Pramāṇa · Search · About · API

Suryasiddhanta 3

Gūḍhārthaprakāśaka 3

Language
Sanskrit

Contents

3.4.1

tatra diksādhanopakrame prathamamambusaṃśuddhe jalavat samīkṛte śilāpradeśe | apivāthavā tadabhāve'nyatra vajralepe catvarādau ghṛṣṭanādinā samasthāne kṛte śaṅkvaṅgulaiḥ śaṅkasyāṅgulavibhāgamānagṛhītairabhīṣṭasaṅkhyakāṅgulairvyāsārdharūpairvṛttamavakramālikhet | sarvataḥ kendrādvṛttaparidhirekhā tulyā syāt tathetyarthaḥ | tatastanmadhye tasya vṛttasya kendrarūpamadhye kalpanayā dvādaśasaṅkhyakāṅgulāni tulyāni yasmiṃstaṃ dvādaśavibhāgāṅkitamityarthaḥ | śaṅkuṃ samatalamastakaparidhikāṣṭhadaṇḍaṃ sthāpayet | tataḥ pūrvāparārdhayordinasya prathamadvitīyabhāgayostacchāyāgraṃ sthāpitaśaṅkośchāyāntapradeśo maṇḍalaparidhau yasmin vibhāge spṛśet | dinasya prathamavibhāge'nukṣaṇaṃ chāyāhrāsādvṛtte yatra praviśati dinasyāparārdhe chāyānukṣaṇavṛddhervṛtte yatra nirgacchatītyarthaḥ | tatra nirgamanapraveśasthānayorubhau dvau vindū pūrvāparasañjñau krameṇa vṛtte paridhirekhāyāṃ kṛtvā tanmadhye pūrvāparavindvantaramadhye timinā matsyena rekhā kāryā sā dakṣiṇottararekhā bhavati | matsyastu vindvantarālasūtramitena vyāsārdhena vindudvayakendrakalpanana vṛttadvayaṃ niṣpādya vṛttadvayasaṃyogābhyāṃ vṛttadvayaparidhivibhāgābhyāmantargataṃ matsyākāraṃ sthānaṃ bhavati | tatraikaḥ saṃyogo mukhaṃ bāhyavṛttabhāgasammārjanenāparasaṃyogastu pucchamitaravṛttabhāgadvayasammārjanena | mukhapucchāvadhyṛjvī rekhā dakṣiṇottararekhā | tatra vindoḥ savyaṃ rekhāgraṃ dakṣiṇā dik | paścimavindoḥ savyaṃ rekhāgramuttarā dik | anantaraṃ pūrvavṛttaṃ matsyaśca sammārjanīyaḥ |

3.4.2

śaṅkurapi tatsthānānniṣkāsya iti kevalā dakṣiṇottararekhā sthiteti tātparyam | dakṣiṇottaradiśormadhyasthāne timinā dakṣiṇottararekhāmitena vyāsārdhena dakṣiṇottarasthānābhyāṃ pūrvavat pratyekaṃ vṛttaṃ vidhāya pūrvavat siddhena matsyenetyarthaḥ | pūrvāpaścimā rekhā kāryā | tatra pūrvavindorāsannaṃ rekhāgraṃ pūrvā paścimavindorāsannaṃ rekhāgraṃ paścimeti matsyasambhārjanena kevalā pūrvāpararekhāpi siddhā | atha rekhāsaṃyogasthānāddiksādhanopakramoktaṃ pūrvavṛttamullikhet tadvṛttaparidhau yatra rekhā lagnā tatra digiti tadvṛttamadhyasya dik catuṣṭayaṃ vṛtte siddham | tadvat | yathā dakṣiṇottarābhyāṃ pūrvāparā sādhitā tatprakāreṇetyarthaḥ | evakāro'nyaprakāranirāsārthakaḥ | hi niścayena | vidiśaḥ koṇadiśo diśāṃ pūrvādisiddhadiśāṃ ye madhyagatsyā vyavahitadigdvayāntarotpannā laghavṛttaiḥ saṃsādhyāḥ samyakprakāreṇa sādhyāḥ | rekhāvṛttasaṃyogastvena jñeyāḥ | atopapattiḥ | kṣitijapūrvāparavṛttasaṃyogau pūrvāparavibhāgasthau pūrvāparadiśe tatra pūrvāparavibhāgajñānaṃ sūryodayāstābhyāṃ tatra kṣitije pūrvāparavṛttaṃ kutra lagnamriti jñānaṃ tu viṣuvadvṛttakrāntivṛttasampātasthasūryasyodayāstasthalajñānena viṣuvadvṛttasya pūrvāparakṣitijavṛttasampātayoḥ sambaddhatvāt | athānyasmin dine sūryasyodayāstāvagrāṃśāntareṇa yāmyottare bhavata iti sūryodayāstasthānābhyāmagrāṃśāntareṇottarayāmye pūrvāparasthānaṃ bhavatīti kṣitijasya mahattvāddūratvācca tajjñānena pūrvāparajñānamaśakyamatastatsūtreṇa svābhīṣṭapradeśe tajjñānārthamabhīṣṭasamasthale kṣitijātukāraṃ vṛttaṃ kṛtam |

3.4.3

tatrāpi sūryodayāstasamasūtreṇa sthalajñānasya duḥśaktvācchāyārthaṃ śaṅkuḥ sthāpyaḥ | tathāpi sūryodaye chāyānantyādvṛttaparidhau tadagrasparśābhāvaḥ | parantu yathā yathā sūrya ūrdhvaṃ bhavati tathā tathā chāyāhrāsādyata chāyā vṛttaparidhau yadā praviśati tatsthānāt tātkāliko vakṣyamāṇabhujo vyasto'rdhajyākāreṇa deyastadutkramajyā yatra paridhipradeśe lagati tatra śaṅkusthānasya paścimā | chāyāgrasya pūrvāparasūtrabhujāntareṇa yāmyottarapatanāt sūryāparadiśi chāyāpatanācca | evaṃ dināparārdhe sūryo yathā yathādhaḥ sañcarati tathā tathā chāyāvṛddheḥ śaṅkucchāyāvṛttaparidhau yatra yadā nirgacchati tātkāliko vakṣyamāṇabhujo vyasto'rdhajyākāreṇa tatsthānāddeyastadutkramajyā yatra paridhipradeśe lagati tatra śaṅkusthānasya pūrvā | tatsūtraṃ pūrvāparasūtram | idaṃ śaṅkorupalakṣaṇatvena jñātaṃ tathā chāyopalakṣaṇenāpi pradeśasya pūrvāparasūtrajñānam | tathāhi | chāyāgraṃ viśati tatrāparā chāyāgraṃ nirgacchati tatra pūrvā | tatrāpi praveśanirgamayorekakālatvāsambhavāttātkālikaḥ praveśastatkāle chāyāyāḥ paścimatvaṃ tatra vastubhūtaṃ tatkāle nirgamanasya pūrvatvāsambhavaḥ | evaṃ nirgamakāle nirgamasthānasya pūrvatvaṃ vastubhūtaṃ tatkāle praveśasya paścimatvāsambhavaḥ | ekakālikasiddhyarthamubhayorekataraṃ cihnaṃ cālyaṃ tātkālikabhujayorantareṇa tatra pūrvacihnaṃ bhujāntarāṅgulairayanadiśi cālyam | paścimacihnaṃ vā vyastāyanadiśi cālyam | tatsūtraṃ sūtramadhyadeśasya pūrvāparasūtram |

3.4.4

etanmadhye sthāpitaśaṅkośchāyāgrapraveśanirgamacihnābhyāṃ yathoktarītyā bhujadānena siddhapūrvāparasūtreṇābhinnatvāt | taduktaṃ siddhāntaśiromaṇau |

3.4.5

iti | tadetadbhagavatā lokānukampayā svalpāntara tvādekataravinducālanaṃ noktaṃ sukhārthaṃ kiñcitsthūlāveva nirgamapraveśavindū pūrvāparābhidhānuktau | evañcābhīṣṭasthānaṃ praveśanirgamasūtramadhye yathā bhavati tathānena prakāreṇa samaṇḍalakendra śaṅkusthāpanādinābhīṣṭapradeśe pūrvāparadiśaṃ sādhye iti | tanmadhye dakṣiṇottararekhāvindudvayotpannamatsyamatsyagarekhaiveti | yāmyottaramadhye pūrvāparā rekhā taddiṅgmadhyamatsyaganeti yāmyottaradiśorityādi samyaguktam | nanu pūrvāparavindubhyāṃ matsye'na yā dakṣiṇottararekhā tadagrābhyāṃ matsyena rekhā pūrvāparavinduspṛṣṭaiveti pūrvaṃ tasyā eva vindantaratvena siddhatvāt punaḥ sādhanaṃ vyarthamanyathā dakṣiṇottararekhāyā apyasaṅgatatvāpatteriti cet satyam | dakṣiṇottararekhāśuddhyarthameva pūrvāparavinduspṛṣṭarekhāyāḥ punaḥ sādhanamiti kaiścit | vastutastu dakṣiṇottarapūrvāparasūtrasampātarūpābhīṣṭasthānāt kendrāt prāguktavṛttasya vakṣyamāṇopayogitvenāvaśyakatvāt tasya ca pūrvāparavindantarasūtrādhikavyāsasaṅgatatvāddindantararekhā mūlāgrayorvardhanīyā sā tatra vṛtte pūrvāpararekhā bhavati | tasyā vindoruparyadhaśca vakratvaṃ kadācit syādataḥ prathamameva pūrṇārekhāsiddhyarthaṃ vindantarasiddhamatsyamukhapucchagatarekhāyā vindantarādhikatvena tadutpannamatsyagarekhāyā ṛjvyāḥ sutarāmadhikatvena punaḥ pūrvāpararekhāsādhanaṃ yuktataramiti tattvam | evamevāvyavahitadigdvayāntarotpannalaghumatsyaiścaturbhiḥ sūtrairvṛtte koṇadiśaḥ | tadidamabhīṣṭasthānakendrakamaṇḍale digaṣṭakaṃ siddham |

3.4.6

atha dik‌sūtrasampātarūpābhīṣṭasthānāt tātkālikacchāyāgrasthānamāha |

3.5

madhyādabhīṣṭasthānāddigrekhāsampātarūpādinirgatairnisṛtairaṣṭadigrekhārūpaiḥ | bahirdikasūtrasampātakendravṛttādvahiḥ | anenaiva vṛttakaraṇaṃ pūrvamanuktaṃ dyotitam | anyathā bahirityasyānupapatteḥ | pūrvavṛttagrahaṇe tu digrekhāsampātasya madhyatvānupapatteḥ | caturasraṃ koṇarekhādhikasūtrakarṇadvayatulyaṃ samacaturbhujaṃ kuryāt | yathā ca taddarśanam | tatra caturasre bhujasūtrāṅgulairvakṣyamāṇabhujamitasūtrasyāṅgulairnirgamapraveśakālikairdattaiḥ pūrvāparasūtradardhajyāvaddīyamānaistatra vṛtte yasmin pradeśe bhujāgraṃ tatpradeśa iṣṭaprabhā nirgamapraveśānyatarakālikacchāyāgramuktam | pratītistu dik‌sūtrasampātasthaśaṅkunā jñeyā | atropapattiḥ| vakṣyamāṇabhujasya chāyāgrapūrvāparavṛttāntaratvena pratipāditatvādiṣṭacchāyāgramuktadiśā jñātaṃ samyak | caturasrakaraṇaṃ vakṣyamāṇāgrāsādhakaprācyapararekhānukārarekhāyā vṛttāntastadvahirvā ṛjutvasiddhyarthamiti |
atha pūrvāpararekhāyāḥ sañjñāntaramāha |

3.6

prākpaścimāthritā pūrvapaścimasambaddhā sādhitā rekhā samavṛttamucyate | saiva rekhonmaṇḍalaṃ viṣuvanmaṇḍalam | caḥ samuccaye | ubhayasañjñakaṃ kathyate | atropapattiḥ | kṣitijapūrvāparavṛttasaṃyogau pūrvāpare tatsūtraṃ pūrvāparasūtramiti | pūrvāparavṛttasya bhūmātūrdhvādharānukārivṛttatvenādarśanādrekhākāratayaiva darśanācca pūrvāparavṛttamapi tatsūtram | pūrvāparavṛttasya samamaṇḍalatvenābhidhānāt tadrekhāsamamaṇḍalasañjñoktā | atha svanirakṣadeśakṣitijavṛttasyonmaṇḍalākhyasya tatsaṃyogayoḥ saṃlagnatvāt tanmadhyasūtratvena pūrvāparasūtrasyāpi sattvāt pūrvāparasūtramunmaṇḍalasañjñam | etenānyadeśakṣitijasañjñayā svadeśakṣitijasañjñā sutarāṃ siddheti pūrvāparasūtrasya kṣitijavṛttasañjñā dyotitā | pūrvāparasthānayoḥ kṣitijavṛttasya saṃlagnatvādullikhitavṛttasya kṣitijānukāritvācca | evaṃ nirakṣadeśapūrvāparavṛttaṃ viṣuvanmaṇḍalākhyaṃ pūrvāparasthānayoḥ saṃlagnamiti tanmadhyasūtratvenāpi pūrvāparasūtrasya siddhatvāt pūrvāparasūtraṃ viṣuvanmaṇḍalasañjñaṃ krāntivṛttasya dṛgvṛttasya ca calatvāt kādācitkatvena pūrvāparasthānasaṃlagnatvāt tatsañjñā nokteti dhyeyam |
athāgrājñānamāha |

3.7

tasmiṃścaturasre pūrvāpararekhāta uttarabhāge viṣuvadbhāgragākṣabhāgrapradeśasyākṣabhāṅgulāntaritetyarthaḥ | prācyaparā rekhā pūrvāpararekhānukārā rekhā tathā sarvatastulyāntareṇa yatheṣṭacchāyāgrarekhābhujāntareṇa tathākṣabhāntareṇa kāryā | antaramiṣṭacchāyāviṣuvatoriṣṭacchāyāgrarekhākṣabhāgrarekhayorityarthaḥ | madhyaṃ caturasre'ṅgulātmakamantarālaṃ sarvatastulyam | agrākarṇavṛttāgrocyate | atropapattiḥ| bhujasya karṇavṛttāgrā palabhāsaṃskāreṇāgra uktatvāddakṣiṇagole palabhādhikottarabhujasadbhāvena palabhono bhujo'greti prācyaparasūtrāduttarabhāge'kṣabhāgrarekhā bhujamadhye bhavatīti dvayo rekhayorantaramagrā palabhonabhujarūpā | evamuttaragola uttarabhujasya palabhālpatvādbhujonapalabhāgreti palabhārekhā prācyaparasūtrāduttarabhāgasthā bhujarekhāto'pyagrāntareṇottaradiggīti dvayo rekhayorantaraṃ bhujonapalabhārūpaṃ karṇavṛttāgrā | evaṃ dakṣiṇabhujasya palabhonāgrātvāt palabhāyuto bhujo'greti prācyaparasūtrādbhujāgrapalabhāgrarekhayoḥ krameṇa yāmyottaratvāt tayorantarālaṃ palabhābhujaikyarūpamagrā palabhāyāḥ śaṅkutalānukalpatvāt sadottaratvaṃ chāyāsamvandhādyuktam | gole śaṅkutalasya dakṣiṇatvādgrahāparadiśi chāyāsadbhāvācca | ata eva prācyaparasūtrāddakṣiṇabhāge dakṣiṇabhujavaśādakṣabhāgrarekhākalpana uktānutpattyā samyaguttarabhāge pūrvāparasūtrāditi viṣuvadbhāgragetyatra vyākhyātam |
atha prasaṅgājjñātacchāyātaḥ karṇajñānaṃ tacchuddhiṃ cāha |

3.8

dvādaśāṅgulaśaṅkucchāyayorvargayogāt padaṃ chāyākarṇaḥ syāt | athāsya śuddhirūpaṃ chāyāsādhanamāha | asyeti | chāyākarṇasya vargāt śaṅkuvargaṃ catuścatvāriṃśadadhikaṃ śataṃ viśodhya mūlaṃ chāyā | prakārāntareṇa chāyākarṇaśuddhimāha | śaṅkuriti | viparyayācchāyāsādhanavaiparītyācchāyākarṇavargācchāyāvargaṃ viśodhya mūlamityarthaḥ || śaṅkurdvādaśāṅgulamitaḥ syāt | atropapattiḥ | dvādaśāṅgulaśaṅkuḥ koṭiratrabhābhujastatkṛtyoryogapadaṃ karṇa ityatrakarṇaḥ karṇa ityādyatracetrādyuktarītyopapannam | nanu diksādhanottaramiṣṭaprabhāyākarṇasādhanaṃ bhagavatā sarvvajñena kimarthamuktamagre'grādīnāṃ svatantratayoktatvāt | na ca vinā gaṇitamamagrājñānārthamidaṃ yuktamuktamiti vācyam | vakṣyamāṇabhujajñānasyāgropajīvyatvena tasyāśca bhujopajīvyatvenānyonyāśrayāt | gaṇitajñātāgrāyāḥ punaḥ sādhanasya vyarthatvācca | na ca bhujasūtrāṅgulairddānairityaneneṣṭacchāyāgraṃ jñātamiti na kintvetaduktyā dik‌sūtrasampātaspṛśaṅkorvṛttaparidhau chāyāgrajñānāt tatpūrvāparasūtrāntare bhujasadbhāvāddinā gaṇitaṃ bhujo'pi jñāta iti nānyonyāśraya iti vācyam | tathāpi bhagavataḥ sarvvajñasya niṣprayojanatvokteranucitatvāt | vinā prayojanaṃ mandokterapyabhāvācca | na hi dik‌sādhane'grābhujādikamāvaśyakaṃ yena taduktiryuktā | kiñca karṇasādhanasya gaṇitoktyā vakṣyamāṇakarṇa sādhanatulyatvenātra kathanamanucitam | na hi dik‌sādhanārthaṃ bhākarṇamityā hatāditi siddhāntaśiromaṇyuktivadatra chāyākarṇa upayukto yena taduktiryukteti caturasramityādiślokacatuṣṭayamanyena mandabuddhinā kṣiptaṃ na bhagavatoktamiti cennaivam | bhujasādhanopajīvyāgrāyā etaduktaprakāreṇa siddhau diśaḥ samyak siddhā iti diksādhanaśuddhyarthamagrāsādhanam | prakārāntareṇāpi vakṣyamāyatrijyāvṛttīyāgrayā trijyā labhyate tadānayāgatayā ketyanupātena sādhitakarṇasaṃvādena śuddhayavagamārthaṃ karṇasādhanaṃ coktam | anayāgrayā karṇastadā trijyāvṛttīyāgrayā ka iti phalasya trijyātutyasyānayanārthaṃ vā karṇasādhanamiti kecit | vastutastu maṇḍale chāyāpraveśanirgamasthānasthitapūrvāparavindvoḥ pratyekaṃ rekheti rekhādvayaṃ sarvvatastulyāntaraṃ kāryaṃ tenāntararekhānyataro vinduścālyastau pūrvāparavindū tadrekhā madhyasthānasya pūrvāpararekheti | tatrobhayavindurekhayorantarāṅgulamānaṃ svalpatvādgaṇayitumaśakyamataḥ pratyekarekhe prācyapararekhe prakalpya tanmadhyakendrāt pūrvvavṛttaṃ pratyekamiti vṛttadvayaṃ kuryāt | tatra svasvavṛtte svasvaprācyapararekhā spaṣṭā kāryā tābhyāṃ svasvakālikau bhujau svasvavṛtte deyau tadagre chāyāgrarekhe svasvavṛtte kārye svasvaprācyaparasūtrāt svasvavṛtta uttarabhāge'kṣabhāṅgulāntareṇa rekhe kārye tataḥ svasvavṛtte svasvadrekhayorantaraṃ svasvavṛtta ubhayakālikakarṇavṛttāgre aṅgatvena gaṇayituṃ śakye tadantaraṃ pūrvvavindvoryāmyottaramantaraṃkarṇavṛttāgrāsādhanakathanenānītaṃ bhujāntarasya vindvantaratvāt tasya cāgrāntaratvena phalitatvāt | viṣuvaddine golabhede tu bhujāntaramagrāyoga iti vindvoryāmyottaramagrāyoga iti | tenoktararītyā vinducālyastatsūtraṃ pūrvāparasūtraṃ sphuṭamityāśayena bhagavatāgrā nirūpitā tasyāḥ śuddhyarthaṃ karṇo'pi sādhita iti tattvam |
atha pūrvādhikāre krāntyādyānayanamuktaṃ tat pūrvādhikārāvagatagrahāt kevalānna sādhyamiti ślokābhyāmāha |

3.10

bhānāṃ cakraṃ rāśīnāṃ vṛttaṃ krāntivṛttaṃ svasvavikṣepamitaśalākāgraprotanakṣatragaṇairyuktamityarthaḥ | yuge mahāyuge prākpūrvavibhāge triṃśatkṛtyastriṃśatsaṅkhyakā kṛtirviṃśatiḥ ṣaṭśatamityarthaḥ | parilambate dhruvādhārabhagolasthānāt taddvāramavalambate | atra parilambata ityanena bhacakraparyāptabhramaṇābhāva ukto'nyathā grahabhagaṇaprasaṅgena madhyādhikāra evaitaduktaṃ syāt | tathā ca taddvāramavalambanaktyā parāvṛtya yathāsthitaṃ bhavatītyāgataṃ tatrāpi svasthānāt tathaiva paścimato'pyavalambata iti sūcitam | evañca bhacakraṃ paścimata īśvarecchayā prathamataḥ katicidbhāgaiścalati tataḥ parāvṛtya yathāsthitaṃ bhavati tato'pi tadbhāgaiḥ krameṇa pūrvataścalati tato'pi parāvṛtya yathāsthitamityeko vilakṣaṇo bhagaṇaḥ | tena prāgityupalakṣaṇam | paścimāvalambanānuktistu saṃvādakāle tadabhāvāt | atra triṃśatkṛtveti pāṭhaḥ prāmādikaḥ | yuge ṣaṭśatakṛtvo hi bhacakraṃ prāgvilambate | iti somasiddhāntavirodhāt | tatpaścāccalitaṃ cakramiti brahmasiddhāntokteśca | ahargaṇāt tadguṇāt ṣaṭśatadguṇitād bhūdinairyugīyasūryasāvanadinairbhaktādyat phalaṃ bhagaṇādikaṃ prāpyate tasya bhagaṇatyāgena rāśyādikasya bhujaḥ kāryastasmāddaśāptāṃśā daśabhirbhajanenāptabhāgāstriguṇitā ayanasañjñakā jñeyāḥ | bhujāṃśāstriguṇitā daśabhaktāḥ phalamayanāṃśā iti tātparyārthaḥ | tatsaṃskṛtāt tairayanāṃśairbhacakrapūrvāparacalanavaśādyutahīnādgrahāt pūrvāparabhacakracalanāvagamastvayanagrahasya ṣaḍbhānantargatāntaragatatvakrameṇa krānticchāyācaradalādikaṃ sādhyam | na kevalādviśeṣokteḥ | chāyā vakṣyamāṇā caradalaṃ caraṃ parvādhikāroktam | ādiśabdādayanavalanamāyanadṛkkarma saṅgṛhyate | yadyapi tatsaṃskṛtād grahāt krāntirityeva vaktavyamanyeṣāmeva tadupajīvyatvādgrahaṇaṃ vyarthaṃ tathāpi krāntirityaktyā kevalakrāntijñānārthaṃ tatsaṃskṛtagrahāt krāntiḥ sādhyā | padārthāntaropajīvyāyāḥ krānteḥ sādhanaṃ tu kevalādityasya vāraṇārthaṃ krāntimānaṃ tatsaṃskṛtāt sādhyamiti sūcakaṃ chāyācaradalādikathanam | atropapattiḥ | īśvarecchayā krāntivṛttaṃ svamārge paścimataḥ saptaviṃśatyaṃśaiḥ kramopacitaiścalitaṃ tataḥ parāvṛtya svasthānamāgatya tatsthānāt pūrvataḥ saptaviṃśatyaṃśaiścalitam | tathā ca sṛṣṭyādibhūtakrāntiviṣuvadvṛttasampātāśritakrāntivṛttapradeśo revatyāsannaḥ prāgānītagrahabhogāvadhirūpaḥ svasthānāt pūrvamaparatra vā krāntivṛttamārge gataḥ | viṣuvadvṛtte tu tadbhāgasya paścimabhāgaḥ pūrvabhāgo vā gataḥ | sampāte tadvṛttayoryāmyottarāntarābhāvāt krāntyabhāvaḥ | pūrvasampātapradeśe tu tayoryāmyottarāntaratvāt krāntirutpannāto yathāsthitagrahabhogāt krāntiramaṅgateti sampātāvadhikagrahabhogāt krāntiryuktā | tatra sampātāvadhikagrahabhogajñānārthaṃ pūrvvasampātāvadhikaḥ pūrvvādhikārokto grahabhogo varttamānasammātapūrvvasampātāśritakrāntivṛttapradeśayorantarabhāgairayanāṃśākhyaiḥ pūrvvasampātapradeśasya pūrvvapaścimāvasthānakrameṇa yutahīno bhavati | krāntyupajīvyapadārthā api varttamānasampātādutpannā iti tatsādhanamapi tatsaṃskṛtagrahāt | aghāyanāṃśajñānaṃ tu ṣaṭśatabhagaṇebhyaḥ pūrvvānupātarītyāhargaṇādgrahabhogo bhagaṇādikastatra gatabhagaṇamitaṃ parapūrvvabhacakrāvalambanaṃ gatam | varttamānaṃ tvārambhe paścimāvalambanādrāṣipaṭkrāntargate rāśyādike paścimāvalambanamanantargate pūrvvāvalambanam | tatrāpi tribhāgargatānantargatatvakrameṇa calanaṃ parāvarttanaṃ ceti bhujaḥ sādhitastato navatyaṃśaiḥ saptaviṃśatibhāgāstadā bhujāṃśaiḥ ka ityanupātena guṇaharau navabhirapavartya bhujāṃśāstriguṇitā daśabhaktā iti sarvamupapannam |
athoktasyāntarasya pratyakṣasiddhatvamiti sārdhaślokenāha |

3.11

ayane dakṣiṇottarāyaṇasandhau viṣuvadvaye golasandhau calitaṃ cakraṃ dṛktulyatāṃ dṛṣṭigocaratāṃ sphuṭamanāyāsaṃ gacchet | tatra pratyakṣatastanmitamantaraṃ dṛśyata ityarthaḥ | tathā ca sṛṣṭyādikāle revatīyogatārāsagnāvadhi meṣatulādyoḥ karkamakarādyorviṣavāyanapravṛtteridānīṃ tvanyatra tatsvarūpe pratyakṣe iti krāntivṛttaṃ calitamanyathā tadanupapatteriti bhāvaḥ | nanu pūrvato'paratra vā calitamiti kathaṃ jñeyamityata āha | prāgiti | chāyārkādyaddine sūryasyāyanadikparāvartanamudaye prācyaparasūtrasthatvaṃ vā tasmin dine'nyasmin dine vā madhyāhnacchāyāto vakṣyamāṇaprakāreṇa sūryaḥ sādhyastasmādityarthaḥ | karaṇāgate prāguktaprakāreṇānītaḥ spaṣṭaḥ sūryastasminnityarthaḥ | nyūne sati | antarāṃśaiḥ sūryayorantarāṃśaiścakraṃ krāntivṛttaṃ prāk pūrvasmin calitamiti jñeyam | atha yadyadhike sati śeṣaiḥ sūryayorantarāṃśaiścakramāvṛtya parivṛtya paścāt paścimābhimukhaṃ tathā calitamiti jñeyam | atropapa ttiḥ | chāyāto vakṣyamāṇaprakāreṇa sūryo vartamānasampātāṅkakhitāgatastu revatīyogatārāsannādyāvadhito'tastayorantaramayanāṃśāstatra krāntivṛttasya pūrvacalane gaṇitāgatārkācchāyārko'dhiko bhavati | paścimacalane tu nyūno bhavatīti samyagupapannam |
atha carādyupajīvyāṃ palabhāmāha |

3.12

svābhīṣṭadeśa evaṃ viṣuvatī calitaviṣuvaddinasambaddhā revatyāsannasyāpyupacārādviṣuvatsañjñā tadyāvartakamevamiti | dinārdhajā mādhyāhnikī yā vanmitā dvādaśāṅgulaśaṅkośchāyā dakṣiṇottararekhāyāṃ nirakṣottaradakṣiṇadeśakrameṇottarasyāṃ dakṣiṇasyāṃ prabhāyāḥ dakṣiṇottararekhāsthatvaṃ vinā madhyāhnāsambhavāt sā tanmitā tatra tasminnabhīṣṭadeśe viṣuvatprabhākṣabhā bhavati | etena dvādaśāṅgulaśaṅkuḥ koṭiḥ palabhā bhujastatkṛtyoryogapadaṃ karṇa ityakṣakarṇaḥ karṇa ityakṣakṣetraṃ vakṣyamāṇopayuktaṃ pradarśitam | tadā sūryyasya viṣuvadvṛttasthatvāddiṣuvatprabheti sañjñoktā |
atha lambākṣayorānayanamāha |

3.13

trijye dvisthānasthe śaṅkucchāyāhate ekatra dvādaśaguṇitāparatra prāguktayā viṣuvatprabhayā guṇitā viṣuvatkarṇabhājitobhavatākṣakarṇena bhaktā phale krameṇa lambajyākṣajye tayorjyayordhanuṣī krameṇa lambākṣau sadobhayagole dakṣiṇadiksthau bhavataḥ | atropapattiḥ | yāmyottaravṛtte nirakṣakhadeśapūrvāparavṛttayoryadantaraṃ tadakṣaḥ | yāmyottaravṛtte dakṣiṇakṣitijapradeśādviṣuvadvṛttasya yadantaraṃ tallambaḥ | ubhāvūrdhvagole svapūrvāparavṛttāddakṣiṇau tajjye akṣalambajye bhujakoṭī trijyākarṇa ityakṣakṣetrādakṣakarṇakarṇe dvādaśapalabhe koṭibhujau tadā trijyākarṇe kāvityanupātābhyāṃ lambākṣajye taddhanuṣī lambākṣāvityupapannam |
atha madhyāhnacchāyāto'kṣānayanaṃ ślokābhyāmāha |

3.15

abhīṣṭadine mādhyāhnikī chāyā bhujasañjñā jñeyā | tena bhujena trijyā guṇitā madhyāhnacchāyākarṇena bhaktā phalasya dhanuḥ kalā natā natasañjñāstā natakalā dakṣiṇe bhuje madhyāhnacchāyārūpabhuje prācyaparasūtramadhyāddakṣiṇādiksthe sati | uttaradikkā uttare bhuje dakṣiṇāḥ | co viṣayavyavasthārthakaḥ | tā natakalāḥ sūryakrāntikalāḥ prāguktāḥ | digbhede khadiggorbhinnatve miśritāḥ saṃyuktāḥ sāmye'bhinnadikke viśliṣṭā antaritāḥ | co viṣayavyavasthārthakaḥ | akṣakalā bhavanti | atrānāvaśyakabhujasañjñayā bhagavatopapattiruktā | tathāhi | dvādaśāṅgulaśaṅkakoṭau madhyāhnacchāyākarṇe vā madhyacchāyābhujastayā khasvastikānmadhyāhnakāle sūryasya yāmyottaravṛtte yadantareṇa natatvaṃ tā natakalāstajjyā natāṃśajyā madhyāhnonnatāṃśajyārūpaśaṅkau trijyākarṇe vā bhuja iti madhyāhnacchāyākarṇe karṇe madhyāhnacchāyā bhujastadā trijyākarṇe ko bhuja ityanupātena natajyā taddhanurata kalātmakatvānnatakalāstā grahasambaddhā iti chāyādigviparītadikkāḥ | atha krāntyaṃśākṣāṃśayorekadikke yogena natāṃśā iti dakṣiṇā natakalā dakṣiṇakrāntikalābhirhīnā akṣāṃśā bhavanti | krāntyaṃśākṣāṃśayorbhinnadikke'ntareṇa natāṃśā yadi dakṣiṇāstadā krāntyūnākṣāṃśasya natatvāduttarakrāntiyutā akṣāṃśāḥ | yadi cottarāstadākṣonnakrānternatatvānnatonottarakrāntirakṣa iti samyagupapannam | kecit tu bhujagrahaṇādabhīṣṭakāle prācyaparasūtrācchāyāgraṃ yadantareṇa yāmyamuttaraṃ vā bhujastaṃ svalpāntarānmadhyacchāyāṃ prakalpya tasyāḥ karṇaṃ cānīyoktadiśā nataliptāstā abhīṣṭakāntisaṃskṛtā akṣāṃśā bhavantītyāhaḥ |
athākṣāt palabhānayanamāha |
tābhyo'kṣakalābhyo'kṣajyā bhavati | caḥ samuccaye | akṣajyāvargaṃ trijyāvargāt tyaktvā śeṣānmūlaṃ lambajyā | anantaramakṣajyā dvādaśaguṇā lambayā lambajyayā guṇanasya bhajanasambandhādbhaktetyarthasiddham | akṣabhā syāt | atropapattiḥ | akṣakalānāṃ jyākṣajyā tasyāstrijyākarṇe bhujatvāt tadvargonāt trijyāvargānmūlaṃ lambajyā koṭiḥ | tayākṣajyā bhujastadā dvādaśakoṭau ko bhuja ityanupātena viṣuvacchāyeti |

3.19

svadeśākṣāṃśeṣṭadinīyamadhyāhnasūryanatāṃśayorbhāgānāṃ bahutvādvahuvacanam | ekadiktve'ntaramanyadiktve'nyathā yogaḥ kāryaḥ | śeṣa uktasaṃskārasiddho'ṅkaḥ krāntiḥ syāt | tasyāpakramasya jyā trijyayā guṇyā paramakrāntijyayā prāguktayā bhaktā phalasya dhanurbhāgādikaṃ meṣādigo meṣādirāśitritayāntargato'rkaḥ syāt | karkāditraye'rke cakrārdhāt ṣaḍrāśita āgatārkaṃ tyaktvā śeṣaṃ madhyāhnakāle sphuṭo'rkaḥ syāt | tulāditritaye ṣaḍbhayutādāgatārkāt sphuṭo'rko jñeyaḥ | āgato'rkaḥ ṣaḍbhayutaḥ sphuṭorkaḥ syādityarthaḥ | makarāditraye'rke dvādaśarāśibhya āgatātyaktvā śeṣamanāṃśasaṃskṛtaḥ sphuṭo'rkaḥ syāt | karaṇāgatajñānārthaṃ vyastāyanāṃśasaṃskṛta ityarthasiddham | pūrvaṃ tatsaṃskṛtagrahāt krāntiḥ sādhyetyarthasyokteḥ | atropapattiḥ | ekadiśi krāntyakṣayogānnataṃ dakṣiṇamato'kṣonaṃ krāntirdakṣiṇā | bhinnadiśi krāntyūnākṣo nataṃ dakṣiṇamanenākṣo hīnaḥ krāntiruttarā | akṣonakrāntirnataṃ tūttaramato'kṣayutaṃ krāntiruttarā | asyā jyā krāntikaṃ jyā | paramakrāntijyayā trijyābhujaḥ syāt tadānayā ketīṣṭā sāyanārkabhujajyā taddhanuḥ sāyanārkabhujaḥ | bhujasya caturṣu padeṣu tulyatvāt prathamapade meṣāditraye sūryasyaiva bhujatvādbhuja eva sūryaḥ | karkāditraye dvitīyapade ṣaḍbhādūnasyārkasya bhujatvādbhujonaṣaḍbhamarkaḥ | evaṃ tṛtīyapade tulāditraye ṣaḍbhena hīnārkasya bhujatvāt ṣaḍyuto bhujo'rkaḥ | caturthapade makarāditraye sūryonabhagaṇasya bhujatvādbhujonabhagaṇo'rka iti sarvaṃ vaiparītyāt sugamataram |
16 || athāgatasphuṭasūryasya karaṇāgatasphuṭatulyatvajñānamāgatasphuṭasūryānmadhyamasya karaṇāgatamadhyamārkaṃtulyatvena viśeṣaṃ vaktuṃ ślokārdhenāha |
tasmādāgatasphuṭasūryyānmāndaṃ phalaṃ mandaphalamasakṛdanekavāraṃ vāmaṃ vyastaṃ saṃskṛtaṃ sphuṭasūryye'hargaṇānītaḥ sphuṭasūryya syāt | ayamarthaḥ | sphuṭasūryyaṃ madhyamaṃ prakalpyapūrvvamandoccāt prāguktarītyā mandaphalaṃ dhanamṛṇamānīya sphuṭasūryya ṛṇaṃ dhanaṃ kāryaṃ madhyamasūyyaḥ | asmādapi mandaphalaṃ spaṣṭasūryye vyastaṃ saṃskṛtaṃ madhyamo'smādapi mandaphalaṃ spaṣṭe vyastaṃ madhyamārkka iti yāvadaviśeṣastāvadasakṛt sādhyo'rkko madhyo'hargaṇānīto bhavatīti | tathā ca madhyamārkkāt sphuṭārkkasādhana ekavāraṃ mandaphalasaṃskāraḥ sphuṭārkkānmadhyārkkasādhane tvanekavāraṃ mandaphalavyastasaṃskāra iti viśeṣo'bhihitaḥ | atropapattiḥ | madhyamasūryyādānītamandaphalena saṃskṛto madhyaḥsphuṭo'rkko bhavati | ayaṃ vā tenaiva mandaphalena vyastaṃ saṃskṛto madhyo bhavati | atasphuṭārkkānmadhyarkkasādhane madhyajñānāsambhavāt tadānītamandaphalajñānamaśakyamataḥ sphuṭasūryyaṃ madhyamaṃ prakalpyānītamandaphale nābhimatāsannena sphaṭo'rkko vyastaṃ saṃskṛto madhyamāsannaḥ | asmādapi mandaphalamabhimatāsannamapi pūrvvasmāt sūkṣmamiti yāvadaviśeṣe madhyārkkasādhitaṃ mandaphalaṃ bhavatīti niravadyaṃ sarvvamuktam || atha madhyāhne chāyākarṇayorānayanaṃ vivakṣuḥ prathamaṃ tātkālikanatāṃśajñānaṃ kathayaṃstadbhujakoṭijye kāryye ityāha |

3.20

dik‌sāmya ekadiktve svadeśākṣāṃśamadhyahnakālikasūryyakrāntyaṃśayoryogaḥ | anyathā ata uktādekadikatvāddaiparītye bhinnadikka ityarthaḥ | akṣāṃśakrāntyaṃśayorantaraṃ kāryaṃ śeṣaṃ saṃskārotpannaṃ sūryasya madhyāhne natāṃśāsteṣāṃ natāṃśānāṃ bhujarūpāṇāṃ jyā koṭijā tadaṃśā navatiśuddhāḥ koṭistata utpannā jyā caḥ samuccaye sādhyā | atropapattiḥ | yāmyottaravṛtte sūryasya madhyāhne khasvastikādanantaraṃ natāṃśā viṣuvadvṛttaparyantamakṣāṃśāḥ | viṣuvadvṛttasūryayorantaraṃ krāntyaṃśāḥ | ato dakṣiṇakrāntau krāntyakṣayogo natāṃśā uttarakrāntau krāntyūnākṣo'kṣonakrāntirvā dakṣiṇottaranatāṃśāsteṣāṃ jyā dṛgjyā bhujastatkoṭijyā mahāśaṅkuḥ koṭistrijyā karṇa iti chāyākṣetre taddṛśānāṃ bhujatvāt |
atha chāyākarṇayorāyanamāha |

3.21

bhujavijye natāṃśajyātrijye ityarthaḥ | śaṅkoḥ pramāṇāṅgulāni dvādaśa tairguṇite kārye | ubhayatra koṭijyayā natāṃśonanavatyaṃśānāṃ jyayetyarthaḥ | bhaktā labdhe dve yathākramaṃ bhujajyātrijyāsthānīyaphalakrameṇa madhyāhne chāyātatkarṇau bhavataḥ | atropapattiḥ | dvādaśāṅgulaśaṅkuḥ koṭiriṣṭacchāyābhujastatkṛtyoryogapadaṃ karṇa iti chāyākarṇaḥ karṇa iti chāyākṣetre | mahāśaṅkukauṭau dṛgjyāvijye bhujakarṇau tadā dvādaśāṅgulaśaṅkukauṭau kāvityanupātena madhyāhnakāle chāyātatkarṇau bhavataḥ | sādhaka1 ī yostātkālikatvādityupapannam |
atha bhujasādhanaṃ vivakṣuḥ prathamamagrāṃ karṇāgra ānayati |

3.22

sūryakrāntijyā akṣakarṇaguṇitā śaṅkujīvayā śaṅkurdvādaśāṅgalarūpā jyā tayetyarthaḥ | dvādaśabhiriti phalitam | bhaktā phalaṃ sūryasyāgrā | upalakṣaṇādgrahasyāpi | iyamagrā svābhimatakālikacchāyākarṇena guṇitā madhyakarṇoddhṛtā karṇasya vyāsasya madhyamardhamiti madhyakarṇo vyāsārdhaṃ trijyā tayetyarthaḥ | pūrvāparaprathamacaramajaghanyasamānamadhyamadhyamavīrāśceti sūtreṇa madhyapadasya pūrvanipātaḥ | bhaktā phalaṃ svakā svakarṇāgrā syāt | atropapattiḥ | krāntijyonmaṇḍale koṭiragrā kṣitije karṇaḥ kujyābhuja ityakṣakṣetre dvādaśakoṭyavakṣakarṇaḥ karṇastadā krāntijyākoṭau kaḥ karṇa ityanupātenāgrā | trijyāvṛtta iyaṃ karṇavṛtte ketyanupātena karṇavṛttāgretyupapannam |
atha bhujānayanaṃ ślokābhyāmāha |

3.24

arkagrā sūryasyābhīṣṭakālikakarṇāgrā yāmye dakṣiṇagole viṣuvadbhāyutākṣacchāyayā yuktottaradikko bhujaḥ syāt | uttaragole viṣuvatyāṃ palabhāyāṃ karṇāgrā viśodhya nyūnīkṛtya śeṣamuttaradikko bhujaḥ syāt | nanu karṇāgrā palabhāyāṃ yadā na śuddhyati tadā kathaṃ bhujaḥ sādhya ityata āha | viparyayāditi | atrārkā karṇāgrāyāṃ viśodhya śeṣaṃ dakṣiṇo bhujaḥ syāt | nanu bhujasya yāmyatvamuttaratvaṃ vā kasmādityata āha | prācyaparāntara iti | pūrvāparasūtrādantarālapradeśe yāmya uttaro vā bhujaḥ syādityarthaḥ | nanu tathāpi dvitīyāvadheranuktatvādantarasyāprasiddheḥ pūrvāparasūtrāt kasyāntaraṃ bhuja ityāśaṅkāyā uttaraṃ madhyāhnacchāyāsvarūpakathanacchalenāha | mādhyāhnika iti | madhyāhnakāliko bhujaḥ sadā mādhyāhnikī madhyāhnakālikī chāyoktā | tathā ca chāyāgraṃ prācyaparasūtrādyāmyamuttaraṃ vā yadantareṇa sa bhuja iti vyaktīkṛtam | atopapattiḥ | śaṅkumūlaṃ prācyaparasūtrādyāmyamuttaraṃ vā yadantareṇa sa yāmyottaro bhujo grahasya | śaṅkustu grahādavalambasūtraṃ kṣitijasamasūtāvadhi tatrāyaṃ bhujaḥ śaṅkutalāgrayoḥ saṃskārajaḥ | śaṅkutalaṃ tu svāhorātravṛttasthitodayāstasūtrācchaṅkumūlaṃ yadantareṇa taddakṣiṇam | agrā tu pūrvāparasūtrādudayāstasūtāvadhyantaramuttaradakṣiṇagolakrameṇottaradakṣiṇā | tatra grahāparadiśi ṣaḍbhāntare'syādvastamiti śaṅkutalamuttaramagrāpi vyastadiketi tatsaṃskāro bhujo gole pratyakṣaḥ | sa mahāśaṅkoriti mahāśaṅkorayaṃ tadā dvādaśāṅgulaśaṅkoḥ ka ityanupātena bhujaḥ pūrvāparasūtrācchāyāgrāvadhi | tatra śaṅkutalāgre dvādaśāṅgulaśaṅkoḥ sādhite tatsaṃskāreṇa bhujaḥ sa eva | tatrāpyagrā pūrvaṃ sādhitā śaṅkutalaṃ tu dvādaśāṅgulaśaṅkoḥ palabhā mahāśaṅkuḥ koṭiḥ śaṅkutalaṃ bhujo hṛtiḥ karṇa ityakṣakṣetre dvādaśakoṭau palabhābhujastadā mahāśaṅkukoṭau ko bhuja ityanupātena śaṅkutalamānanīya mahāśaṅkoriyaṃ dvādaśāṅgulaśaṅkoḥ kimityanupāte guṇaharayostulyatvānnāśena palabhāyā evāvaśiṣṭatvāt | sā tūttarā dakṣiṇagole'grāyā uttaratvādekadiktvena palabhāgrayoryoga uttaro bhujaḥ | uttaragole'grāyā dakṣiṇatvena bhinnadiktvāt palabhāgrayorantaraṃ bhujastatra palabhāyāḥ śeṣamuttaro bhujo'grāyāḥ śeṣe dakṣiṇo bhujaḥ | madhyāhne chāyāyā bhujarūpatvānmadhyāhnakāliko bhujo madhyāhnacchāyeti sarvaṃ yuktam |
atha yāmyottaravṛttasthacchāyākarṇamuktvā pūrvāparavṛttasthacchāyākarṇaṃ prakāradvayenāha |

3.25.1

lambajyākṣajye krameṇākṣabhādvādaśābhyāṃ guṇite ubhayatra krāntijyayā bhakte tukārāt phale samavṛttasthe'rke tau dṛggolyacchāyāsambaddhau karṇau bhavata ubhayatra chāyākarṇaḥ syāt | atropapattiḥ | svamastakopari pūrvāparānukāreṇa yadvṛttaṃ tatsamamaṇḍalasañjñam | tatasthasya chāyākarṇānayanam | palabhābhuje'kṣakarṇaḥ karṇastadā krāntijyābhuje kaḥ karṇa iti samaśaṅkuḥ krāntijyābhuje samaśaṅkukujyonataddhṛtyoḥ krameṇa karṇakoṭitvāt | akṣācchaṅkusānāṅgulābhyaste ityādinā trijyā dvādaśaguṇitānena bhaktā tatra | ityukteḥ | palabhayāpi guṇyā krāntijyācakarṇābhyāṃ bhaktā | tata trijyā dvādaśaguṇitācakarṇabhaktā lambajyaiva siddhātau lambajyā palabhāguṇitā krāntijyābhaktā phalaṃ samavṛttagatacchāyākarṇaḥ | athātraiva palabhābhuje dvādaśakoṭirakṣajyābhuje kā koṭiriti lambajyāgrahaṇe palabhayostulyatvānnāśādakṣajyā dvādaśaguṇā krāntijyā bhaktā chāyākarṇaḥ samamaṇḍalagatḥ | krāntijyāyāḥ sadāyaṃ karṇaḥ siddhenna hi sarvadā samavṛttagato graha iti samavṛttagatagrahasyaiva karṇaḥ sādhyo nānyadeti sūcanārthaṃ samamaṇḍalage ravāvityuktam |

3.25.2

nanu grahādhiṣṭhitāhorātrapūrvāparavṛttasampātādavalambarūpasamaśaṅkorgole pratyakṣasiddhasya sādhanārthaṃ samavṛttasyābhāve'pi chāyākarṇaḥ sādhyaḥ | samamaṇḍalage ravāvityuktistu svādhiṣṭhitāhorātravṛttaparā na tvanyadā na sādhyo'nyathālkṣyatvena prakārasyātiprasaṅgāpatteḥ | na hi prakāre tadvyāvartakaṃ viśeṣaṇaṃ prasiddhaṃ yena nātiprasaṅgaḥ | parantu yadā samamaṇḍale'kṣāṃśādhikakrāntyā grahādhiṣṭhitadyurātravṛttānāmasambandhastadā gole samaśaṅkoradarśanāt bata kathaṃ tatsādhanamanivāritamityataḥ samamaṇḍalage ravāvityasya pūrvokta evārtha ityabhiprāyaṃ samamaṇḍalakaṇānayanaprakārāntarakathanacchalenāha | yadottarā krāntiracādalpā syāt tadā dyudalabhavaḥ samavṛttasthārkakrāntisādhitamadhyāhnakarṇaḥ | na tu madhyāhnakālikaḥ | akṣabhayā guṇito madhyāgrayā gṛhītamadhyāhnakarṇāgrayā bhaktaḥ phalaṃ samamaṇḍalagratagrahabimbasya chāyākarṇaḥ syāt | atra saumyetyanena dakṣiṇakrāntau tadsādhanaṃ samamaṇḍalagratagrahabimbasyādarśanāditi sphu ṭamuktam | anyathāccālpakrāntau dakṣiṇagole samaśaṅkoḥ pratyakṣatvāt tannivāraṇānupapatteḥ | atropapattiḥ | samamaṇḍalapraveśakālikamadhyāhnacchāyākarṇādvastubhūtāt karṇena dvādaśāṅgulaśaṅkustadā trijyākarṇena ka iti madhyaśaṅkustātkālikaḥ | dvādaśakoṭāvakṣabhābhujastadā mahāśaṅkukoṭau ka iti śaṅkutalam | dvādaśayornāśāt palabhātrijyāghāto madhyakarṇabhakta iti | anena bhujena madhyaśaṅkustadāgrābhujena ka iti samaśaṅkurdvādaśāgrāmadhyakarṇaghāto madhyakarṇapalabhābhyāṃ bhakto'grabhuje samaśaṅkutadglyoḥ koṭikarṇatvāt |

3.25.3

asmāt pūrvaprakāreṇa chāyākarṇānayane dvādaśayornāśānmadhyakarṇapalabhātrijyāghāto'grāmadhyakarṇābhyāṃ bhakta iti tulyayormadhyakarṇamitaguṇaharayornāśākaraṇena siddham | svatantrecchasya niyoktumaśakyatvāt | tatrāpi bhājyaharau trijyayāpavartya harasthāne madhyakarṇaguṇitāgrā trijyābhakteti madhyakarṇāgrā siddhāto madhyāgrayoddhṛta ityuktam | bhājyasthāne tu madhyakarṇapalabhāghāta iti dakṣiṇagole grahādarśanānna sādhitaḥ | uttaragole'pi krāntirakṣādhikā tadā samamaṇḍalapraveśābhāvānna sādhitaḥ samamaṇḍalāvadhyakṣāṃśatvāt | alpakrāntau tatsambhavāt sādhitaḥ | nahyasiddhaṃ gole gaṇitasādhyaṃ mānābhāvādityupapannaṃ saumyetyādi | bhāskarācāryaistu | mārtaṇḍaḥ samamaṇḍalaṃ praviśati khalpe'pame khāt palāt dṛśyo hyuttaragola eva sa viśan sādhyā tadaivāsya bhā| aprāpte'pi samakhyamaṇḍalamane yaḥ śaṅkurutpadyate nūnaṃ so'pi parānupātavidhaye naivaṃ kvaciddṛśyati || ityanena tatrāpi sādhitaḥ |

3.25.4

svābhimatakālikakrāntijyā trijyayā guṇitā lambajyayā bhaktā phalamagrā jyārūpā | lambajyākoṭau trijyākarṇaḥ krāntijyākoṭau kaḥ karṇa ityatra tyupapattiḥ | uttarārdhaṃ punaruktaṃ vyākhyātaprāyam | yaditu pūrvoktakarṇavṛttāgrānayanaśloke śaṅkujīvetyasya śaṅkoḥ koṭirūpatvāt pūrvasādhitanatāṃśabhujakoṭijyetyartho madhyakarṇa ityasya ca tātkālikamadhyāhnacchāyāyāḥ karṇastadā na punaruktam | parantvarkāgretyasya tātkālikamadhyāhnakālikakarṇāgrārthaḥ svaketyasya ca svābhīṣṭakālikakarṇāgrārtho bodhyaḥ | etadupapattistu dvādaśakoṭāvakṣakarṇaḥ karṇastadā krāntijyākoṭau kaḥ karṇa iti svakālikrāgrā | trijyāvṛtta iyaṃ tadā tātkālikamadhyāhnakālikacchāyākarṇena natāṃśakoṭijaprābhaktadvādaśatrijyāghātālakena keti dvādaśatrijyāghātayorguṇaharatvena tulyayornāśādakṣakarṇaguṇitakrāntijyā tātkālikamadhyāhnanatāṃśakoṭijyayā bhakteti | tātkālikamadhyāhnacchāyākarṇeneyaṃ karṇāgrā tadā svābhīṣṭakālikacchāyākarṇena keti svakālikā karṇāgretyupapannā | sūryādhiṣṭhitāhorātravṛttayāmyottaravṛttordhvasampātastātkālikamadhyāhnaṃ parānupātārthaṃ bodhyam | 27 || atha koṇacchāyākarṇasādhanārthaṃ koṇaśaṅkudṛgjye ślokarūpañcakenāha |

3.26

atha svābhimatakarṇena svasvakāle bhujārthaṃ karṇavṛttāgrā sādhyeti sūcanārthaṃ karṇāgrāmuktaprakāreṇa punarapi madhyakarṇa iti prāguktasya sphuṭīkaraṇārthaṃ cāha |

3.31

athaitacchāyācchāyākarṇayorānayanamāha |

3.32.1

pūrvaprakārānītasvākālikāyajyāyā na tu karṇāgrāyāḥ pūrvaṃ karṇasyaivāsiddheḥ | vargeṇa hīnāt trijyāvargārdhāddvādaśaguṇāt punadvitīyavāraṃ dvādaśaguṇāt | caḥ samuccaye| tena dvādaśaguṇitasya dvidhā sthāpananirāsāccatuścatvāriṃśadadhikaśataguṇitādityarthaḥ | pṛthak guṇakoktistu guṇanasukhārtham | śaṅkordvādaśāṅgulātmakasya vargārdhena dvisaptatyā yuktena palabhāvargeṇa bhājitādbudhairgaṇitakartṛbhiryatsaṅkhyāmitaṃ phalaṃ prāpyate tatsaṅkhyāmitaṃ karaṇī nāma sañjñayā karaṇī | tāṃ karaṇīṃ budho gaṇakaḥ pṛthagekatra sthāne sthāpayet | tato dvādaśaguṇitā palabhāgrajyāyā pūrvagṛhītayā guṇitā tathā dvisaptatiyutena palabhāvargeṇa bhaktā labdhaṃ phalasañjñaṃ tasya phalasya vargeṇa yutāyāḥ karaṇyā mūlaṃ dakṣiṇottaragolayoḥ krameṇa phalenonayutam | evamuktaprakāreṇa siddhaḥ śaṅkuḥ śaṅkorgaṇitakartuḥ sakāśāddakṣiṇottare sūrye paribhramati sati tukāraḥ kramārthe krameṇa yāmyayoruttarayorvidiśorāgneyanairṛtyoraiśānīvāyavyoḥ koṇayorityarthaḥ | dvitīyatukāraḥ pūrvāparadine vibhāgakramārthatvena vidiśorityatrānveti tena dinapūrvārdhe āgneyaiśānyordakṣiṇottarakrameṇa dināparārdhe nairṛtyavāyavyordakṣiṇottarakrameṇeti phalitārthaḥ | sa koṇasañjñaḥ śaṅkuḥ syāt | koṇaśaṅkutrijyayorvargāntarānmūlaṃ dṛgjyocyate | atropapattirbījaikavarṇamadhyamāharaṇena | tatra ityukteḥ samau pakṣau sādhyau tadarthaṃ koṇaśaṅkumānam| yā 1 dvādaśakoṭau palabhābhujaḥ śaṅkukoṭau ko bhuja iti koṇaśaṅkutalam | yā. pa.121| agrayā yutaṃ dakṣiṇagole bhujaḥ| yā. pa. a. 121|

3.32.2

uttaragole'grayāntaritaṃ bhujastatra samavṛttāduttaraṃ śaṅkutalonāgrā bhujaḥ | yā. pa. 1 a. 121| samavṛttāddakṣiṇe'gronaṃ saṅkutalaṃ bhujaḥ | yā. pa. 1 a. 121| koṇasya dakṣiṇottarapūrvāparasūtramadhyatvādbhujatulyasamacaturasre karṇaḥ khasvastikāt koṇasthasūryyanatāṃśānāṃ jyā dṛgjyeti bhujavargo dviguṇo dṛgjyāvargo dakṣiṇagole | yāva. pa. va 1 yā. pa. a. 24 ava. 14472| uttaragole | yāva. pava. 1 yā. pa. a. 24 ava 14472| ayaṃ koṇaśaṅku yā 1 varga yāva 1 hīnatrijyāvargarūpadṛgjyāvarga yāva1 triva 1 sama iti pakṣau samacchedīkṛtya chedagame pakṣayoḥ śodhanārthaṃ nyāsaḥ | dakṣiṇagole { yāva. pava 1 yā. pa. a 24 ava 144 yāva 72 yā. triva 72 | } uttaragole { yāva. pava 1 yā. pa. a 24 ava 144 yā 72 yā. triva 72 } atha | ekāvyaktaṃ śodhayedanyapakṣādrūpāṇyanyasyetarasmācca pakṣāt | ityuktenāvyaktapakṣe'vyaktavargasthāne dvisaptatipalabhāvargayogo yāvattāvadvargaguṇo vyaktasthāne palabhāgrācaturviṃśatighāto yāvattāvadguṇo dakṣiṇagole dhanamuttaragola ṛṇam | rūpapakṣe tu catuścatvāriṃśadadhikaśataguṇitenāgrāvargeṇa hīno dvisaptatiguṇastrijyāvargastatra dvisaptatriguṇastrijyāvargaścatuścatvāriṃśadadhikaśataguṇitena trijyāvargārdhena tulyatvāt tulyaguṇalāghavārthaṃ tathaiva dhṛtaḥ | tatrāpyekadaiva guṇanārthaṃ trijyāvargārdhamagrāvargeṇa hīnaṃ catuścatvāriṃśadadhikaśataguṇamiti siddham | sārdharāśijyādhikāgrāyāṃ tu trijyāvargārdhena hīno'grāvargaścatuścatvāriṃśadadhikaśataguṇa ṛṇam | atha | avyaktavargādi yadāvaśeṣaṃ pakṣau tadeṣṭena nihatya kiñcit |

3.32.3

kṣepyaṃ tayoryena padapradaḥ syādavyaktapakṣo'sya padena bhūyaḥ || vyaktasya pakṣasya samakriyaivamavyaktamānaṃ khalu labhyate tat | ityukteḥ pakṣayormūlārthamavyaktavargāṅkenāpavartaḥ kāryaḥ | vargāṅkastu dvisaptatiyutaḥ palabhāvargastenāpavartite'vyaktapakṣe prathamasthāne yāvattāvadvargaḥ siddhaḥ | dvitīyasthāne dvimitaguṇakasya pṛthakkaraṇādarkaghnī viṣuvacchāyāgrajyayā guṇitā tayā bhaktā phalākhyamityuktyā phalaṃ dviguṇaṃ yāvattāvadguṇaṃ dakṣiṇottaragolakrameṇa dhanamṛṇam | rūpapakṣe'pavarttite karaṇyākhyaṃ sārddharāśijyāto'grāyāmūnadhikāyāṃ dhanamṛṇam | tato'pi mūlārthaṃ pakṣayoravyaktāṅkārdharūpaphalasya vargo yojitaḥ | tatrāvyaktapakṣe yojanapūrvakamūlagrahaṇe prathamasthāne yāvattāvat | dvitīyasthāne phalaṃ dakṣiṇottaragolayordhanamṛṇam | yathā | yā 1 pha 1 | yā 1 pha 1 | uttaragole'vyaktasyarṇatvaṃ vā | yā 1 pha 1 | ubhayathā madhyāvyaktanāśasambhavāt | rūpapakṣe tu mūlagrahaṇe tadvargasaṃyuktakaraṇīpadamiti sārdharāśinyānadhikāgrāyāmadhikāyāṃ tu karaṇyūnasya phalavargasya mūlam | tathā ca trijyāvargārdha to'grajyāvargeonādityatra sārdharāśijyādhikāgrāyāmuktānupapattāvapi | yatra kvacicchuddhividhau yadecca śodhyaṃ na śuddhyedviparītaśuddhyā | vidhistadā proktavadeva kintu yoge viyogaḥ sudhiyā vidheyaḥ || iti bhāskoktarītya|grajyāvargeonādityatrāgrāvargeṇāgrāvargādvā hīnādityarthadvayena krameṇa nyūnādhikāgrāsattvantvena vā na kṣatiriti dhyeyam | atha punaḥ samaśodhanārthaṃ pakṣayoryāsaḥ|

3.32.4

dakṣiṇagole {yā1 pha1} karaṇyūnaphalava{yā0 pa1} rgapadasya phalato nyūnatvāt tatpakṣayorapi nyāsaḥ| {yā1pha1} {yā0 pa1} atraikāvyaktamityādinā | śeṣāvyaktenoddharedrūpaśeṣaṃ vyaktaṃ mānaṃ jāyate'vyaktarāśeḥ| ityanena ca prathamasthāne padaṃ phalena hīnamityupapannam | dvitīyasthāne padena hīnaṃ phalamityuktaṃ koṇaśaṅkurbhabhavatāyaṃ noktaḥ | ṛṇasya sthitiviparītatvāt | na hyṛrdhvagole sthitiviparītamadhogole'dṛśyamapi dṛśyate yena tatkathanamāvaśyakam | nāpyadhogole dṛśyatvāt tatkathanāpattiḥ | ūrdhvagolasthasya chāyāsādhakatvena sādhanāt tatra chāyāsamabhavādevāprayojakatvāt | uttaragole tu {yā1pha1} vā {ya1pha1} prathamasthāne phalena yutaṃ padamupapa{yā0pa1} {ya0pa1} nnam | dvitīyasthāne phaleneonaṃ padamityuktatvānnoktaḥ | chāyānupayuktatvāt | karaṇīnaphalavargapadasya phalato nyūnatvāt tatpaccayorapi nyāsaḥ {yā1pha1} vā {yā1 pha1} | atra prathamasthāne padena yuktaṃ phalaṃ koṇaśaṅkurūpapannaḥ | dvitīyasthāne padena hīnaṃ phalaṃ koṇaśaṅkuriti taddvayamupapannam | nanvidaṃ tatorddhagole dinārdha eva koṇaśaṅkudvayaṃ dṛṣṭvādbhagavatā kathamupekṣitamiti cenna | tatra trijyāvargārdhata ityatra vyastaśodhanāt phalena hīnasaṃyuktaṃ padamityatrāpyuttaragola eva hīnasaṃyuktamityasyāvṛttyā phalaṃ padena hīnasaṃyuktamityarthasiddherbhagavatā taddvayasyānupekṣitatvāt | samavṛttāddakṣiṇasthatve koṇaśaṅkurdinapūrvāparārdhakrameṇāgneyyāṃ nairṛtyāṃ cottarasthatvenaiśānyāṃ vāyavyāṃ vā bhavatīti sarvamupapannam | atra bījakriyopapādakasūtrāṇāmupapattirvistarabhītyā noktā |

3.32.5

sā tvagrajakṛṣṇadaivajñagurucaraṇaracitāyāṃ bhāskarīyabījaṭīkāyāṃ samyaguktāvadheyeti | śaṅkuḥ koṭistrijyākarṇastadvargāntarapadaṃ dṛgjyā dṛgvṛttanatāṃśānāṃ jyeti tatrijyāvargaviśeṣānmūlaṃ dṛgjyetyupapannam | koṇīyadṛgjyātrijye dvādaśaguṇe dṛgjyāsambandhikoṇaśaṅkunā bhakte labdhe dṛgjyātrijyākrameṇa chāyācchāyākarṇau staḥ | tukārādevaṃ koṇeṣu caturṣu deśakālayoḥ | yathāsvaṃ svamanatikramyeti yathāsvaṃ yathādeśaṃ yathākālaṃ chāyācchāyākarṇau sādhyau | ayamarthaḥ | kacihneśe caturṣu koṇeṣu kvacicca koṇadvaye kvacicca dinārdha eva koṇadvaya ityādi deśakālānurodhena yathāyogyamiti | atropapattiḥ prāguktā spaṣṭā ca | atha dikpradeśasambandhena chāyākarṇāvuktvā kālasambandhena sārdhaślokābhyāmāha |

3.35

uttaragole carotpannayā jyayā carajyayetyarthaḥ | pūrvacarānayane carajyāyāścarajeti sañjñokteḥ | yuktā trijyāntyā syāt | yāmyagole tayā carajyayonā trijyāntyā syāt | natotkramajyonā sūryodayāddinagataghaṭyo dinaśeṣaghaṭyo vā dinārdhāntargatā unnatasañjñāstābhirūnaṃ dinārdhaṃ natakālo ghaṭyātmakastasyāsubhyo liptāstattvayamairityādividhinā munayo randhrayamalā ityādyuktotkramajyāpiṇḍairutkratkramajyā | pañcadaśaghaṭyadhikanate tu pañcadaśaghaṭyūnanatasya kramajyākhaṇḍaiḥ kramajyā tayā yuktā trijyotkramajyā bhavati | tayā hīnetyarthaḥ | svāhorātrārdhasaṅguṇā | gṛhītacarajyāsambandhyahorātravṛttavyāsārdhaṃ dyujyā tayā guṇitā trijyayā bhaktā phalaṃ chedasañjñaḥ syāt | athānantaraṃ chedo lambajyayā guṇitastrijyayā bhājyaḥ phalamiṣṭakāle śaṅkuḥ syāt | tasya śaṅkorvargaṃ trijyāvargācchodhayet | śeṣasya mūlaṃ dṛgjyā | asyāṃ chāyākarṇau tu pūrvavat | pūrvoktarītyā bhavataḥ | atra chāyākarṇātviti koṇacchāyākarṇasādhanaślokāntarbhāgasya grahaṇāt tat ślokoktarītyābhīṣṭaśaṅkudṛgjyābhyāṃ chāyākarṇau sādhyāvityuktam | atropapattiḥ | yāmyottaravṛttordhvabhāgagrahādhiṣṭhitadyurāvṛttasampātāt kṣitijadyurāvṛttasampātadvayabaddhodayāstasūtrakṣitijasambaddhayāmyottaravṛttasūtrasampātaparyantamahorāvṛtte sūtraṃ trijyāturhṛdantyā | sā cūttaragole carajyāyutā trijyā dakṣiṇagole carajyayonā trijyā | unmaṇḍalayāmyottarasūtrāvadhyahorātravṛttavyāsārdhe krijyātvāt | unmaṇḍalasyottaradakṣiṇakrameṇa kṣitijādūrdhvādhaḥsthatvena tadyāmyottarasūtrayormadhye carajyātvācca | grahāhorāvṛtte yāmyottarāhorātravṛttasampātādubhayatra nataghaṭyantareṇa sthāne tatsūtraṃ natakālasya sampūrṇajyā | tanmadhyādūrdhvasūtraṃ śararūpaṃ natotkramajyā | tayā hīnāntyā grahasthānādahorātravṛtta udayāstasūtraparyantamṛjusūtraṃ trijyāturhṛdamiṣṭāntyā | tattulyā yāmyottarordhvavyāsasūtrāntargatā sā dyujyāpramāṇasādhiteṣṭahṛtiḥ | dyujyāguṇā trijyābhaktā phalaṃ chedaḥ | asmāt trijyākarṇe lambajyā koṭistadeṣṭahṛtikarṇe kā koṭirityanupāteneṣṭaśaṅkuḥ | asmāddṛgjyācchāyātatkarṇā uktarītyā siddhyantītyuktamupapannam |
atha ślokatrayeṇa chāyākarṇābhyāṃ natakālānayanamāha |

3.36

iṣṭakālikakarṇāgrayā guṇitā lambajyā | tukārādagrajyāyā nirāsaḥ | tātkālikacchāyāyāḥ karṇāṅgulasaṅkhyābhirbhaktā phalaṃ krāntijyā | sā krāntijyā trijyayā guṇitā paramakrāntijyayā bhaktā phalasya dhanū rāśyādikaṃ kṣetraṃ sthānaṃ bhuja iti yāvat | padaiścaturbhiśchinnajñātestatra pade bhava utpannaḥ | yathoktarītyā karkādau projjhya cakrārdhetyādyuktyā sūryaḥ syāt | atropapattiḥ | karṇāgre karṇāgrā labhyate trijyāgre ketyagrā | trijyākarṇe lambajyā koṭistadāgrākarṇe kā koṭirityanupātena trijyāyostulyayorguṇaharayornāśādiṣṭakarṇāgrāguṇitalambajyā karṇabhaktā krāntijyā | asyāḥ sūryānayanaṃ prāgevoktamiti punaruktatvāt sugamataram |
39 || atha bhābhramaṇamāha |

3.38

abhīṣṭakālikacchāyayā guṇitā trijyā gṛhītacchāyāyāśchāyākarṇena bhaktā phalaṃ dṛgjyā dṛgjyāyā vargeṇa hīnāt trijyāvargādyatpaṅkuāmitaṃ mūlam | cakāro yattadornityasambandhāt tacchabdaparaḥ | abhīṣṭaśaṅkuḥ | sa iṣṭaśaṅkustrijyayā guṇitaḥ svadeśīyalambajyayā bhaktaḥ phalaṃ chedaḥ | sa chedastrijyayā guṇito dyujyayā bhakta unnatakālasya jyā vilakṣaṇā | yaddhanurunnatakālo na bhavati | tayānītayonnatajyayā hīnā svāntyā svadyujyāsambaddhacarajyāvagatāntyā | avaśeṣasyotkramajyābhirmunayo randhrayamalā ityādyuktotkramajyāpiṇḍairdhanuḥ | avaśeṣasya trijyādhikatve tu yadadhikaṃ tasya kramajyāpiṇḍairdhanustataḥ pañcāśadyuktamutkramadhanurbhavati | evaṃ prakāreṇa siddhāṅkā dinasya pūrvārdhāparārdhayornatakālāsavo bhavanti | atropapattiḥ | pūrvoktavyatyāsāt sugamā | tatra chedastrijyāpariṇata iṣṭāntyā tasyā jyātvāsambhavaḥ | avadhyudayāstasūtrasyāhorātravṛttavyāsasūtratvābhāvādityunnatajyākāreṇa svalpāntaratvena darśanādanujetyuktam | ata eva bhāskarācāryaiḥ | iṣṭāntyakāmunnakālamaurvītulyāṃ prakalpyetyādyuktam | tadanurakṣanāmunnatakālatvāpattyā tayā honetyādibhāgasya vyarthatvāpatteriti dik |
ayeṣṭakālikāyayā krāntijyādvārā sūryasādhanaṃ sārdhaślokenāha |

3.40

abhimate divase pūrvavibhāge paścimavibhāge vā'ṅgatathāntare pūrvāparasūtrādbhujatrayāntare sthāne kṛte | ayamarthaḥ | pūrvāparasūtrasya madhyasthānādbhujāṅgu lāntareṇa cihnamekaṃ dvitīyaṃ pūrvavibhāge pūrvāparasūtrāt kālāntarīyabhujāṅgu lāntareṇa cihnaṃ tṛtīyaṃ paścimavibhāge pūrvāparasūtrāditarakālāntarīyabhujāṅgu lāntareṇa cihnam | evamekasmin divase kālatraye svabhujāntareṇa pūrvāparasūtrāccihnatraye kṛte satīti | matsyadvayāntarayutairavyavahitacihnābhyāṃ pratyekaṃ matsyamutpādyeti matsyadvayasya pratyekamukhapucchagatarūpamadhyasūtrayoḥ svamārgānusāreṇa prasāritayoryogo yasmin sthāne tasmādityarthaḥ | trispṛksūtreṇa | cihnatrayalagnatulyasūtramitena vyāsārdhena bhrāmamacchāyāmārgamaṇḍalaṃ bhavati | prathamāntimakālāntargatakālikacchāyāgraṃ tadvṛttaparidhau bhavatītyarthaḥ | atropapattiḥ | prācyaparasūtrādbhujāntare chāyāgramiti chāyāgratrayaṃ jñātvā tatspṛṣṭaparidhivṛttasya madhyajñānārthamavyavahitacihnadvayamatsyābhyāmavyavahitacihnamadhyasya dakṣiṇottarasūtre bhavataḥ | tatra vṛttaparidhipradeśebhyaḥ kendrasya tulyāntaratvenāvyavahitacihnamadhyasthānasyāvaśyaṃ paridhisaktatvāt tatsūtramapi kendre lagnaṃ bhavati | evaṃ pratyekāvyavahitacihnamadhyasūtrayoryogastadvṛttakendraṃ siddham | madhyarekhājñānārthaṃ matsyadvayaṃ tatkendrādvṛttaṃ bhāgatrayaspṛgbhavatīti kiṃ citram | yadyapi chāyāgrasya sūryyacalanānurodhena calanāt tasya tu vṛttākārāsambhavāt pratikṣaṇaṃ dyurātravṛttabhedāt | anyathā krāntibhedānupapatterityekavṛttaparidhau chāyāgrabhramaṇaṃ na sabhavati | ata eva bhāskarācāryairbhratitayāṅgābhramaṇaṃ na sadityuktam | tathāpi sādhitabhāyāṇāmavaśyamekavṛttasthatvasambhavāt tadantarvartināṃ chāyāgrāṇāṃ tatparidhisthatvaṃ svalpāntaratvādaṅgīkṛtya bhagavatā kṛpālunā chāyāgradarśanaṃ vināpi chāyāgrasthānajñānamanyakālikacchāyāgrasthānayordarśanenābhīṣṭasamaye meghādinācchādite ravau rāśyādisūryajñānopajīvyagrābhujādijñānārthamuktam | bahukālāntaritabhāgragrahaṇe sthūlam | alpāntarite kiñcit sūkṣmamiti dhyeyam |
atha kālajñānamuktvā tadupajīvakaphalādeśādyupayuktalagnajñānaṃ vivakṣustadupayuktasvodayajñānārthaṃ meṣāditayāṇāṃ laṅkodayāsasādhanapūrvakatannibandhanaṃ ślokābhyāmāha |

3.42

ekadvitribhajyāḥ | ekarāśijyādvirāśijyātrirāśijyāstrirāśidyujyayā guṇyāḥ kramāt svakrāntijyāsambandhidyujyābhirbhājyāḥ | phalānāṃ dhanūṃṣi bhinnabhinnasthāne sthāpyāni | sthānadvaye sthāpyānotyarthaḥ| anantaraṃ svādho'dhaḥ| svādadho'dha ekarāśijyāsambandhi phalaṃ yathāsthitaṃ tataḥ prathamaphalaṃ dvitīyaphalādvitīyaphalaṃ tṛtīyaphalānnūnīkṛtya pṛyadyuktau prathamaphalaṃ dvitīyaphalānnyūnaṃ kṛtaṃ taddvayoḥ phalayormārjanāt tṛtīye śodhyāsambhavaḥ | prathamasya jñānāsambhavaśceti prathamadvitīyayoḥ pṛthaksthāpanamāvaśyakam | ata eva na tridhā pṛthagityuktam | meṣāt | meṣamārabhya rāśitrayāṇāṃ laṅkodayāsavo bhavanti | prathamaphalaṃ meṣasyodayāsavaḥ | dvitīyonatṛtīyaphalaṃ mithunasyodayāsava ityarthaḥ | niyatattvāt tanmānamāha | khāgāṣṭaya iti | meṣamānaṃ saptatiyutaṃ ṣoḍaśaśataṃ vṛṣamānaṃ pañconamaṣṭādaśaśataṃ mithunamānaṃ pañcatriṃśadadhikamekonaviṃśatiśatamityarthaḥ | atropapattiḥ | siddhāntaśiromaṇau | meṣādijīvāḥ dyutayo'pavṛtte tadbhumije krāntiguṇā bhunāḥ syuḥ | tatkoṭayaḥ svadyunighnyapavṛtte vyāsārddhavṛtte pariṇāmitānām || cāpeṣu tāsāmasavastato ye te'dho viśuddhā udayā nirakṣe | iti | tatsvarūpoktyā trijyākarṇe trirāśidyujyā koṭistadekadvitrirāśijyākarṇeṣu kā ityanupātena koṭayo dyujyāpramāṇena horātravṛtte tadasukaraṇārthaṃ trijyāpramāṇena sādhyā iti dyujyāpramāṇenaitāstadā trijyāpramāṇena kā ityanupātena trijyāyorguṇaharayostulyatvena nāśādekādirāśijyāstrirāśidyujyayā guṇyāḥ svadyujyayā bhaktā ityupapannāḥ| āsāṃ dhanūṃṣyekādirāśīnāmudayāsavastatra pratyekṛrāśyudayāsujñānārthaṃ khādho'dhaḥ śodhanamityupapannaṃ tribhadyujyārdhaguṇā ityādi laṅkodayāsava ityantam | ata laṅkāpadaṃ nirakṣadeśaparaṃ vyākhyeyam | sarvanirakṣadeśe cetrasaṃsthānasyoktasya tulyatvenoktarītyānyanirakṣadeśe tatsiddhau bādhakābhāvāt | anyathā svanirakṣadeśe tatsādhanārthaṃ grahavaddeśāntarasaṃskārakaraṇāpatteḥ | nijodayakaraṇārthaṃ svanirakṣadeśīyānāṃ carasaṃskārasya samanantaramevoktatvāditi dik | khāgāṣṭaya ityādāvuktaprakāragaṇitakrameṇopapattiḥ |
ayebhyaḥ svadeśodayāsūn ślokārdhenāha |

3.43

ete siddhāḥ | svakīyairdeśasambandhena yānyutpannāni carakhaṇḍāni carānayanaprakāreṇaikādirāśīnāṃ carākhyānīyoktarītyā khādho'dhaḥ śodhitāni meṣādimithunāntānāṃ rāśīnāṃ carakhaṇḍāni bhavanti | tairūnāḥ santaḥ iṣṭodayāsavaścarakhaṇḍasambandhideśe meṣāditrayāṇāmudayāsavo bhavantītyarthaḥ | atropapattiḥ | meṣādermithunānto nāḍībhistithimitābhirudgacchet | sagati kuje tadadhaḥsthe prathamaṃ tābhiścaronābhiḥ || iti bhāskaroktyā pratyekodayāsujñānaṃ pratyekacareṇeti pratyekacaraṃ tu carakhaṇḍamityupapannam |
athāvaśiṣṭarāśīnāmudayānāha |

3.44

tato'nantaraṃ ete meṣādilaṅkodayāsavo vyastā mithunavṛṣameṣakrameṇa sthāpitāḥ svaiḥ svairmeṣādicarakhaṇḍakaistribhirvyastairudayakrameṇa sthāpitairyutāḥ karkādayastrayaḥ kanyāntāḥ krameṇa jñātodayāsumānā bhavanti | evaṃ ṣaṇṇāmuktvāvaśiṣṭānāmudayāsujñānamāha | utkrameṇeti | eta uktā meṣādayaḥ kanyāntāḥ ṣaṭsaṅkhyākā utkrameṇa kanyāsiṃhakarkādyutkrameṇa | evakāro meṣavṛṣādikramanirāsārthakaḥ | tulādayaḥ ṣaḍrāśaya iṣṭā jñātasvadeśodayāsamānā bhavanti | tathā ca kanyodayastulāyāḥ | siṃhodayo vṛścikasya | karkodayo dhanuṣaḥ | mithunodayo makarasya | vṛṣodayaḥ kumbhasya | meṣodayo mīnasyeti siddham | atropapattiḥ | kanyāntāddhanuṣo'ntastithimitanāḍībhirudglaye | lagati kuje cordhvasthe paścāt tābhiścarākhyābhiḥ || tadrahitaiḥ khahṛtāśaiḥ kanyānto vā jhaṣānto vā | carakhaṇḍairunāḍhyāstena nirakṣodayāḥ svadeśe syuḥ || iti bhāskāroktyā sugamā |
athābhīṣṭakāle ṛṇadhanalagnasādhanārthaṃ gatabhogyāsūnāha |

3.45

iṣṭakāle cālanena sañjātāt sūryādgatabhogyāsavaḥ | gatāsavo bhogyāsavaśca sādhyāḥ | kathaṃ sādhyā ityata āha | svodayāsuhatā iti | bhuktabhogyāḥ sūryākrāntarāśerye bhuktabhāgāḥ sūryasya bhāgādyavayavātmakā ete triṃśataḥ śuddhā bhogyabhāgāḥ | sūryākrāntarāśeḥ svadeśodayāsubhirguṇitāstriṃśatā bhaktā gatāsavo bhogyāsavaḥ krameṇa bhavanti| atopapattiḥ | yasmin kāle lagnaṃ sādhyaṃ tasmin kāle sūryaḥ sādhyo'nyathā tātkālikalagnasiddhirna syāt | athaitadarthaṃ sūryākrāntarāśerbhuktāsavo bhogyāsavaśca sādhyāḥ | sūryodayāt tatkālaparyantaṃ pūrvāgrimakālayostadrāśerlagnatvāt | anantaraṃ ca rāśyudayāsugaṇanayā lagnajñānasya suśakyatvācca| atastriṃśadbhāgairudayāsavastadā bhuktabhogyabhāgaiḥ ka iti bhuktabhogyakālāsavaḥ | atrodayakālāsūnāṃ sampātāvadhi rāśigrahaṇenotpannatvāt sūryo'yanāṃśasaṃskṛto grāhyaḥ | anyathā sūryākrāntarāśeruktodayasambandhābhāvādasaṅgatatāpatteḥ | ata eva
iti bhāskarācāryeoktaṃ saṅgacchate | nanūktarītyaudayikārkādeva bhuktabhogyāsavaḥ sādhyāḥ sūryodayāt tatkālāvadhi tadrāśerlagnatvāt | nahīṣṭakāle tadrāśilagnaṃ yena tadgatabhogyāsavaḥ sādhavaḥ | nāpi tātkālikārkāt sūryodayāvadhikāste tātkālikārkasya sūryodayakālikatvābhāvāt | tat kathaṃ bhagavatā sarvajñena bhāskarādiṣṭakālikādityuktamiti cet | ucyate | udayānāṃ nākṣatratvānnākṣatraghaṭyo grāhyāśāstrasiddhāḥ | sarvvatra sādhitaghaṭīnāṃ sāvanatvat | tāsāṃ nākṣatrīkaraṇamāvaśyakamanyathā tallagnānupapatteḥ | tadarthaṃ grahodayaprāṇahatā ityādyuktyā iṣṭasāvanaghaṭīṣu gatikalotpannāsavo'dhikā nākṣatratvārthaṃ tadeṣṭasāvanaghaṭīṣu kiyadadhikamityanupātenāgataphalayuktāḥ sāvanāḥ kāryāḥ | tatrāgataphalasya cetrāvayavodayāsubhiraṣṭādaśaśatakalāstadā gatāsubhiḥ kā ityanupātasiddhāṣṭādaśaśatodayāsvorguṇaharayostulyatvena nāśādavaśiṣṭasāvanasvarūpaḥ sūryye yojitaḥ | sāvanāstvavikṛtā eva sthitāḥ | tathā ceṣṭakāliko'rko yatkāle lagnaṃ tatkālāt pūrvvagṛhītasāvanaghaṭyo nākṣatā eva bhavantīti bhagavatā samyaguktam | bhāskarādiṣṭakālikārkāditi | anenaivābhiprāyeṇa bhāskarācāryyairapyuktam | lagnārthamiṣṭaghaṭikā yadi sāvanāstāstātkālikārkakaraṇena bhaveyurārkṣyaḥ | ārkṣyodayā hi sadṛśībhya ihāpaneyāstātkālikatvamatha na kriyate yadārkṣyaḥ || iti |
athābhīṣṭaghaṭikābhya ṛṇadhanalagnasādhanaṃ ślokābhyāmāha |

First 39 of 47 passages. Read on

Linked texts (1)