Pramāṇa · Search · About · API

Vacaspatya 22

Vācaspatya 22

Language
Sanskrit

Contents

22.1

ṛṇacepe tu yogaje tadyathācchā cche raktādinā labdhiguyau
4

22.12.1

bhājakasya khagale ṛṣatve yā labdhiguṇāvetāveva
parantu bhājane bhājya vā ṛṣagate tayoḥ ṛṛṇatva' sarvatna
jñeyam | udāhaṇam | yena bahucitāḥ pañca layoviṃ
pratiyutāḥ | varjitā vā ti
marmma spṛśi sasṛjeva taddaṇḍākāralokhapadmanena kareṇa”
kuṭṭāka pu0 kuṭṭa-ṇvul | bhedake striyāṃ ṅīp
kuṭṭāparānta pu0 bhūmi | janapadabhede “ata ūrdhvaṃ jana
padānnibodha gadatomama” ityupakrame “kuṭṭāparāntāmāheyāstathāḥ sārudranimmaṭāḥ” bhā0bhī0 9a0
kuṭṭāra pu0 kuṭṭa-karmma bhāvādau bā0 āran | 1parvvate
2 hemake 3rakṣaṇe ma0 medi0 4kandane ma0 viśvaḥ
kuṭṭita tri0 kuṭṭa-kta | 1kodite khaṇḍaukṛte | tāḍane 2paka
māṃsabhede na0 | “māṃsamakṣālya saṃcchidya kṣuṇṇaṃ kṛtvā sukuṭṭitam | naiyavārasugandhāḍhyam snehite' sādhitaṃ bhavet
kuṭṭitaṃ pācitaṃ māṃsaṃ susvādu laghu dīpanam | tathāpi
jāṅgalaṃ śreṣṭhaṃ jāṅgale'pi paśūdbhavam” bhāvapra0
kuṭṭima pu0naṃ0 arśa ādi kuṭṭa-bhāve kta vā tena nirvṛttaḥ
śyap | 1ratnamayabhūmau bharataḥ 2sudhācittibhūtale suśrutaḥ
3kuṭīre 4saptacchade madhurājānaḥ | 5dāḍimbavṛkṣe rājani0
(jhāṃta) iti khyāte bahubhūmibhāge 6 auṣadhavṛkṣabhede rājñā0
“krānte ndranīlopapaleṣvindreṣu praticakraṃ kṛntanniva balaṃ”
māghaḥ “prāṅgopacitāṃ bhūmiṃ vaiyāghrakuśakuṭṭimām”
bhā0ānu054a0 | “prāsādajātavyathāyaṃ maṇinravarakuṭṭimam” bhā0āśva0 85a0
kuṭṭimita na0 kuṭṭa-bhāve kta tena nirvṛttaḥ imap tataḥ tāra0
itac | kuṭṭimitavyarthe mandrādi0 tanmate bā0ha0 kuṭṭimitamiti pāṭhaḥ “keśādharādigrahaṇe bohamāne'pi mānase
duḥkhiteva bahiḥ kuryyādyattat kuṭṭimitaṃ matam | tatra

22.12.2

strīṇāmeṣa svabhāvaḥ yadiṣṭamapyaniṣṭatayā nivārayantya eva
suratasukhamupabhuñjate iti tena gāḍhaparipīḍane keśahrahādigrahaṇe ca harṣet sukho'pi duḥkhānviṣkaraṇaṃ
duḥkhe'pi sukhāniṣkaraṇam” iti
kuṭṭihārikā strī0 kuṭṭa-igu kuṭṭiṃ kuṭṭitadravyaṃ māṃsādi
harati hṛ-en vā ṅīp ataittvam | dāsyāṃ ṣaḍādyudhaḥ
kuṭṭora pu0 kuṭṭa-koran | 1kṣudraparvvate hārā0| 2bhedake tri0
kuṭṭoraka tri0 kuṭṭoraḥ kṣudraparvvata iva kāśati ke-ka| kṣudraparvvatasadṛśā cīyate “kṛtītena tvasthīni tadvacca ca
śmaśāne kuṭṭorakaṃ kṛtvā racitāni” vetākhaḥ
kuṭṭmala puṃ0na0 kuṭa-kaccalac | 1mukule vikāsonmukhamukulalikāyām | “dhautisnānaḥsamaiḥ śumbhra-kumalacchadadantaḥ sitaiḥ”
mādhaḥ | adhyātmalāt dantasya vā ityāheyaḥ | 2garakabhede
na0 yat rajjvā nirbandhanyā nārakibhyo dīyate tatra
“tāmiśramandhatāmisrantiko karṇapraśitanarakakaśyane “saṃghāta
śakākāla' kuḍmalaṃ pūtimṛttikam” manuḥ “kuṭ‌malaṃ yama
vahnibhiḥ poḍanam” prāgbhavaṃ hastinuṣkulamitimati pāṭhaḥ
kuṅkumakhamapi narakabhede | 2śubhrādyākāre bādhyāpamāne phalake
na “viṣṇu' somaṃ hutāśaṃ ca makheṣu samakalyajan | bhṛṅgumagnisaṃbhūtāsta bhantaḥ śoṣayiṣyati ! | kuṅkumakṣyāmatha
dvipyā sāntijipunare sadā” bhā0 ka0 26a0,
kuṭha chedane bhautau para0 saka0 veṭ | koṭhati akoṭīt
pratikoṭhati
kuṭha vaikalye (pratipratighāte) ālasye aka0 kodhane saka0
idit svā0 pa0 seṭ | kuṇṭhati vyakuṇṭhīt | pratikuṣṭhati
kuṇṭhanam kṛṇṭhaḥ
kuṭha pu0 kuṭa-chedane vavartta karmmaṇi ka | dṛkṣe amaraḥ
kuṭhara pu0 kuṭha-nā0 karan | santānadaṇḍākāraparvvatarajjuyuktaśastre bamaraḥ

22.12.3

[uccakhadasaḥ
kuṭhāku pu0 kuṭha-āka nu kicca | (kāṭha ṭhokarā) pakṣibhede
kuṭhāṭaka puṃ'strī kuṭhārarūpaḥṭaṅkaḥ pṛṣo0| kuṭhāre asve jaṭā0
kuṭhāra puṃstrī0 kuṭha-karaṇe āran | khanāmakhyāte kāṣṭhacche danasādhane kastabhede khotve gaurā0 ṅīṣ | “rājanyotkṣāṃbukūṭabhbhrathanapaṭuraṭhadghoradhāraḥ kuṭhāraḥ” prabodha0| “mātuḥ
kevalameva yauvanavanacchede kuṭhārāvayam” bharttṛ0 | “taṃ
tvā gatāhaṃ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ sahayyasaṃsārataroḥ kuṭhāram”
bhāga0 2,25,12, talakṣaṇaṃ hemā0 pari0 kha0 lakṣāsamuccaye yathā“jamadagni prati śukaḥ provāca yathopadeśaṃ śṛṇuṣva !
nibodha paraśorutpattiṃ dravyakramayogaṃ pramāṇaṃ cottamamadhyamādhamānāṃ narāṇāṃ vaṣāṇi pāṇimuṅkaiti dvikacyāṃ
paraśubhaveti | tatra ṣaṣṭhāṣṭasaptalikaḥ kroḍaśatvāriṃśattūyalikoṣadhvāṣṭatriṃśattūṣalikaḥ kaniṣṭha iti | jātaprāṇasya
puruṣasya sarvāgrasamayatvidhidhaḥ paraśurbhavati sārddhapañcāṅgulaṃ
koṣṭham, sārddhacaturaṅgulaṃ madhyamasya, sārddhatryaṅgulaṃ
niṣṭhasya, mūlaṃ vistṛtamarddhamati | tathā agre sārddhapañcākulaṃ vistṛtaṃ cottamamadhyamakaniṣṭhānāṃ bhavati | tadāṅgamapi pañcadaśāṅgulasuttamasya, sārddha trayodaśāṅgulaṃ madhyamasya,
dvādaśāṅgulaṃ nikṛṣṭasyeti paraśoḥ prarūpam | tayoranya' dvādaśāṅgulayāmaṃ, madhyamaṃ daśāṅgulamāyāmamadhamam ekāṅgulamāyāmamityevamapi vividhaṃ bhavati | kṛpaṇeṣviva daṇḍaprasādhasuttamamadhyamakaniṣṭha bhedāttrividhaṃ yālakrayacaṣaṇanayākārjunaśirothriśaṃyayāsanarājadaṇḍenduṣvatasmin kattomavalkalyatakārjunaprabhṛtīnāṃ sustapramāṇo daṇḍaḥpārthivairbhavet | yastu

22.12.4

varṣāṇiḥ paraśuḥ sa yathākāmaṃ prayojyaḥ
kuṣṭhapacaṇaśca tu kuṣṭhapagalye dṛśyaṃ | 2vṛkṣe pu0 śabdaratnā0 | tasyedam śivā0 aṇ | kauṭhāra tatsambandhini
tri0 striyāṃ ṅīp | alpārthe kaṃ | kuṭhāraka cuṭukṣoddhāre
puṃstrī0 striyāṃ kuṭhārikā | [ kāre pu0 śabdaratnā0
kuṭhāru pu0 kuṭha-āru | 1vṛce 2vānare puṃstrī0medi0| 3yakṣakuṭhi pu0kuṭhi-kan kicca | 1parvvate 2hastau ca uṇā0 kau0
kuṭhikī pu0 kuṭha-iman kiñca | (jhār̤a) kṛte hārā0
kuṭhera pu0kuṭhi-erac bāndhaprabhāvaḥ | 1paryāse ujjvala0 2yakṣau
śabdaratnā0 | 3śvetatulasyām (vāvuitulaso) rājanri0
kuṭheraka pu0kuṭhera iva kāryati kai-ka | nānṭovṛkṣe rājanri0
svārthe ka | 3śvetatulasyāṃ (vāvuitulasī) śabdaca0
kuṭheraja pu0 kuṭheradvava jāyate jana-ḍa "sapta suṣā"pā0sa0
śvetatulasyām śabdaratnā0
kuṭhela pu0 kuṭha-elaka | cāmarayāte trikā0
kuḍa vaikalye bhvā0 dadit para0 a0 seṭ| kuṇḍāta akuṇḍīt
pranikuṇḍati kuṇḍaḥ | [ pranikuṇḍate | kuṇḍam
kuḍa dāhe bhvā0 idit cyātma0 saka0 seṭ | kaṇḍate akṛṇiṣṭa
kuḍa racaṇe curā0 idit ubha0 saka0 seṭ | kuṇḍayati te
acukuṇḍat ta | pranikuṇḍayati ta
kuḍa madane saka0 bālye byaka0 tudā0 para0 seṭ kūṭadi
kuḍati akuḍīt cukor̤a | pranikuḍati kuḍayaḥ kur̤avaḥ
kuḍapa (va) pu0 kuḍa -kapan (kavan) vā | prasthacaturthāṃśarūpe parimāṇabhede amaraḥ kaī cām̐da | karṇaśabde vivṛtiḥ kṣīrasvāmimate pāṭhaḥ | “droṇastu khāvyīḥ khalu por̤aśo'śaḥ
syādāḍhakodroṇacaturthabhāgaḥ | prasthaścaturthāṃśa ihāṭakasya
prasthāci rādyaiḥ kuḍavaḥ pradiṣṭaḥ” “bījā0 tena por̤aśakarṣamitaḥ kuḍavaḥ bārḍa dravāṇāṃ tu dvātriṃśatkarṣamita

22.12.5

ityāha suśrutaḥ
"palakuḍavāddīnānto mānantu vyākhyāsyāmaḥ | tatra
dvādaśaśarāvgrāmāyā madhyamaḥ suvarṇamāṣakaḥ | te ṣoḍaśa
suvarṇam | atha madhyamanilāvā vā ekonaviṃśatirdraraṇam | tāmba hatītyāni karṣaḥ | tataścorddhaṃ caturguṇamabhivarddhamānaḥ palakuḍavaprasyāḍhakadroṇā ityabhijidhyante tuktā palaśataṃ tāni viṃśatirbhāraḥ śuṣkāṇāmidaṃ
mānamārdradravāṇāntu dviguṇaṃ mata”
“atha paṣṭe gate kāle vayamasvamupājjainam | vayamaprakṣo
tta taṃ sakrūnakurvvana tapasvinaḥ | atajjāṅghikākṣau ta
kṛtvā cānni' vathāvidhi | kuḍavaṃ kuḍavaṃ sarvva' (catvāraḥ)
vyabhajanta tapasvinaḥ” “pratyuktāḥ pratigṛhlātha śakrūnāṃ
kuḍavaṃ dvijaḥ” bhā0 aśva0 60,
kuḍi pu0 āgacchate dṛśate kuḍi-dāhe in nalopaśca | dehe
si0 kau0 'kuṭhikabhyormalopayeti' uṇā0 ujjvaladattena
kuṭhi gatipratighāte iti vyākhyātam kaumudīkṛtā tu kuḍidāhe iti vyākhyātam | ataḥ matabhedena uṣṣādisūle
pāṭhadvayam
kur̤iga puṃstrī0 kuḍyate kuḍa-madane vā0 ga daṭ | (jhar̤acī)
khyāte matsyabhede rājani0 “kur̤igo madhuromlyaḥ kaṣāyo
yaktidīpanaḥ | sadyaḥ snigdho vātaroge pathyaśca rocanastathā
balakārī koṣṭhavandhakārī ca bhiṣajāṃ mataḥ” rājanri0
kur̤ihuñcī strī0 kṣudrakāllāvella'ne (choṭa ucciyā) rājanri0
kuḍmala kuḍa-bālye bā0 kālac | 1mukule vikāsonmukhe kusume vi0kau0 | 2narakabhede na0 kuṭamalaśabde udāhṛta
manuvacane kur̤amalamiti vā pāṭhaḥ “da'latakomalapāṭala
kuṅkamale” māghaḥ tārakā0 itac | kur̤amalita jātamukukule tri0
kuya na0 kūṭuḍa kāsye gayat kauteradbhāvaḥ yaka ḍugāgamaśca

22.12.6

ityujjvaladattaḥ | 1bhittau (bhita) amaraḥ 2vilepane medi0
3kautūhale śabdaratnā0 | “dhaiyāṃ sambhāṣamāyo'ṅga' kuḍāmāntarayāni vā | “candanarasairupaliptakudye” suśru0
“vaidūryyakudyeṣu maṣiṅgānibhyaḥ” māghaḥ | svārthe ka
bhittau śabdara0
kudyācche din pu0 chida-ṇini ita0 | caurabhede yena gṛhabhittiṃ vidāryya cautheṃ kriyate tatra śabdaratna0
kudyācchedā pu0 kuya' chedyaṃ yasya | 1khanake | 2guḍakha
tannirmāyāya tadarthe vyadyam catuyarthe ista0 | bhittinirbhāṇāya khāte 2garne trikā0
kudyamatsya puṃstrī0kudye matsya drava | gṭahagodhikāyāṃ hema0
jātitvāt striyāṃ ṅīṣ yalopaḥ | kudyamatsī tantreva
śabdara0| [kuṇayati te vyacukuṇat ta | pranikuṇayati
kaṇa āmantraṇe, mantraṇe ca kaṭa0 cu0 ubha0 saka0 seṭ
kaṇa upakaraṇe mande ca tudā0para0saka0 seṭ | kaṇati vyakoṇīt | pranikuṣṇāti upakaraṇaṃ dāmādinā poṣaṇam
kupāka pu0 kaṇyate umākrayate kuṇa-karmmāṇi acyai ka tataḥ
baḍukalpārthyāṃ kan | bālake śilo | “taṃ tvaṃ vatukuśaṃ
śapannaṃ kṣotasyānuvādyamānamabhīkṣṇa” “tasya kṛpā eva
kuśaka upre 'sarāmetajjighṛ kṣatanijābhimānalāṅgala dṛ
śatpoṣaṇapālanaprīṇanalājanātudhyānena” “aho batāyaṃ
harikacukakaḥ kapaṇaḥ” iti ca bhāga0 5,8, 7,8,6,
“eṇakaṇakaḥ hariṇavālakam” śrīdharaḥ
kuśaṅga puṃstrī0 kuśaṃ maṇḍakārakaṃ starabhedaṃ jayati banarbhūtaśatrūrthe l ṭāpḍo puṃstvoktam | vanavāsta ke śākabhede (vanabethuyā) “kuśaṅgo madhuro rūcyo dīpanaḥ pācanohitaḥ
tacchākaṃ tu tridoṣaghnaṃ madhuraṃ rucikārakam | īṣatkaṣāyaṃ
saṃgrāhi pittaśleṣmaharaṃ laghu” rājanri0 | strītvanyatra

22.12.7

kuśañjara pu0kuśaṃ jayati kṛ-bā0khac | vanavāstū ke rājani0
kuśapa pu0 kuśa-kapan saṃpra0 | śastrāstre mandadṛṣṭe śave amaraḥ
“vārāṇasyāṃ mahārāja ! darśaneṣuturaṃgameśvaram | tasyā dvāraṃ
samāśritya vyavetāḥ kuśapaṃ kacit | taṃ dṛṣṭvā no nivarteta
sa saṃvarttī mahīpate !” | bhāradoktau “kuśapaṃ sthāpayāmāsa
nāradasya vacaḥ smaran | yaugagatena viprasya puroddāramathāviśat” “tataḥ sa kuśapaṃ dṛṣṭvā sahasā saṃnyavarttata” bhā0
āśva06a0 | “śoṇitasraksaṃ ve danaṃ kuśapagandhantasya
rakṣa na” suśru0 arśaści0pā0 | 2pūtigandhe pu0 śatadati tri0medi0| “kuśapaṃ vastusāndragandhaṃ sugandhaṃ kathitaṃ bahu”
mādhavavi0 “tasya devā yāvanmālabhipa ganvasyāpajaghnu sa'
paśurūladuḥ sa eṣa paśuṣu kuśapaganvassannātu kuśapagandhāddhiṣṭhita” śata0 brā0 4, 1, 2, 8, | (vaḍgā)
4 astrabhede | “yaktibhiḥ kavacaiścitraiḥ kuśapai rahu
śarārya” bhā0 bhī0 57a0 | kuṣapaśabdepyatna hemā0 pa0
kha0 lakṣaṇasamuccaye darśitaṃ yathā
“jamadagni prati uśanāḥ provāca vādhu dṛṣṭa' kuśapā
nāṃ vidhānaṃ yathādṛṣṭa kathayāmi śṛṇu viṃśatyaṅgulī'ṣṭādaśāṅgalaḥ ṣoḍaśāṃgulaśceti śreṣṭhamadhyādhamatvena kuṣapo'kuśamāne trividhobhavedavaṃ pañcaprabhāṇe viṃśatipalaḥ ṣoḍaśapalodvādaśapalaśceti | bālavodhyānārthametat prajātasuktamadānānāṃ tu kuṣapaciṃ śatpalaḥ śreṣṭhaḥ pañcaviṃśatipalomadhyamaḥ viṃśatipalastu nikṛṣṭaḥ, śreṣṭasta triṃśatyaṅgulo
dvāviṃśatyaṅgulomadhyamaḥ kaniṣṭhastu viṃśatyaṃgulo bhavet”
kuṣapeti pāṭhāntaram | 5ṣaṇḍavye nirbalatve aṅge dehādau
'ādhamya matar madvapuśu śarmmadā jaṅgahivimhā

22.12.8

kuśapālpavādiṣu” bhāga0 4, 4, 14, “kuṣapaṃ jaḍa' śarīra' tadevālveti vadanti ve teṣu” śrīdharaḥ | gaurā0
ṅīṣ | 6viṭ śārikāyāṃ (guhayāyālika) strī0 medi0
kuśāṅka li0kuśa-maḍke vā0 kāca saṃpra0| lavaṇavīje 'sahadāt putrajñata śikhalanpraṅāṅkindu ! saṃpinakkuśāṅkam'
ṛ0 2,10, 8, “kuśāṅka kabaṇavījam” bhā0
kuśāla pu0 kaśa-kālan saṃpra0 | deśabhede si0 kau0
kuśi pu0 kuṇa-in | 1śabdavṛkṣe medi0 | 2śyādānātkriyā
antakaraṇānvite li0 ama0 | “dvauhṛdavimānanāt kuja'
kuṇiṃ khañja jaḍa vāmanaṃ vikṛtākṣamanakṣaṃ vā nārī sutaṃ
janayati, suśru0' 'gabha vātaprakopeṇa dauhṛde cāvamānite
bhavetkujaḥ kuṇiḥ paṅguḥ mūko minmiya eva ca” suśru0
kuṇerbhāvaḥ ṣyañ | kauṇya ḍasahyādānādivighātakape
doṣe “ekādaśendriyavadhāḥ” sāṃ0kā0 vyākhyāyāṃ kauśadāṃ
“bādhiryyaṃ kuṣṭhitāndhatvam jaḍatā'jighratā tathā | mūkatā
kauṇyapaṅgattvaklībyodāvartta mandatāḥ” indriyabhedena kriyāvighātabhedo darśitaḥ
kuśinda pu0 kuśa-bhāve kindac saṃpra0 | śanve ujjaladatta0
kuśipadī strī kuśigvi kuṣṭhitamaṅghiḥ pādo'syāḥ kuṣibhaśyā0 ṅīṣ pannādbhāvaḥ | kriyāmandapādayuktāstriyām
kuṣṭaka li0 kuṭi-ṇvu l | sthū le śabdaratnā0
kuśaṭha li0 kuṭi-vaikalye ac | 1kriyāsu mande akarmma ṇyave amaraḥ “pūrvvaṃ tapovīryya mahaṅgha kuṇṭham” kumā0 “vibhāvasostulyamahasmakhaṇḍam” (sudarśanam) bhā0ā0160
2mūrkhe medi0 | kattari lā kuṇṭhita talāryai | “dalasya
hantuḥ kuliśaṃ kuṇṭhitāśrīva lacyate” kumā0
kuṣṭhaka li0 kuṭhi-pva l | 1saṅkucite kriyāmande | 2pūge
pu0 śabdamā0 śtatpradhānadeśabhede pu0 bhūni | “mālavyā

22.12.9

vallavā caiva tathaivāparavallavāḥ | kuvindāḥ kāśakāyai va
kuṣṭhakāḥ karaṭāstathā” bhā0bhī0 6 janapadakathane
kuṇḍa na0ku ṣaṅgate rakṣyate jalaṃ vahnivāryotra kuḍi-rakṣaṇe ādha| -
re-ac biloyaḥ | jalāśāre iptākāre 1pātrabhede (kuṇḍā)
“bhuvaṃ koṣena kuṇḍeotrī” raghuḥ “atṛsṛdṛkvāḥ kuṇḍaprati
rupācamasāḥ” kātyā0 śrau024,4,4, “atṛsṛdṛkvāḥ ahanakāḥ kuṇḍapratirūpā vṛttākārāḥ"karkaḥ | 2devādikhātajalāśaye agasttaguhaṇḍa' kamarviṣuṣahaṃ bhogakuṇḍam 3kakṣakaṇḍau strī gaurā0 ṅīṣ medi0| hoṇārthamagnyādhāre 4sthānabhede | tallakṣaṇādikaṃ hemā0 dā0 kha0 darśita' tathā
"bhaviṣyatpurāṇe “vedipādāstara stambhā kuṇḍāni nava yakṣa
vā | vedāstrāṇyeva tāni syurjaṃrmuṇḍāānyatha vā kacit
vedāstrāṇi, caturasrāṇi | āgamottarakalpe "kuṇḍāni
caturastrāṇi dvastānnāvrajatoni vā | nava pañcātha vā cekaṃ
karttavyaṃ bahucācitam | navakuṇḍavidhāne tu dikṣu vṛttaṣṭāhake sthite | navamaṃ kārayet kuṇḍa' pūrveśānadigantare
vidhāne pañca kuṇḍānāmamīśāne pañcamaṃ bhavet” | śāradāsatlāt "dikṣu vedāsnahastāni pañcamaṃ līyagocare”| nāradīye'pi "balopadiṣṭasye kuṇḍacatuṣkantala karmāṇi
vedāsnārtta candrañca vṛttaṃ padmānibhaṃ tathā | kuryāt kuṇḍāni
catvāri prācyādiṣu vicakṣaṇaḥ | kuṇḍayevyānarañcaiva
ṣaṇṇādakarasambhitam | pīṭhaṣaḍntu yatkuṇḍa' supramāṇa'
sugattikam” | bahvacapariśiṣṭe "bhuktau bhuktau tathā puṣṭau
jokhoddhāre viśeṣataḥ | sadā home tathā yāntau vṛttaṃ
vaścādiguggatam” | kāśike tu tattaddikṣu tattatphalārthaṃ
kuṇḍoktiryathā "aindrayāṃ-samme catuṣkoṇamagnau bhāge

22.12.10

bhagākkati | candrāddhaṃ mārute yāmye, maiṛ te hi trikoṇakam
vāruṇyāṃ śāntike vṛttaṃ, ṣar̤asramudbāṭame'nile | udocyāṃ
pauṣṭike padma' raudragrāmaṣṭāsnakandam”| sarveṣu caiteṣu
homānusāreṇa hastārdimānaṃ kṣetraphalañcapakalpanīyam
taduktaṃ bhaviṣyapurāṇe"muṣṭimānaṃ' śatā he tu śate cāralimātrikam | sahastre tvatha hotavye kuryātkuṇḍa' karātmakam
dvihastamayute tañca lakṣahome catuḥkaram | aṣṭahastātmakaṃ
kuṇḍa' koṭihomeṣu nābhikam” | muṣṭimānamiti, bahvacadikkamāttramityarthaḥ | idānoṃ caturasvādikṣetrāṇāmuḍḍārakramo'bhidhīyate | caturasra' tāvadāha viśvakarmā "kṛtvā
prāk sūtramarddhāṅga' dakṣiṇottaramatsyayoḥ | nyasya sūtraṃ tataḥ
kaubera dvitaiścaturasrakam”| pūrvvekte nāpya pāyena prācīṃ
niśvitya prākpaścimāyatāṃ rekhāmārikhya tāmarddha bhāge
lāñchayitvā dakṣiṇottara digoktamatsyadvayaṃ kuryāt sūtropari
sūttrāntaranipātanāt svastikamadhyākṛtiḥ śilpaśāstre ṣu
matsya ityu cyate | matsyadvayaniṣpattivātvevaṃ kāryā | pūrvoktarekhāparimitasya sūtrasyādiṃ tasyāeva rekhāyā mūle
nidhāya tatsūttrāntaraṃ paribhrāmya vṛttaṃ racayet tathā evarekhāyā aparaprānte tasyaiva sūtrasyādiṃ vidhāya tatsūtnāntaṃ paribhrāmya dvitīyava vṛttaṃ kuryāt evaṃ vṛttadvaye kṛte dakṣiṇottarādigonmatsyadvayaṃ niṣpadyate atha matsyadvaye pūrvoktarekhāvāñchane cekaṃ sūtraṃ nipātya dakṣiṇottarāyatāṃ rekhāṃ
likhet | evaṃ dik sādhitvāt vidikūsādhanārthaṃ koṣṭhān
vāñchayet | tattāvaṃ prakāraḥ-pūrvaniṣpatnarekhāprāntacatuṣṭayasya pratyekaṃ pārśvadvaye cikīrṣitaparimāṇasyārddhamaṃśe

22.12.11

vidhāya tatsañcau koṣṭhakāñchanāni kuryāt tataḥ koṣṭhakāñchaneṣu sūtracatuṣṭayanipātanāt pūrvadikṣu ṭaḍkatukhyayonikaṃ
caturasraṃ kuṇḍa' kuryāt | yomyākārādīnāmuddhāracatarakhaprakatikastu kāśikāyāt "pañcamāṃśa' puronsyasya
madhye vedyaṃmamānataḥ | bhūnādaśvatthapalādhaṃ kuṇḍajātne vasañcate” | kṣetrasya pañcamabhāgaṃ puraḥprācyāṃ diśi vindhasya
madhye koṣṭhaklaptayeti śeṣaḥ | vedyāṃṇaḥ, turīyāṃśaḥ
bhūtvāt, sūttrāntaparimabhrameṇa aśvatthapalākāraṃ kuṇḍamāgneyadidhi kuryāditi | tattāya' niṣpattiprakāraḥ pūrvoktanyāyena samacaturaśrīkṛtasya kṣetrasya paścimarekhāmadhyāt
pūrva rekhāmadhyabhedinīṃ kṣetrastūlapañcamāṃśadhikāṃ garbharekhāmālikhya naikai tyadeśe koṣṭhasūttrānturīyāṃśe lāñchayitvā
'tallāñchanopari vinyasyādeḥ sūtrasya pūrvoktagarbharekhāsamūlyimyastaṃ prāntaṃ paribhrāmya vahirvṛttārddha niṣpādya vāyavyakoṣṭhe'pyevameva vṛttārddha racayet | tato garbharekhāprāntāt
tṛtīyaprāntasyārddha sūttradvayaṃ nipātya pippalpattākāramāgne yadigmu draṅkayonikaṃ yonikuṇḍa' vidadhyāt
"caturasre ṣar̤airbhakte tyaktvādyantau tadaṃ śakau | madhyasaptāṃśamāne tu kuṇḍa' khaṇḍenduvat kramāt” | caturasre cete
yadvairgavargairvibhakte ādyantau tyaktvā avaśiṣṭasaptamāṃśamānena sūttrabhāmaṇāt khaṇḍendusadṛśaṃ kuṇḍa' kuryāt | atneyaṃ
ṛtiḥ-caturasraṃ kṣetraṃ navadhā vibhajya tat
tato garbharakhāprāntāt pūrvoktapaścimarekhāprāntadvayaspṛksūtradvayaṃ nipātya nairṛtyādiṣi pūrvābhimukhayonikaṃ trikoṇaṃ

22.12.12

kuṇḍamutpādayet | evañca vidhīyamāne sthānatraye tṛtīyāṃśavyavahitatvameva natusvalpamapi niṣpadyata iti | "karṇārddhāṣṭāṃśayugbāhū rtu kuṇḍamihoditam | karṇasūtrārddhasya
ṣoḍaśāṃśagrasya ṣaṃśādvāhū yasyeti vyāyātu vṛttaṃ kuṇḍaṃ
syāditi | amevaṃ racanāprakāraḥ caturakhe kṣetre
koṇāt koṇāntaragāminaḥ sūtrasyārddha koṇāddhairyaṅnavākyamaṭadhā vibhajya bāhyenaṭamo bhāgastyaktvetaṃ bhāgaṃ catudikṣu vahirvinyaset | tataḥ kṣetragarbhadeśe sūtrādiṃ
nidhāya bahiḥsthitāṣṭamabhāgavinyastaṃ tasyaiva sūtrasya prāntaṃ
sarvataḥ paribhrāmya paścimadiśi pūrvābhimukhayonikaṃ vṛttakuṇḍaṃ
kuryāt| "aṣṭabhāgaṭacito matsyaiścaturbhiḥ syāt ṣaḍasrakam”
kṣetrapārśvayoḥ pratyeka ṣaṣṭhabhāgadvayaṃ tyaktvā avaśiṣṭadigormatasyaṣaṭkamutpādya sūtraṣaṭkapātāt ṣaḍasrakuṇḍaniṣpattiriti | atneyaṃ sampradāyaḥ-samacaturasraṃ kṣetraṃ
vibhajya yāvān ṣaṣṭhobhāgastāvatā mānena kṣetrasya dakṣiṇottarapārśve samantāhvitvā tadeva kṣetramāyatacaturasraṃ
sampādayet | athābhyantaroktapārśvadvayarekhāssaṅkīrṇo dakṣiṇottarāyatāṃ garbharakhāṃ racayet | tataḥ kṣetramadhyāduttarapārśva rekhāmadhyāñca pūrvoktagarbharakhārddha parimitamekaikaṃ sūtraṃ

22.12.13

nipātya pūrvasyāndiśorantarāle matsyamutpādya tenaiva prakāreṇa paścimavāyavyayorantarāle matsyaṃ kuryāt| atha bhūyo'pi kṣetramadhyāddakṣiṇapārśva rekhāmadhyācca prāguktagarbharakhāprāntadvayāt lāñchanacatuṣṭayaspṛksūtracatuṣṭayaṃ nipātayet | evaṃ lāñchanāntarālasthitasūtradvayena saha sūtraṣaṭkayogādvāyavyadiśi prāṅmukhayonikaṃ ṣaṭkoṇakuṇḍaṃ kuryāt | "caturasrāṣṭabhāgena karṇikā syāddibhāgagaḥ | tadvahikhyekabhāgena kesarāṇi prakalpayet | tṛtīye dalamadhyāni
turīye dalakoṭayaḥ | bhrāmaṇāt padmadalaṃ syādrūpañca darśayedvahiḥ” | caturasrasya aṣṭadhā vibhaktasya madhye aṣṭamabhāgena karṇikā syāt karṇikāyā vahiḥ paridhisthe dvitīye
aṣṭamabhāge vinyaste kesarāṇi syuḥ | kesarādvahiḥ paridhisthite tṛtīye aṣṭamabhāge vinyaste dalamadhyāni kalpayitvā caturthe dalakoṭī vidhāya caturasrādvahirda lāgrāyi darśayet | amrāṣṭamabhāgeneti sambadhyate | vibhāgagaḥ vibhāge vibhāge sarvadigbhāgeṣvityarthaḥ | bhrāmaṇātsūtrasyeti śeṣaḥ etañca padmadala kāyaṃta yojanīyam
ayasarthaḥ- caturakhaṃ kṣetraṃ prāgapyābhvedagaṇyāmiva rekhābhiraṣṭadhā vibhajya madhyadeśe lānchayitvā kṣetrāhahirubhayikṣu samantādaparamaṣṭabhāgaṃ vivyaset catvevaṃ lāñchamāt paritaḥ pratidiśaṃ pañcapañcāṣṭamabhāgavarhirakhā bhavanti
tataḥ pūrvoktalāñchanopari vinyasyādairūttavṛttārdhaviṣyastaprāntasya ca sūtrasya paribhrāmaṇāt paśca kṛttāni sampādya

22.12.14

hastātiriktarekhāḥ parimārja yet| tataḥ prathame vṛtte karṇakā dvitīye kesarāṇi tṛtīye dalamadhyāni caturthe dalakoṭayaḥ pañcame dalāgrāṇīti kṛtvā aṣṭadalaṃ pūrvābhimukhayonikaṃ pañcāṅgulacaturaṅgiuli kuryāt | idānīmetadeva
kuṇḍaṃ prakārāntareṇocyate "vṛttakuṇḍaṃ samaṃ cāṣṭadaśavāmyaprakārataḥ | vṛttakuṇḍa purā kṛtvā caturddhā ''mekhalaṃ bhajet | ucchreśva tathā kṛtvā karṇikā sārddha kā
bhavet | avaśiṣṭaṃ dalaṃ cedaṣṭadalapadanta vā” yathā pratīcyāṃ diśi vṛttakuṇḍamabhihitamahihāpi tathaiva kṛtvā tamadhdhe
yathāvibhāgaṃ padmakuṇḍaṃ kuryāditi | kathamityādinā tṛtīyaḥ
prakāra ucyate pūrvaṃ vṛttakuṇḍameva āmekhalaṃ mekhalasamadhīkṛtya yattatsuhṛdā bhajet | vṛttakuṇḍamadhye nānyasyā
pi samabhāgasya hastattrayasya karaṇāccaturtha kṣerttavibhāgaḥ
kāryaityarthaḥ | tataḥ kṣetramadhye sārddhabhāgena vistṛtā
karṇikā vidheyā | ucchreyaśca tathā karttati, karṇikāvā
ucchraya mapi sārddhabhāgena kṛtvetyarthaḥ | avaśiṣṭena sārddha bhāgadvayena kesaravyatiriktāni dalānyeva kuryyāt | evamṛtttuṃkamaṣṭadalaṃ vā padmakuṇḍaṃ kuryāt | "kṣetrāt dvādaśamaṃ
bhāgaṃ caturhikṣu tadantare | vinyasya tatpramāṇena tūryāśamaparaṃ nayet | tasya karṇapramāṇe na tadgujāsvapi lāñchayet | tasmātsūtrasya yogādaṣṭāsraṃ kuṇḍamucyate” | dvādaśadhā
vibhaktasya kṣetrasya yāvān dvādaśo bhāgastāvantaṃ bhāgaṃ

22.12.15

caturdikṣu vinyasya, tadantare, tasya kṣetrasya ntantare bahiḥpradeśe "antaraṃ vahiyogopasaṃ vyānayoriti" jñāpakādantaraśabdo'ttra vahirvacanaḥ | tat pramāṇeneti tasya varhirvyastadvādaśabhāgasya parimāṇena aparaṃ dvitīyaṃ turyyāśaṃ caturastraṃ
nayet pradhayet kuryyāt iti yāvat | turyyāśamiti,
svārthiko'tva pūraṇapratyayaḥ | tasya karṇapramāṇeneti
koṇāt koṇāntarasyāyisūtraṃ śilpaśāstreṣu karṇa
iti prasiddham | iha tu kṣelagarbhādārabhya catuṣkoṇagāminaḥ sūtasya catvāraḥ karṇā ityabhiprāyeṇa karṇārddhamapi karṇaśabde noktam | tenāyamarthaḥ | vāhya stacaturakhastasya garbhadeśāvasthitāṃstān kāryastāvatā mānena tadbhujāṃsta
taśca karṇasya bhujāṃśca lāñchayet | ata bāhyacaturasra
sūtrā
yavaṅgulatyam| kaṇṭhamānamuktaṃ kālottare “khātādvāhāḍo'ṅgulaḥ kaṇṭhaḥ sarvakuṇḍeṣvayaṃ vidhiḥ”| khātamekhalayo
rantarāle kaṅgu ṣṭhamānena kaṇṭhamoṇaparaparyyāya kuryyāt
sārasaṅgrahe “khātādvādyāṅgulaḥ kaṇṭhastadupāraṣṭra mekhalā
kramāt | mekhalāstvathavaṅgasta kāmike” “mekhaloyena
tacchoṅaḥ khātabhedairgubhāgaṇaḥ | mekhalāṣṭayutocchrāyaḥ
kuṇḍākārā ca mekhalā | sarveṣāntu prakalpyā mekhalaikān sādhayāt” | mekhasā anrīśena-dvādaśāṃśena kuṇḍakhoṭhaḥ kaṇṭhamayyeṇārthaḥ syāt tadbhedabhāgataḥ kuṇḍapaṣṭrathaṃśato mekhalāyāḥ pṛthutā vistāraḥ | tathā kaṇṭhabhāgataḥ
ṣaṣṭhabhāgena mekhalocchrāyaḥ kāryyaḥ | piṅgalāmate'pi
“khātādekāṅgulaṃ tyaktvā mekhalānāṃ sthitirbhavet | mekhalāyāścā tistro bhūtaṃya̍khkhāścayā priye” | bhūtasaṃkhyāḥ-pañcasaṃkhyāḥ | uktañca prathame “kaṇṭhāṅgulādvahiḥ kāyryyā

22.12.16

mekhala kā ṣaḍaṅgulā| ṣaḍaṃṅgilāṅgulavā vā syādyuḥ
sarvatra śobhanāḥ”| yadā ekā mekhalā tadā sā vistārocchraithābhyāṃ ṣaḍaṅgulā vidheyā “ekā ṣaḍaṅgulotsedhavistārā mekhalā mateti “piṅgalokteḥ | yadā tu mekhalātrayapañcasadā krameṇa catasrivyaṅguulamānāḥ karttavyaḥ| śrīhṛccūr̤ottare “mekhalātritayaṃ kāryyaṃ koṣarāmayamāṅgalaiḥ| koṣṭhāḥ-catvāraḥ | rāmāḥ-trayaḥ
yamo--dau | tata sarvanimā, dvagraṅgulā | madhyasthā tyaṅgulāḥ | kuṇḍakaṇṭhasaṃśliṣṭitā caturaṅgulā dūti | satyevaṃ
prathama mekhalāyāḥ kuṇḍakaṇṭhādārabhya navāṅgula utsedhaḥsyāt | lakṣaṇasaṃgrahe'pi “prathamāṣṭāṅgulā vyāsādunnatā sā
navāṅgulaiḥ | madhyā tu tyaṅgalā bāhye tṛtīyā tu yamāṅgulā | mekhalāḥ pañca vā kāryyāḥ ṣaṭpañcāśvilipañcakaiḥ”prathamā kuṇḍasaṃśliṣṭitā śrānarotsedhanavāṅga lā bāhye
tu caturaṅgulaiva | anyāṅgulā-caturaṅgulā | aśyayaḥcatvāraḥ | pakṣau-dau | yonilakṣaṇamuktaṃ svāyambhuve
“mekhalāmadhyato yoniḥ kuṇḍāṣṭāṃ śapraviśsṛtā | aṅguṣṭhamānotkaṇṭhā kāryyāśvatthadalākṛtiḥ | prāgagnyākhyakuṇḍānāṃ proktā yonirudaṅmukhā | pūrvamukhāḥ smṛtāḥyeṣā madhyobha samsthitāḥ | mekhalāyā garbhadeśe kuṇḍārddhārddhadīrghā kuṇḍa tṛtīyāṃśavistṛtā yoniḥkāryā | kaṇṭhauṣṭhaśabdena yonyagramucyate | kaṇṭhaśabdena ca yonimekhalā
aṅguṣṭhocchraḥ, aṅguṣṭhaparyyāyaḥ| ekāṅgulaparimāṇena
yoneragra' mekhalāñca kuryyādityarthaḥ “vistāro'ṣṭāṅgulo
yoneragramaṅguṣṭhamammitamiti” piṅgalokteḥ| nāradīye

22.12.17

kuṇḍalakṣaṇapradhikārā yoniruktyavatāṅguulam | kuṇḍāḍena ca dīrghā khāt kuṇḍoṣṭhī bodhiyatyat” | kuṇḍoṣṭhīti yathā kuṇḍe dvādaśāṃśena oṣṭho vihita eva'
yonerapi dvādaśabhāgena oṣṭhaḥ kārya ityarthaḥ | tathā
kuṇḍe praviṣṭakoṇe yasyā iti| bodhiyatsum, aśvatyapaṇavat | naibodhyasāre “dīrghāntu sūyyāṅgulā nābhistadaṅga yonā vistareṇa tu | ekāṅgulaucchitā sā tu praviṣṭābhyantare
tathā| kuṇḍadvayasamāyuktā cāmaladvayasammatā| aṅguṣṭhamekhalāyuktā madhye lāñchanatilathā| dakṣasyā pūrvabhāgetu
tu vāmasyā paścimottare| navamasyāpi kuṇḍasya yonihraiṣadakathitā” | sūryyāṅgalā-dvādaśāṅgulā | aṅgayonetidairdhya tṛtīyāṃśena janavistārā | ekenāṅgulenocchratā tathā,
ekenāṅgulena kuṇḍamadhye praviṣṭā | kuṇḍadvayasamāyuktetipūrvoktāmne bahukuṇḍa pakṣāllikhitane naiṛteyadeśinna utsavameva gajakumbhākṛtikhāt kuṇḍaigde gobhām | tenāla kuṇḍasvavyākṛtiryeṭahaya' catuṇiyaṅhvayaṃ vā vyāpyamiti tadupyāhram | ṣaṅkuṇḍamekhaleti, ekāṅguṣṭhamānayā mekhalayā pariveṣṭityarthaḥ ! madhye tviti, yathā suci ghṛtadhāraṇyā bilaṃ
kriyate tathā yonimadhye 'pi vilaṃ karttavyamityabhiprāyaḥ
dakṣasyeti, pūrkhāgna yayāvyakuṇḍeṣu dakṣiṇabhāge uttarābhi
mukhā yoniḥ kāryyā naiṛ tyādikuṇḍe ṣu tu paścimabhāge prāṅ
mukhā vidheyā | navama iti, aṣṭadikṣu kuṇḍoṣṭakaṃ
vidhāya pūryyaśāmadiśorantarāle yadbhavamaṃ kuṇḍaṃ caturasraṃ ku
vā kuṇḍacatuṣṭayaṃ kṛtvā īśāmadiśi yat pañcamaṃ kuṇḍaṃ
tayorapi dakṣiṇabhāge'pi yoniḥ kāryyetyarthaḥ”
tatra viśeṣaphalakhādikaṃ kuṇḍoddyote uktaṃ yathā
“śāradātilake “mahāsrāyāstu rambhāṇi kuṇḍānye tā

22.12.18

myanukramāt | caturasraṃ yonirarddhacandra' tvatryasraṃ varttulam
ṣaḍasraṃ padmamākāramaṣṭāsramnāni nāmataḥ | ācāvyai kuṇḍa'madhye syādgauraupatirmahendrayoriti” siddhāntaśekhare “purandareśayormadhye vṛttaṃ vā caturasrakam | tadācāryyaṃ viniddiṭamiti” aṣṭasusamaḥ pakṣaḥ | atha pañcakuṇḍe prakuṇḍaniveśanaṃ yathā “āgneyakuṇḍairahitaṃ pañcakuṇḍī caikaṃ
yadā paścimottayene | vedāḥ sapādena kareṇa yaddā pādāntareṇākhilakuṇḍasaṃsthā” ādyā-dikṣu tatra kuṇḍāni
caturasravṛttāī hattapadmāni aiśadiśi kuṇḍa' caturasraṃ vṛttaṃ
vā taiḥ pañcakuṇḍoniveśanaṃ syāt yadā caikameva kuṇḍaṃ
tadā paścime uttare vā aiśānyāṃ vā syāt parantu caturasraṃ,
vedyāḥ saptāśāstviti sarvāṇi kuṇḍāni saptāṃśena kareśa
triryyaṅgulāmtareṇa vā pādāntareṇa dvādaśāṅguḷāntareṇa
vā vedīpādāntareṇa vedyāścaturthāṃśena vā madhyame navakoṣṭe
ate'ṣṭasu bhāgeṣu madhye bhavatīti vyākhyā" nāradīye 'yatnopadiśyate kuṇḍamaṣṭakaṃ tatra karmmaṇi | vedyanuktau candvaṃ
kuṇḍaṃ śastamidaṃ tathā' | yataḥ kuṇḍapakṣe khātānāmajītayukta nāradīye "pīṭhavadvartta yetkuṇḍaṃ samantāñcaturasrakam
kuryyāt kuṇḍāni catvāri prācyādiṣu vicakṣaṇaḥ | maṇḍapaṃ
kārayet kuṇḍa nīyadviksaptocaraṃ dvijoti' ayaṃ madhyamaḥ pakṣaḥ
kaiśvitpūvvòmathoriti likhitamtadan‌ boddhavyamyau "evaṃ
vā śivakāṣṭhāyāṃ pratīcyāṅkārayennṛpaḥ "ācāryo api
"athavā diśi kuṇḍamuttarasyāṃ bhavidadhyānnararatnamekameva" iyaṃ

22.12.19

kaniṣṭhaḥ pakṣaḥ| navayajñādhikāre vaśiṣṭhasaṃhitāyām'kuṇḍamaṇḍapabhāge tu kārayeñcaturasrakam | vitta| vibhavavāntaṃ tat‌ kueḍaṃ tu caturasrakamiti| vedīpādāntaranyatvā kuṇḍāni navapañca veti"| nāradīye"kuṇḍeśeośaraṅgeṣa sampādaratnaṃmitamiti' kecinnavotpagāṅguḷamadhyalakṣaṇaṃ tatra maṇḍapānusāreṇa vyavasthā| atha varṇaviśeṣasya strīṇāñca kuṇḍa viśeṣamāha
"viprāṇyubhayaṃ ca vṛttaṃ ca vṛttārddhaṃ tyatraṃ syādekakoṣṇāni
vāpi| sarvvaśākhadvaṃ lakṣaṇāni cāmye yonyākārāṇyaṅganānāṃ matāni "viprādārabhya viprakṣaviyaviṭ‌śūdrāṇāṃ
catuḥkoṇavṛttavṛttāī trikoṣṇāni bhavanti| athavā viprādi
varṇeṣu catuḥkoṇāni vartuḷāni vā sarvvāṇi kuṇḍāni
bhavanti yadā strī yajamānā tadā yonyākārāṇyeva kuṇḍāni
bhavantīti vyākhyā| śāradāyām "viprāṇāṃ caturasraṃ syādrājñāṃ tryaṃsumabhiṣyate | vaiśyānāmarddhacandrābhaṃ śūdrāṇāṃ vṛttamucauritam caturasrantu sarvvaṣāṃ kecidicchanti tāntrikāḥ"
padmarātre "sarvvāṇi tāni vṛttāni caturasrāṇi
vā sadā" sanatkumāraḥ "strīṇāṃ kuṇḍāni vimendra !
yonyākārāṇi kārayediti' | atha prācyādikuṇḍeṣu
phalaviśeṣamāha "siddhiḥ putrāḥ subhaṃ śatrunāśaḥ
śāntirvvaśitvide haḍimārogyavṛddhī hi phalaṃ prācyādikkuṇḍake" prācyādikuṇḍa 'ṣṭrasvaṣṭau phalāni syuḥ

22.12.20

śāradāyām "sarvvavṛddhikaraṃ kuṇḍaṃ caturasramudākṛtam | putrapradaṃ yonikuṇḍamarddhavārthaṃ subhapradam | dhanuḥkārakarantatryaṃ varttulaṃ śāntikarmmaṇi| ṣaṭ‌kāracayoḥ ṣaṭabrahmaśaṃ padmamṛddhimam | dṛṣṭidaṃ rogaśamanaṃ kuṇḍamaṣṭāstrasoritam" | kāmike tu phalāntaram "aindrāṃ kāmyaṃ catuḥkoṣṭhamagnau bhoge bhagārkati | candrāīṃ nārace nāśe, haime
tyasrantu naikate | vāyavyāṃ mātvike vṛtta', ṣaṅkasutraṃ śaṭane'nile| udīcyāṃ pauṣṭikaṃ padma raudyāmaṣṭāsri muktikṛditi"
atha homasaṃkhyāmā kuṇḍamānam | "śatā kuṇḍaṃ khātahataparimito'ranicitastaḥ sahasre kustaḥ svādyutabhavane hastaiyakaram| lakṣaī kāṃśe mayutabhavane ṣaṭkaranibheḥ 2 katunajivāṃ 10 goryūnūṣakaramapi bhāṇḍara nare" śatā‌rttinite yajñāpraciti koṇe ratninitaṃ kuṇḍaṃ, pratanite aralivitaṃ,
ṣaḍyunite koṇe isravitaṃ, daśalaṅkanite dvikastaṃ, sattahome caturrastamitaṃ daśasakahone ṣaḍstacitaṃ, koṭikone'ṅkastamitaṃ daśaśaktamitaṃ vā| kecit goḍayakaraṇani māṇḍaritivyākhyā bhaviṣyapurāṇe "idimānaṃ
śatāddha taṃ yate kāranyimānakam | lalaye tatra hotavye
kuṇḍaddha jāṃkarālavam | bikatamucate tatra vakajāne
catuḥkaram | daśamannite kome tkaraṃ prajñāpacate
aṣṭahastātmakaṃ kuṇḍaṃ phoṭikroneṣu nābhiyat" yāradāyām "daśalakṣamitaṃ kuṇḍa phoṭikone'pi madhyate'
skānde "koṭikrone ṣaṭ‌staṃ cartahastaṃ samantataḥ
yonivṛttadmavopetamadacyāṇḍalimeśvakhamiti' idaṃ prāyaḥsyū saṅkhyāviṣayam "atha jemā‌cikyate kuṇḍamānam
"saptaṣaṣṭhayādyadaśacakānāsturekapṛṣṭvādayastalavam | koṣṭhasaṃṅgibhaṃ mativalayavadava sugobhaḷaṃ samāvṛṅgasam"

22.12.21

vayasaṃbahūyā daśabhaktaśapādānāṃ saptāśrīkatvādayaścakānām ekasatamārabhya baḍahamā daśavarṣaparyantamityarthaḥ karata ekahastādyaṣṭahastakam maryādīkalye lāṭyahastakam ekakaramāramya ekakaraḍacyā daśahasta' yāvatkuṇḍaṃ mānuriti pūrveṇānvayaḥ koṭera daśayāpakṣe
damaviṃśatitame ṣaṣṭhadṛḍhe pachyāyatūkapakṣe śramāt saptapañcaṣaṭalikaraṃ kuṇḍaniti vyākhyāḥ nāradāyām “ekaiktamitaṃ kuṇḍaṃ pañcakoṇe vidhīyate | saptākṣāṃ damakaṃ
yāvattāvaṅgalena barddhayet” siddhāntaśekhare "śatā likaraṃ
kuṇḍaṃ baśaknome catuḥkaram | kuṇḍaṃ pañcakarañcolāṃ daśanacāvatī kramāt | ṣaḍḍhastaṃ daśaviṃśātāṃ, koṭāyaṃ saptaistakamiti” | idameva kuṇḍamānaṅgāmikāsitaṃ viddhānta
śekharaśāradāhemādriprabhṛtyaiḥ prācīnaiḥ rāmabhadrarāmānandame
vikrabhvaratnākara kuṣḍala kautudīkārādibhirnavīnaiya vikhitaṃ
kṛtracidandhavāpi kuṇḍamānānta kāni tāni tattatprakaravya11

Linked texts (9)