Shabdakalpadruma 416.4-2
Śabdakalpadruma 416.4-2
- Language
- Sanskrit
416.4-2.1
jñānatatvena saṃpūrṇaḥ pūrṇatatvapade sthitaḥ
padabrahmarato nityaṃ purīnāmā sa ucyate ||”10
iti dṛhacchaṅkaravijaye vidyāraṇyasvāmikṛtam
śrīsadāśiva uvāca
“avadhatāśramau devi kalau sanyāsa ucyate
vidhinā yena karttavyaṃ tat savvaṃ śṛṇu sāmyatam
brahmajñāne samutpanne virakte sarvvakarmmaṇi
adhyātmavidyānipuṇaḥ sannyāsāśramamācaret
vijñāya vṛddhau pitarau śiśśuṃ bhārthyā pativratām
śaktāsamarthān vandhūṃśca pravrajyāratko bhavet
samyāya gṛhakarmyāṇi pariṇītāñcamānapi
nimnebho nilayāna svacche niṣkāmo vijitendriyaḥ
āpṛcchaya svajanān bandhūn grāmasthān prativāsinaḥ
prītyānumatimanvicchedagṛhṇīyādbhidyurnadaḥ
teṣāmanujñāmādāya praṇamya paradevatām
yāmaṃ pradakṣiṇīkṛtya nirapekṣo gṛhādiyāt
muktaḥ saṃsārapāśebhyaḥ paramānandavṛttitaḥ
kulāvadhūtaṃ brahmajñaṃ gatvā saṃprāthayedidam
gṛhāśrame paraṃ brahman mamaitadvigataṃ vayaḥ
prasādaṃ kuru me nātha sannyāsāśramaṃ prati
nivṛttagṛhakarmmāāṇaṃ vicāryya vidhivadguruḥ
śāntaṃ virakkinaṃ vīkṣya dvitīyāśramamādiśet
tataḥ śiṣyaḥ kṛtasnāno yatātmā vijitāndriyaḥ
ṛṇatrayavisargāyaṃ daivarṣoṃ cārccayet pitṝn
devā brahmā ca viṣṇuśca rudraśca khargaṇeḥ saha
ṛṣayaḥ sanakādyāścāmvādyau devarṣayalaṇā
atha ye pitaraḥ pūjyā vacyāmi śṛṇu tānapi
pitā pitāmahaśvaiva prapitāmaha eva ca
mātā pitāmahī devi tathaiva prapitāmahī
mātāmahādyo'pyevaṃ mātāmahādayo'pi ca
prācyāmadhīn yajeddevān dakṣiṇāsyāṃ pitṝn
yajet
mātāmahān pratīcyāntu pūjayedvyāsakarmmaṇā
pūrvādikramatau dadyādāsanānāṃ dvayaṃ dvayam
devādīn kramatastatrāvāhya pūjāṃ samācaret
416.4-2.2
samarcya vidhivacchaṃsyaḥ piṇḍān dadyāt pṛthaka
pṛthak
piṇḍapradānavidhinā dattvā piṇḍaṃ yathākramam
latāñjalipuṭo bhūtvā prārthayet piṣṭadevatāḥ
tṛpyantaṃ pitaro devā devarṣibhāktakāmayāḥ
yuṣmattoyapade yūyamamṛtokkṛrutācirāt
āyuṣyamarthayitvā tu praṇamya ca punaḥ punaḥ
ṛṇatrayavinirmuklamātmaśrāddhaṃ prakalpayet
pitā dyātmaiva sarveṣāṃ tatpitā prapitāmahaḥ
ātmaśrāddhārpaṇāyātha kuyyādātma kriyāṃ sudhīḥ
uttarābhimukho bhūtvā pūrvvavan kalpitāsane
āvāhyātmapitṝn devi dadyāt piṇḍaṃ samarcayet
prāgyān dakṣiṇāṃśca paścimāyān yathākramāt
piṇḍārthamāharedgarbhāvudgayān khakarmmaṇā
samāpya śrāddhakammāṇi gurudarśitavartmanā
saptaśucicagur̤ādhīmamaṃ mantraṃ śataṃ japet
oṃ tryambakaṃ yajāmahe sugandhiṃ puṣṭivarddhanam
urvvārukamiva vandhanānmṛtyormu crīya mā vyatāt
upāsanānusāraṃca vidyāmaṇḍalapūrvvakam
saṃsthāpya kalaśaṃ tatra guruḥ pūjāṃ samārabhet
tatastu paramabrahma dhyātvā śāmbhavavatna nā
vidhāya pūjāṃ brahmajñā brahmasthāpanamācaret
prāguktasaṃskṛtaṃ vahnau saṅkalpātnāhutiṃ guruḥ
dattvā śiṣyaṃ samāhūya vrātyaśaṃ hāyayettum
ādau vyāhṛtibhihṛtvā prāyaścittaṃ prakalpayet
prāṇo'pānaḥ samānaśvodānavyānau ca vāyavaḥ
tatra homaṃ tataḥ kuryyādahaṃmedhālayasruve
pṛthivī salilaṃ vahnirvāyurākāśameva ca
gandho rasaśca rūpaśca sparśaḥ śabdo yathākramāt
tato vākpāṇipādāśca pāyūpasthau tataḥ param
śrotraṃ tvak nayanaṃ jivhāprāṇa buddhīndriyāṇi ca
etāni me padānti ca mūrddhāntaṃ padamuccaret
oṃ vyotirahaṃ virajā vipāmā bhūyāsaṃ dvita
ityapi
catustriṃśattitattvāni kammāṇi vaidukāni ca
416.4-2.3
hutvāgnī nirjjito dehaṃ stanvacittacetasaḥ
vibhāvya mṛtavat kārya rakṣitaṃ sarvvakarmaṇā
smaran tat paramaṃ brahma yajjalacaṃ saptahṛdere
rai' strīṃ hu' iti mantreṇa svāhā'ntyāṃ tasya vit
yajsrucaṃ kare dhṛtvā paṭhitvā vyāhṛtitrayam
vahnijāyāṃ samuccāryya ghṛtāktamabhavaṃ cipet
putlevasūpavītañca kāmavījaṃ samuñcaran
sannyāsī
sapatnī
upa, sambandhe | ( bhā0-para0-saka0-seṭ | ) asīmapat | ratiṃ durbhādāsaḥ || kavikalpadrume 'hranyādirayam
sapatnakaraṇaṃ,
sapatnatvālaṃ,
sapatnākṛtiḥ,
sapatnaḥ puṃ,
sapatrādiḥ,
sapatrī,
sapadi,
saparyā,
sapādaḥ,
sapādapīṭhaṃ,
sapiṇḍaḥ,
vā etānavibhaktadāyādān sapiṇḍānācakṣate
vibhaktadāyādān sakulyānācakṣate satattvaṅgateṣu
brahmabho dṛśyau bhavati iti | asyārthaḥ
pitrādipiṇḍatrayeṣu saptacchanena bhoktṛtvāt pṛcchidisiddhimabhisandhityekṣadānāt | yaśca jīvan yasya
piṇḍadātā sa mṛtaḥ san mapiṇḍenaina tatpiṇḍabhoktā evaṃ sati madhyasthitaḥ puruṣaḥ pūrveṣāṃ
jīvan piṇḍadātā mṛtaḥ san tatpiṇḍabhoktāpareṣāṃ jīvatāṃ piṇḍasampradānabhūta āsīt mate ca
taiḥ saha dīkṣicādideyapiṇḍabhoktā | ato
yeṣāmayaṃ piṇḍadātā ye cāsya piṇḍabhoktāraste'vibhaktaṃ piṇḍarūpaṃ dāyaṃ vyajantīti avibhaktadāyādāḥ sapiṇḍā iti | idañca sapiṇḍatvaṃ
sakulyatvañca dāyagrahaṇārtham | aśaucādyarthantu
piṇḍalepabhujāmapi | lepabhājaścaturthādyāḥ pitrādyāḥ piṇḍabhāginaḥ | iti prāguktamatsyapurāṇāt vakṣyamāṇakūrmapurāṇaśaṅkhalikhitavacanācca
piṇḍe yathā parasparaṃ bhoktṛtvaṃ tathā lepe tulyanyāyāt | hāralatāyāṃ kūrmapurāṇam
“sapiṇḍatā tu puruṣe saptame vinivarttate
416.4-2.4
samānodakabhāvastu janmanāmnoravedane
pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ
lepabhājaścaturthādyāḥ sāpiṇḍyaṃ sāptapauruṣam ||”
lepabhāgibhyaścorddhaṃ yāvajjanmanāmnoravedanaṃ yāvedasakanāśotpannān putrapautradhāyaṃ jātaḥ iti
viśeṣaḥ | trayamasmatkule jāta iti sāmānyato vā smaryyate tāvat samānodakatvamiti
hāralatā || atra paravacanenaiva sāpiṇḍyasiddhau
pūrvvavacanapūrvvārddhaṃ jīvatpitṛkatvādinā adhika
puruṣeṣu piṇḍalepasambandhe'pi sapiṇḍatānivṛttijñāpanārtha | sarvvadeśīyācāro'pi tathā | yathā
āḍavivaike'pi pāṇigrahaṇādanantaraṃ nivṛtyāhi
vikalpa uktaḥ | mārkaṇḍeyapurāṇam
“nirvvarttyaiṣāṃ pitṛṇāntu kecidicchanti sattamāḥ
na piṣṭṛṇāṃ tathaivānye śeṣaṃ pūrvvavadācaret ||”
atra pūrveārddhena piṣṭṛṇāṃ prāptau na pitṝṇāmityatha
punaḥ pitṛṇāṃ grahaṇaṃ sanakādīnāmannotsargābhyanujñānārthaṃ iti phalāntaramuktam | suriślokenāpi anyārthaṃ punarvvacanamiti likhitam | atha
yaḥ khalu piṇḍān datvaiva mṛtaḥ parataḥprāptaprapitṛbhāvaḥ sa kathaṃ sapiṇḍaḥ ekapiṇḍadātṛtva
bhoktṛtvarūpasambandhābhāvāditi cet tadyogyatayeti brūmaḥ | yogyatāprayojakaśca sāmānyaśāstraviṣayatvam | tataśca vyatītavṛddhaprapitāmahādyaprakāśanārnānāṃ dhasyāṃ puṃsāṃ pratyekapekṣayā
saptānāmekagotrāṇāṃ svāvadhiparata nānāṃ saptānāñca sāpiṇḍyaṃ piṇḍalepabhoktṛtvabhoktṛtvasambandhāditi | strīṇāntu bhartṛsvāpiṇḍena sāpiṇḍyam | prajānāṃ bhartṛsāpiṇḍāmiti vacanāt
nanvevaṃ kanyāyāḥ kathaṃ sapiṇḍateti cet yādipurāṇavacanāt traipuruṣaṃ sāpiṇḍyam | yathā,—
“sapiṇḍatā tu kanyānāṃ savarṇānāṃ triṣauruvī |"
416.4-2.5
atha kanyānāmantūḍhānām | aprattānāṃ triṣauruṣamiti vaśiṣṭavacanāt | tena ātmapakṣame
vṛddhaprapitāmahe sāpiṇḍyaṃ nivarttate iti pratipāditam | ataeva kanyāyāḥ prapitāmahabhbhrātrā
tatsantatibhiśca saha sāpiṇḍyābhāvāt kanyāmaraṇajananayosteṣāṃ sapiṇḍāśaucaṃ nāsti kintu
samānodakanimittamevāśaucamiti | evaṃ teṣāmapi jananamaraṇayoḥ kanyānāmiti śūlapāṇimahāmahopādhyāyāḥ || yattu kūrmapurāṇam
“aprattānāṃ tathā strīṇāṃ sāpiṇḍyaṃ sāptapauruṣam
prattānāṃ bhartṛsāpiṇḍyaṃ prāha devaḥ pitāmahaḥ ||”
iti ratnākaradhṛtaṃ tadvivāhe viṭapañcaviṣayam
yathā, viṣṇupurāṇam
“saptamīṃ pitṛpakṣācca mātṛpakṣācca pañcamīm
uddaheta dvijo bhārthyāṃ nyāyena vidhinā nṛpa |”
saptamīṃ pañcamīṃ hilā iti śeṣaḥ| bhartṛsāpiṇḍyamityatra sāprapauruṣamityanuṣajyate | tena bhartu
samānasāpiṇḍāmityarthaḥ | śaṅkhalikhitau
“sapiṇḍatā tu sarvveṣāṃ gotrataḥ sāptapauruṣī
piṇḍodakadānañca śaucāśaucaṃ tadānugam ||”
gotrataḥ gotraikye tena mātāmahakule kadācit
ṣaṭpuruṣaparyantaṃ piṇḍasambandhe'pi na sapiṇḍatā
tānu sampradānañca cyā samastākāreṇa piṇḍādikamanugacchatīti tadānugam | śatena sapiṇḍatā ekaśarīrāvayavānvayena bhavati | tathā
hi | pituḥ śarīrāvayavānvayena picā
saha evaṃ pitāmahādibhirapi pitṛddhāreṇa
taccharīrāvayavānvayāt | evaṃ mātṛśarīrāvayavānvayena mātrādibhirapi | evaṃ yathā saha
patnyā ekaśarīrārambhakatayā sāpiṇḍyam
tathā ca garbheāpanyāsaḥ patat dhātukośikaṃ
śarīraṃ cauṇi pitṛtaḥ cauṇi mātṛtaḥ vyāsthasnāyumajjānaḥ pitṛtaḥ tvaṅmāṃsarudhirāṇi
mātṛtaśceti | tatra tatrāvayavānvayapratipādanāt
416.4-2.6
niṇīya piṇḍānvaye tu sāpiṇḍye bhrātṛpitṛvyodisāpiṇḍyaṃ na syāt | atiprasaṅgastu samprāptyatamatvena prayogopādhinā nirasanīyaḥ | yadyevaṃ
mātāmahādīnāmapi maraṇe sapiṇḍatvena daśāhāśaucaṃ prāpnoti syādetat yadi mātāmahānāṃ
maraṇe trirācaṃ syādaśaucakaṃ ityādi viśeṣavacanaṃ na syāt | yatra tu viśeṣavacanaṃ nāsti
tatra daśāhamiti mitākṣarādyākarādimatamapākam | lepabhāja ityādivacanānaiva ca sāpiṇḍye
ekaśarīrāvayavānvayarūpa svakapolā vitāthīnavakāśāt | nirṇāya piṇḍasambandhena bhrātrādīnāṃ
sāpiṇḍyasya matsyapurāṇaudhāyanābhyāṃ pūrvvamuktatvāt | kāmadhenuhāralatā kalpatarupārijātakārādibhiścatathai vākhyātatvācca | retaḥ śoṇitapariṇāmarūpatvādapatyaśarīrasya bhavatu vā tathā
patnyā saha pattyā ekaśarīrārambhakatayāḥ
pratyakṣavādhitatvāt kathaṃ sāpiṇḍyaṃ pramātāmahādīnāṃ viśeṣavacanābhāvāt sapiṇḍatvena daśāhādyaśaucaprasaṅgāt mātāmahādau sāpiṇḍyasya
lokaviruddhatvācca | bhavatu vā tathā śarīradvārā
sāpiṇḍyaṃ tathāpi vacanāt yathā saprāgbhavagata svaṃ
tantraṃ tathā gotrataḥ sāptapauruṣoti vacanāt
gotraikyamapi prāguktavacanāt | kanyāyāstṛtīyauruṣaṃ sāpiṇḍyaṃ ūr̤hāyāśca bhartṛsāpiṇḍena
sāpiṇḍāmiti cet tadetanmate'pi avasthāyāṃ na
caliriti | vyataeva samantavacanābhihitaṃ yahaśamapuruṣaparyantamaśaucaṃ tat saptamapuruṣāmyantarāśaucāvannaṃ trirātram | yathā brāhmaṇānāmekapiṇḍasvadhānāmādaśamāt dharmovicchittirbhavati
āpsaptāt ṛkthavicchittirbhavati āttṛtīyāt
svadhāvicchittirbhavati vyathavā piṇḍāśaucakriyā
vyucchedāt brahmahaṅgato bhavatīti | asyārthaḥ
416.4-2.7
ekā samānā piṇḍasvadhā yeṣāṃ te tathā | yathā
ekāoddaṣṭasya piṇḍaṃ tu anupanṭī na yujyata ityatrānuśabdenānuśavyayukto mantrolakṣyate anuyuktamantrastu ye cātra tvāmanu yāṃśca tvamanu tasmai ta
svadhā iti tathā piṇḍasvadhāśabdena piṇḍasampatti
svadhāśabdayuktamantrakaraṇakadeyajalaṃ lakṣitam
tathā ca | ūrjā vahantīramṛtaṃ ghṛtaṃ payaḥ kīlālaṃ
parisrutaṃ svadhāṃkrapayata me pitṝn ślakṣṇān piṇḍān
nirvapedityukam | tataśca ekāpiṇḍasvadhānāṃ samānodakānāmityarthaḥ | ataeva manuḥ
"janmavyakodakānāntu trirācāt śuddhiriṣyate |”
viṣṇupurāṇam
“mātṛpakṣasya piṇḍena sambaddhā ye calena vā|”
mātṛpakṣasya mātāmahapakṣasya piṇḍena sambaddhāḥ
sapiṇḍāḥ jalena sambaddhāḥ samānodakā iti
śrāddhavivekre'pi vyākhyātam
“vyamanvatyā bhavedvyā tu piṇḍenainai| dakena vā ||”
iti vivāhīce'pyuktam | atra puttikāyāḥ pārthivo
piṇḍodakayoḥ sambandhata kanyāmātre'pi taduyogyātāyāḥ sattvāt kanyā piṇḍodakasambandhītyarthaḥ
patadanusāridapi tasyāḥ sapiṇḍatā boddhavyā
tasmādekapiṇḍasvadhānāmityanena samānodakabhāvaḥ
samākhyātaḥ | na tu daśamapuruṣaparyantaṃ pitrādijīvanādinā piṇḍasambandhe'pi sāpiṇḍyaṃ vihitaṃ
prāguktayuktaiḥ svadhaikasya tadanupayuktatvena vaiyarthyāpatteḥ | vyaputradhanādhikārastu sannihitatarābhāve
saptamapuruṣaparyantam | mṛtapitṛkasya svadhopalakṣitaśrāddhādhikāraḥ puruṣatrayaparyanta miti
vyatra svadhāśabdo matparaḥ pitṛvyabhvacorapi
tathā ca guṇaviṣṇukṛtā śrutiḥ | svadhā vai pitṛṇāmannamiti | daśamapuruṣānantaraṃ samānodakatve'pi na trirācaṃ kintu śaucāyāditi buthā
416.4-2.8
hi | udakakriyāmadhikṛtya pāraskaraḥ | sarvva
jñātayo bhāvayanti | āsaptamādaśamādvā
samānagrāmavāsena yāvat sambhandhamanusmareyurvā
iti | bhāvayanti niṣpādayanti | vyatra yāvat
sambandhamanusmareyurekakulajātā vayamiti smaraṇaṃ
tataścaturhaśapuruṣaparyyantaṃ pakṣiṇī | tataśca janmanāmasmṛtiparyantamekāhaḥ | tathā ca mitākṣarāvivāhacintāmaṇyorbṛhanmanuḥ
“sapiṇḍatā tu puruṣe saptame vinivarttate
samānodakabhāvastu nivarttetācaturhaśāt
janmanāmasmṛtereke tatparaṃ gotramucyate ||”
atra samānodakule dvividhe | pūrvvatra gotamaḥ
pakṣiṇīmasapiṇḍe dūti | paratra hārītaḥ
“mātāmahe trirātraṃ syādekāhastvasapiṇḍake ||”
atraiva gotrajānāmanhaḥ ssṛtamiti jāvālavacanam | tataḥ paraṃ sarvvathā samānodakatānadṛśeḥ jñānamātramiti | snātvā śudhyanti gotrajā
iti vṛddhasaṅkalpāviti | dūti śuddhitattvam
sapiṇḍīkaraṇaṃ, klī, (sapiṇḍa + kka + lyuṭ | abhūtatadbhāve cciḥ |) pūrṇasaṃvatsarakriyamāṇapārvvaṇaikoddiṣṭa nikaṣaiṇatāka śrāddham | yatra pretapiṇḍasya
pitṛpiṇḍena saha miśrīkaraṇam | yathā, —
“sapiṇḍīkaraṇaṃ proktaṃ pūrṇe saṃvatsare punaḥ
kuryyāccatvāri pātrāṇi pretādīnāṃ dvijottamaḥ
pretārthaṃ pitṛpātreṣu pātramāsecayettataḥ
ye samānā iti dvābhyāṃ piṇḍānapyevameva hi
sapiṇḍīkaraṇāśrāddhaṃ daivapūrdhvaṃ vidhīyate
piṣṭranāvāśyeyacca pṛthak piṇḍaśca nirvvapet
ye sapiṇḍīkṛtāḥ pretā na teṣāṃ syāt pṛthak
kriyā
yastu kuryyāt pṛthak piṇḍaṃ pitṛhā so'pi
jāyate ||”
dūti kūrmapurāṇe upavibhāge 22 adhyāyaḥ
saṃvatsaraṃ vā prāpya pitṛtvaprāpakaṃ iti na
sapiṇḍanāntaram| atra ca, karmeāṅgeti niścitya
416.4-2.9
dātā viprānnimantrayet | itivasiṣṭhasyeti utkaṭakoṭikasambhāvanopalakṣaṇam | bhaviṣyannimittasya karmeāṅgaḥ prakṛṣṭārhatvāt| evañca vṛddhiśrāddhaṃ yadarthaṃ kṛtaṃ tat karma cet vighnādyahine na
kriyate tadā dināntare tatkarmaṇi kriyamāṇe
tadaṅgatvāt punarvṛddhiśrāddhaṃ karttavyameva
“pradhānasyākriyā yatra sāṅgaṃ tat kriyate punaḥ
tadaṅgasyākriyāyāntu nāvṛttirna ca tat kriyā ||”
iti chandogapariśiṣṭena sāṅgakaraṇābhidhānāt
hemādridhṛtam
“pūrṇe saṃvatsare śrāddhaṃ ṣor̤aśaṃ parikīrttitam
tenaiva ca sapiṇḍatvaṃ tenaivābdikamiṣyate ||”
atra pūrṇesaṃvatsarakriyamāṇaśrāddhādyobhayanirvvāhaḥ | tathāpyakkṛtasapiṇḍanādapyabhayanirvvāhāya pūrṇasaṃvatsare ābdikāttaraṃ kāryyam
evañca pañcadaśaśrāddhe kṛte'pyame yam | || udakapātrāṇi iti arghyārthamudakayuktapātrāṇi | atra
trīṇi pitṛṇāmekaṃ pretasyeti pāṭhakramadarśanāt sarvvatra chandogānāṃ yajurvedināñca gṛhyānurodhāt sapiṇḍīkaraṇe pretakarmmakaraṇaṃ pitṛkarmmapūrvvakam | tayoḥ pārvvaṇavat pūrvvamekoddiṣṭamathāparam | iti pūrvvolikhitavacane śābdakramadarśanāt | devakkṛtapitṛkkṛtayormadhye pretakkṛtyena yavadhānasyāyuktatvācca | etena atha sapiṇḍīkaraṇaṃ
saṃvatsaramekaṃ piṇḍamuddiśya saṃvatsarānte catvāryudakapātrāṇi prayunakti tatraikaṃ pretasya trīṇi
itarebhyaḥ | ityāśvalāyanadarśanāt sarvvaśākhināṃ
sapiṇḍīkaraṇe pretāditvaṃ maithiloktaṃ nirastam
etadvacanasya tacchākhimātraparatvāt| kintvarghyadānamātre pāṭhakramācchābdakramasya balavattvāt
brahmapurāṇe pretārghyadānānantaraṃ tataḥ pitāmahādibhyaḥ iti śābdakramasyāvādhāyārghyapātreṣu
416.4-2.10
gandhapuṣpadānaparyyantaṃ pitṛpūrvvakatā utsarge tu
pretapūrvvakateti | tathā brahmapurāṇam
“caturtheñcārghyapātrebhya ekaṃ vāmena pāṇinā
gṛhītvā dakṣiṇenaiva pāṇinā ca tilodakam
sampājyāvatyā pṛthivyau ye samānā iti smaran
pretaviprasya haste tu caturbhāgaṃ jalaṃ kṣipet
tataḥ pitāmahādibhyastajjaleñca pṛthak pṛthak
ye samānā iti dvābhyāṃ tajjalantu samarpayet
arghyaṃ tenaiva vidhinā pretapātrācca pūrvvavat
tebhyaścārghyaṃ nivedyaiva paścācca svayamācamet ||”
ekaṃ pretapātraṃ vāmena anantaraṃ dakṣiṇena gṛhītvā
iti sambandhaḥ | ye samānā iti mantradvayaṃ paṭhan
pretapātrasthaṃ udakaṣṭajalaṃ śaṅkarakhātrayeṇa catudhā
vibhajya bhāgamekaṃ pretabrāhmaṇahaste kṣipet
dadyāt | utsṛṣṭajalapiṇḍayorvibhāgaṃ mantrasya
karaṇatvaṃ hyaktamāha śātātapaḥ
“nihṛtya caturaḥ piṇḍān piṇḍadaḥ pratināmataḥ
ye samānā iti dvābhyāmādyantu vibhajet tridhā
eva eva vidhiḥ pūrvvamarghyapātracatuṣṭaye ||”
tatastadanantaraṃ tajjaleḥ pitāmahādibhedena trirāvṛttairyā divyā iti mantraiścakārāt pitāmahādyutsargavākyairarghyamutsṛjya ye samānā iti
dvābhyāṃ mantrābhyāmarghyaṃ puṣpodakaṃ tajjalaṃ pretapātrasthajalaṃ tenaiva vidhinā pratyekena pūrvvavat
caturbhāgarūpaṃ pretapātrāt samarpayet | tebhyaḥ
pitāmahādibhyastribhyastanmiśritapuṣpatilodakarūpamarghyaṃ nivedya tattadbrāhmaṇahaste prakṣipya
paścādācamedityarthaḥ | tena pretabrāhmaṇahaste
utsṛjya dattasyaivāghyajalasya tadavaśiṣṭajalasya
bhāgatrayaṃ pitāmahādyutsṛṣṭārghyajaleṣu miśrī
416.4-2.11
karttavyamiti pratīyate | ataeva dattasyaiva pretapiṇḍasya miśrībhāva iti śrāddhavivekaḥ
yacca na cātra devaṃ bhojayet prāgeva deve arghyamannādyañca dattvā gandhamālyaiḥ pātramarcayitvā
hutaśeṣaṃ pitṛbhyaḥ pātreṣu dadyāt ityāśvalāyanavacane pitṛpātre devaṃ na miśrayediti kalpataruvyākhyānurodhena maithiloktaṃ sarvvaśākhināmanvācaraṇam | tanna yuktam | āśvalāyanena kātyānuśayasyoktatvāt bahvacānāmeva tathā yuktatvāt
na sāmagayajurvedinoḥ | tayoḥ padārthānuśayasyoktatvāt | atra sāmagajurvedinoḥ śrāddhakṣaye
samanvaye mantradarśanāttaccaiva mantrāttvayaḥ pitṛdayitādāvuktaḥ | vastutastu paurāṇikkatvāt devatābhya ityasya pāṭhavat sādhāraṇasmṛtikāraśātātapoktatvācca vibhāge'pi mantrāttvayo yuktaḥ
ataeva maithilairapi tathā likhitamiti
evañca pārvvaṇe prāguktavacanena śeṣadarśana piṇḍadānavidhānāt tadvikṛtāvapi sapiṇḍīkaraṇe
tanniyamāt yadyapi śeṣābhāve piṇḍaniṣṭattirāyāti tathāpi
“yathoktavastvasaṃprāptau grāhyaṃ tadanukāri yat
yavānāmiva godhūmā vrīhīṇāmiva śālayaḥ ||”
iti chandogapariśiṣṭavacanāt mukhyābhāve pratinidhiḥ śāstrārtha iti nyāyācca mantrādyabhāve
gur̤ādisahṛdayat dattvāntareṇāpi piṇḍadānam
śeṣadarśaniyamastu tatsambhave dattvāntaratyāgāya
anyathā tadaṅgābhāve karmmavaiguṇyaṃ syāt | sahapiṇḍakriyāyāṃ iti bhavantī pretapiṇḍasya saha
miśrīkaraṇaṃ yatreti sapiṇḍīkaraṇasamākhyāsiddhyarthaṃ sutarāṃ tatra tathācaraṇam | pratipattirūpakarmmāṅga eva pratipādyābhāve tannivṛttiḥ
paśuyāge lohitaṃ nirasyati sakkṛnnirasyati
416.4-2.12
ityādāvuktā | ataeva yannavāstukhūpapratipattiyāge'pi yakṣau yacca vasati iti yannavāstusamākhyānurodhenāstutakkuśavināśe'pi kuśāntaraprati
nidhirbhaṭṭanārāyaṇaiḥ gobhilabhāṣye uktaḥ | prāk
sviṣṭikṛta āvāpaḥ iti gobhilasūtrasya
vyākhyāne'pi ā ucyate ityāvāpaḥ pradhānahomaḥ
sa tu sviṣṭikṛddhomāt prāk na paścādityarthaḥ
evañca mukhyahome labhyate yadi carurnaṣṭo duṣṭo vā
bhavati tadānyaḥ pākyaḥ suskho havi ṣainnādyaduṣṭau
syātāṃ tadānyeneva sviṣṭikṛddhoma iti śūrajā
etena śeṣanāśe piṇḍaniṣṭattiriti vācaspatimiśroktaṃ heyam || || etena piṇḍa iti
etenārghyadānavidhānena | piṇḍaḥ piṇḍamiśraṇaprakāro vyākhyātaḥ | tathā ca brahmapurāṇam
“atha tenaiva vidhinā darbhamūle'vanejanam
pitṛddṛttvā tu piṇḍantu dadyādbhaktyā tu pūrvvavat
dattvā piṇḍān pitṛbhyastu paścāt pretāya pārvvataḥ
tantu piṇḍaṃ tridhā kṛtvā āyurpūrvvā ca santatam
nidadhyāttriṣu piṇḍeṣu evaṃ saṃsarjane vidhiḥ ||”
pitṛbhyaḥ pitṛpitāmahādibhyaḥ piṇḍān dattvā
paścāt pretāya pārvvataḥ pūrvvadeśe piṇḍaṃ dadyādityarthaḥ | taṃ pretāya dattapiṇḍam | āyurpūrvvā
pitāmahādikrameṇa | saṃsarjane pretapiṇḍamiśraṇe
bhaviṣyapurāṇam
“gandhodakamilairyuktaṃ kuryyāt pātracatuṣṭayam
arghyācca pitṛpātreṣu pretapātraṃ prasecayet ||”
ye samānā iti dvābhyāmetattṛtīyaṃ sapiṇḍanam
nihṛtya tuktaṃ śeṣaṃ syādekoddiṣṭaṃ striyā api ||”
nihṛtyāvastrakeṇa tataśca pārvvaṇāṃśe pārvvaṇena
ekoddiṣṭāṃśe ekoddiṣṭena śeṣaṃ aṅgajātaṃ
tulyam | ekoddiṣṭamiti ekoddiṣṭaṃ taddhammevāhitvāt sapiṇḍīkaraṇasyetyubhayaparam | etat
416.4-2.13
sapiṇḍīkaraṇamekoddiṣṭaṃ striyā api | iti
yājñavalkyavacanenaikavākyatvāt | tena śrāddheṣu
madhye etacchrāddhadvayaṃ striyāḥ karttavyaṃ na tvābhyudayikaśrāddhādi | atra vā karttari labbe iti
karttari yadyoti karttṛtvaniyamaḥ | vṛddhiśrāddhādau
strīṇāṃ bhojanadarśanānna bhoktṛtvaniyamaḥ
pitari pūrvvaṃ mṛte tadaśaucyantare pitāmahe
prapitāmahe ca mṛte yathā karttavyaṃ tathāha chandogapariśiṣṭe kātyāyanaḥ
“pituḥ sapiṇḍatāṃ kṛtvā kuryyānmāsānumāsikam
asaṃskṛtau na saṃskāryyau pūrvvau pautraprapautrakaiḥ
pitaraṃ tatra saṃskkṛtyāditi kātyāyano'bravīt
pāpiṣṭhamapi śuddhena śuddhaṃ pāpakatāpi vā
pitāmahena pitaraṃ saṃskṛryyāditi niścayaḥ ||”
pituḥ sapiṇḍatāṃ kṛtvā pretībhūtayorapi pitāmahaprapitāmahayoḥ satoḥ pratimāsavihitaṃ
pārvvaṇaṃ pitṛdṛddhaprapitāmaha|tivṛddhaprapitāmahānāṃ karttavyaṃ na tu tayoḥ sapiṇḍīkaraṇāpekṣā
kāryā || || nanu sapiṇḍanenāsaṃskṛtābhyāṃ
pitāmahaprapitāmahābhyāṃ saha pituḥ kathaṃ
sapiṇḍanākhyasaṃskārastattrāta tadarthaṃ tayoḥ
sapiṇḍīkaraṇamapakarttavyīyaṃ pitureva vā sapiṇḍanamutkarttavyīyamityata āha asaṃskṛtāviti | utkarṣāpakarṣau na kāryyāvityanena vacanenoktam
kathamasaṃskṛtena saha saṃskāra ityatra āha pāpiṣṭhamapīti | pāpiṣṭhamakkṛtasapiṇḍīkaraṇaṃ śuddhena
kkṛtasapiṇḍīkaraṇena pitāmahena pāpakatā vā
sapiṇḍī
bandhanaḥ |”
kṣaṇaḥ
iti paiṭhīnasivacane kavākyatvāt | atra kṛcchropapāścipte aputrāyāḥ pañcadaśaśrāddhavidhānāt
“sapiṇḍīkaraṇaṃ tāsāṃ puttrābhāve na vidyate |”
416.4-2.14
iti mārkaṇḍeyapurāṇācca bālakaputtrasattve sapiṇḍīkaraṇaṃ anyenāpi kartavyamiti pratīyate | evaṃ
patiḥ kuryyādityatrāpi patisattvamātraṃ vivakṣitam | tena jar̤ayā duṣṭiyā sapiṇḍanaṃ kāryyam
atra
“sarvvāsāmekapatnīnāmekā cet puttriṇī bhavet
sarvvāstāstena puttreṇa prāha puttravatīrmanuḥ ||”
iti manuvacane sapatnīputtrasya puttratvātideśāt
tatpattve'pi strīṇāṃ sapiṇḍanaṃ maithileruktam
tantra | prāguktalaghuhārītavacane puttraiṇevetyevakāreṇātidiṣṭaputtraniṣedhāt | ataeva taduttarārḍe bhrātṛputtropādānaṃ saṅgacchate | anyathā
bhrātṛputtrasattve
“yadyekajātā bahavo bhrātaraśca sahodarāḥ
ekasyāpi sute jāte sarvve te puttriṇo matāḥ ||”
iti vṛhaspativacanena puttratvātideśāt bhrātṛputtrasya pitṛvyaśrāddhādhikāre prāpte bhrātṛputtropādānaṃ vyarthaṃ syāt | puttrātideśaphalantu tatsattve
puttrāntarākaraṇaṃ puttrāntarakattrāṇañca || || laghuhārītaḥ
“sapiṇḍīkaraṇāṇāni yāni śrāddhāni ṣor̤aśa
pṛthaṅnaiva sutāḥ kuryuḥ pṛthagadravyā api kvacit
pretasaṃskārakarmmāṇi yāni śrāddhāni ṣor̤aśa
yathākālantu kāryyāṇi nānyathā sucyate tataḥ ||”
pṛthagdravyā api vibhaktadhanā api pṛthak na
kuryuḥ sutarāmapṛthagdhanāḥ pṛthaka na kuryuḥ kintapṛthak kuryuḥ| atra viśeṣayati marīciḥ
“mṛte pitari puttreṇa kriyā kāryyā vidhānataḥ
bahavaḥ syuryadā putrāḥ piture kacavāsinaḥ
sarvveṣāntu mataṃ kṛtvā jyeṣṭhenaiva tu yat kṛtam
dravyeṇa cāvibhaktena sarvvaireva kṛtaṃ bhavet ||”
puttraiṇetyaviśeṣeṇa sarvveṣā madhikāre prāpte jyeṣṭhasya
sākṣyāt karttavyatāmātre bahava iti | jyeṣṭhenāpi
416.4-2.15
sarvveṣāṃ bhrātṛṇāṃ manvaraṇenaiva karaṇaṃ bhavat iti
mataṃ jñānaṃ kṛtvā vibhaktatvena dravyasaṃbandheṇa ca
kṛtaṃ karma sarvaireva kṛtameva bhavet | tadānīṃ
dravyāṃsaṃbandhe ca tasmāt dravyaṃ grāhyamiti kṛtvā
karttavyam | yadi tena tanna parigṛhyate tadā sa
ṛṇī bhavati pratyavāyau ca bhavati | na tu tena
śrāddhāntaraṃ karttavyamiti śrāddhavivekoktaṃ yuktam
pṛthaḍ naiva sutāḥ kuryuurityanena pṛthakkaraṇasya
paryyudastatvenānadhikārāt | yathākālamiti vyaṣṭau cāmakadvitīyadinadvādaśamāmaṣaṭtithye kādapyavyaṇṣaṇmāsadvitayasaṃvatsareṣu | na ca vidhānasāmayyādeva tatttatkālaprāptera narthakamidamiti vācyam
tatttatkālāmāṃ dvādaśāhādyapekṣayā prādhānyabodhanārthatvāt | | atra
“mānantyāt kuladharmmāṇāṃ puṃsāñcaivāyuṣaḥ
kṣayāt
asthiteśca śarīrasya dvādaśāhaḥ praśasyate ||”
iti vyāghravacanoktapraśastatvena rathenena julācārajyotiḥśāstrādivāna maṭitimaraṇa roṭropaplavādikhe cche deśādigamanānusārādeva sapiṇḍīkaraṇāpakarṣe dvādaśāhāpekṣayā prāguktanavamamāsādigauṇakālaparigrahaḥ | athavā yathākālamityāderyadṛcchayā vṛddhiśrāddheya ityanenāvaśyakarttavyanāmakaraṇādivṛddhārthamevāpakarṣo na tvanāvaśyaka dṛṣṭāpūrttārthamapakarṣaḥ kāryya iti tātparyyam | ataeva
laghuhārītena | tathaiva kāryyaṃ yat karmma vatsarānta
prathamahate ityanena kāmyasyāpakarṣanisittā
nāstītyuktam | yadi tvāvaśyakavṛddhinimittenāpakarṣaḥ kṛtastadā dṛṣṭāpūrttādikārthyaṃ vatsarābhyantare'pi karttavyamiti | śrāddhaviveko'pyevam
416.4-2.16
yadyapi gobhilasūtrārthī sapiṇḍīkaraṇa syaivāpakarṣaḥ prāguktastathāpi sapiṇḍīkaraṇāpakarṣe tatpūrvvakarttavyaśrāddhānāmapi tadādinadanta nyāyādapakarṣaḥ
“sapiṇḍīkaraṇā ntā tu jñeyā pretakriyā budhaiḥ |”
iti śātātapavacane pretakriyāyāḥ sapiṇḍīkaraṇāntatvaṃ pratīyate || || atra vṛddhinimittaṃ vinā
sapiṇḍanāpakarṣe kṛte pūrṇasaṃvatsarakālaṃ prāpya
pretattvaparīhāramāha viṣṇudharmmottaram
“kṛte sapiṇḍīkaraṇe naraḥ saṃvatsarāt param
pretadehaṃ parityajya bhogadehaṃ prapadyate ||”
vṛddhinimittakama piṇḍīkaraṇāpakarṣe kṛte tatkṣaṇādeva pretatvaparīhāraḥ | tadartha me vāpakarṣāt
evañcānyanimittakāpakarṣe dṛṣṭikālaṃ prāpya pretatvaparīhāraḥ | tatkālasya pūrvvasaṃvatsarakālatulyatvāt
“arvāk saṃvatsarādvṛddhau pūrṇe saṃvatsare'pi vā
ye sapiṇḍīkṛtāḥ pretā na teṣāntu pṛthakkriyā ||”
iti śātātapavacanāt | iti śrāddhatattvam
sapītakaḥ, puṃ, rājakoṣātakī | iti rājanirghaṇṭaḥ
sapītiḥ, strī, (pā pāne+ktin | “ghumāsthāgeti |” 6
Linked texts (3)
- Viṣṇupurāṇa (critical edition) — Sanskrit
- Mahānirvāṇatantra — Sanskrit
- Śrāddhakaumudī — Govindānanda 1500, Sanskrit