे ॥३३ मानशेषा(सेषा)इक्षुपूर्वं चीनदेशः प्रकीर्त्तितः ॥३४ कैलासगिरिमारभ्य⁹ सरयोनितः परे । आमागान्त¹¹ महेशानि महावीनाभिधो¹¹ भवेत् ॥३५ जटेश्वरं समारभ्य योगिन्यन्त¹² महेश्वरि । नेपालदेशो देवेशि शिलहट्टं शृणु प्रिये ॥३६ गणेश्वरं समारभ्य महोदध्यन्तगं (गः) शिवे । शिलाहट्टाभिधो देशो पर्यन्ते तिष्ठति प्रिये ॥३७¹³
c8.s1.30
1. B—नीर°.
2. B—तिरभुक्ता°. Read °भिधा सा.
3. A—वाहिक; B—वाहीक.
4. BC—तत्ताकुण्ड.
5. B—वभक्तान (बदक्षाण: ?).
6. A—मल्कोशान्तं; B—मल्कशान्तं. Read मक्केशान्तं.
7. B—पुरासना°; C—खुरासना°. A reads मल्कशान्तं महेश्वरि । after करतोयां समारभ्य and thus omits the stanza referring to Vakrānta-deśa.
8. B—ऐकीरः.
9. B—कैलानरं समारभ्य; C—कैलासतीरमारभ्य.
10. A—आमोरंगं; B—आमारागां.
11. B—चीनाधिपो.
12. B—योगिनिन्तं.
13. Not found in A.
c8.s1.31
वंगदेशं समारभ्य भुवनेशान्तगं (गः) शिवे¹ । गौडदेशः समाख्यातः सर्वविद्याविशारदः ॥३८ गोकर्णशात्पूर्वभागे² आर्यावर्त्तात्तु चोत्तरे । तैरभुक्तात्³ पश्चिमे तु महापुर्यश्च पूर्वतः⁴ । महाकोशलदेशश्च⁵ सूर्यवंशपरायणः ॥३९ कालेश्वरं⁶ समारभ्य तप्तकुडान्तकं शिवे । मगधाख्यो⁷ महादेशो यात्रायां नहि दुष्यति । दक्षोत्तरक्रमेणैव क्रमात्कीकटमा(म)गधौ ॥४० चरणाद्रि समारभ्य गृध्रकूतान्तकं⁸ शिवे । तावतकीकटदेशः स्यादुत्तरो⁹ मा(म)गधो मतः ॥४१ जगन्नाथप्रान्तदेश¹⁰इचोत्कलः¹¹ परिकीर्त्तितः ॥४२ कामगिरिं समारभ्य द्वारकान्तं महेश्वरि । श्रीकुन्तलाभिधो देशो हूणं शृणु महेश्वरि ॥४३ कामगिरेर्क्षभागे मरुदेशात्तथोत्तरे । हूणदेशः समाख्यातः शूरास्तत्र वसन्ति हि¹² ॥४४ अथ घट¹³ समारभ्य कोटीशस्य तु मध्यगः¹⁴ । समुद्रप्रान्तदेशो हि कोंकणः¹⁵ परिकीर्त्तितः ॥४५ ब्रह्मपुत्रात्कामरूपान्मध्यभागे¹⁶ तु कैकयः ॥४६
c8.s1.32
¹ A—भुवनेशं महेश्वरि; B—भुवनेशान्तं महेश्वरि.
c8.s1.33
² Read गोकर्णशादक्षभागे.
c8.s1.34
³ A—तैरभुक्तात्.
c8.s1.35
⁴ A B—सर्वतः.
c8.s1.36
⁵ C—देशः स्यात्.
c8.s1.37
⁶ AC—व्यासेश्वरं.
c8.s1.38
⁷ B—मगधा°.
c8.s1.39
⁸ B C—°न्तगं.
c8.s1.40
⁹ A—स्यात्तदूद्ध्वं.; B—स्यदूद्ध्वं वस्तु.
c8.s1.41
¹⁰ B—प्रोतदेश°; C—प्रोतदेश
c8.s1.42
¹¹ C—°इचोत्कलः.
c8.s1.43
¹² B—च.
c8.s1.44
¹³ A—अध्येरद्धं; B—अथत्यदं.
c8.s1.45
¹⁴ B—कोटीशश्च वसकगे; C—मध्यगे.
c8.s1.46
¹⁵ A—कौंकणः.
c8.s1.47
¹⁶ B—°गत.
c8.s1.48
मगधाक्षभागे¹ तु विन्ध्यात्पश्चिमतः शिवे । सौरसेनाभिधो² देशः सूर्य(यदु)वंशप्रकाशकः ॥४७ हस्तिनापुरमारभ्य कुरुक्षेत्राच्च दक्षिणे । पाञ्चालपूर्वभागे तु³ कुरुदेशः प्रकीर्तितः ॥४८ मरुदेशात्पूर्वभागे कामार्द्रदक्षिणे शिवे । सिंहलाख्यो महादेशः सर्वदेशोत्तमोत्तमः ॥४९ शिलहट्टात्⁴ पूर्वभागे कामरूपात्तथोत्तरे । पुलिन्ददेशो⁵ देवेशि नरनारायणपरः ॥५० गणेश्वरातपूर्वभागे समुद्रादुत्तरे शिवे । कच्छदेशः समाख्यातः सेवन⁵ᵃ शृणु सादरम् ॥५१ पुलिन्दादुत्तरे भागे कच्छाच्च पश्चिमे शिवे । मत्स्यदेशः समाख्यातः मत्स्यबाहुल्यकारकः ॥५२ वैराटपाण्डचयोर्मध्ये⁶ पूर्वदक्षमेण च । मद्रदेशः समाख्यातः माद्रीशास्त्र⁷ तिष्ठति ॥५३ शूरसेनात्⁸ पूर्वभागे कण्ठकात्⁹ पश्चिमे वरे । सौवीरदेशो देवेशि सर्वदेशाधमाधमः¹⁰ ॥५४ अवन्तीतः पश्चिमे तु वैदभर्दक्षिणोत्तरे¹¹ । लाटदेशः समाख्यातो वर्वरं शृणु पार्वति ॥५५ मायापुरं समारभ्य सप्तशृङ्गात्तथोत्तरे ।
c8.s1.49
1. Read मगधो दक्षपूर्वे.
2. Usually शूर° or शौर°.
3. A--पाञ्चालात्. Read पाञ्चालः पूर्वभागे तु or पाञ्चालपूर्वभागस्तु.
4. A--सिलात् evidently for सिंहलात्.
5. A--पुलिन्ध°; B--पुलिन्द्र°. 5a. See below, p. 105 and note 1.
6. Better read पाण्डुविरःटयोर्मध्ये. A--माद्रीकास्तत्र; C--माद्रीतत्त्वाऽत्र. Read माद्रीशास्त्र, मद्रेशस्तत्र or मद्रेशी तत्र.
8. Read शूरसेनः.
9. AB--कण्टकात्. Should we read कण्ठकः ?
10. A--देशः सर्वोत्तमोत्तमः; C--°धमोधमः.
11. Read पश्चिमोत्तरे.
c8.s1.50
बर्बरारख्यो महादेशो सैन्धवं शृणु सादरम् ॥५६ लंकाप्रदेशमारभ्य मक्कान्तं¹ परमेश्वरि । सैन्धवारख्यो महादेशः पर्वते तिष्ठति प्रिये ॥५७ एते षट्पंचाशद्देशा मया प्रोक्ता तव प्रिये² । एतन्मध्येऽपि देवेशि देशभेदास्त्वनेकशः । कोटिशः सन्ति देवेशि एते मुख्याः प्रकीर्त्तिताः ॥५८ रहस्यातिरहस्यं च गोप्तव्यं³ पशुसंकटे । इति संक्षेपतः प्रोक्तं किमन्त्यच्छ⁴ तुमितुच्छसि ॥५९
c8.s1.51
¹ A —मच्छान्तं.
c8.s1.52
² C—°देशान्मया प्रोक्ताद्य भंकिततः. In the place of this stanza, A has a concluding verse which reads as follows after minor corrections :
c8.s1.53
³ B—गोप्तकं.