A Cluster of Nyāya Flowers 58
Nyāyamañjarīgranthibhaṅga 58
- Language
- Sanskrit
58.p1
śarīrasāmānyalakṣaṇam ātmānantaraṃ vibhāgasūtre śarīranirdeśāt tadanukrameṇa tatsvarūpanirūpaṇārthamāha
58.p2
śarīrasya yallakṣaṇaṃ yena ca rūpeṇa bhāvyamānasyāpavargopayogitā tadubhayamapi pratipādyate | tatra śarīratvameva tāvat prathamaṃ śarīrasya lakṣaṇaṃ tena hi samānāsamānajātīyebhyastad vyavacchidyate, tasmin satyapi ceṣṭendriyārthāśrayatvaṃ yadasya lakṣaṇamucyate tat tena rūpeṇātmano bhogāyatanaṃ śarīramiti jñāpayitum | ceṣṭendriyārthāśrayatayā hi śarīramātmano bhogāyatanaṃ bhavati | mumukṣuṇā ca sukhaduḥkhopabhogarahitātmatattvasvabhāvāniḥśreyasādhigamavinihitamanasā tathā bhogādhiṣṭhānatayā śarīraṃ bhāvayatā tatpariharaṇe yatnaḥ kāryaṃ ityācāryaśceṣṭendriyārthāśrayatvamasya lakṣaṇamuktavān |
58.p3
śarīrasya ceṣṭāśrayatve śaṅkāsamādhāne nanu ceṣṭā kriyā, kriyāśrayatve ca satyapi na vṛkṣādīnāṃ śarīratvamityativyāpakaṃ lakṣaṇam ? na | viśiṣṭaceṣṭāśrayatvasya viśiṣṭaprameyalakṣaṇaprakramato'vasīyamānatvāt, hitāhitaprāptiparihārayogyavyāpārādhikaraṇaṃ śarīramucyate na ceṣṭāmātrasyādhiṣṭhānam | rathādināpi nātivyāptiryathoktaprakramavaśādevānyenapreraṇāyāmasatyāmiti viśeṣalābhāt | ātmaprayatnātiriktaprerakanirapekṣahitāhitopādānaparityāgopādhikaceṣṭāviśeṣāśrayaḥ śarīramityarthaḥ | nanu pāṣāṇā-
58.p4
viśiṣṭaprameyaprakrama iti | ceṣṭāmātrāśrayatvaṃ vṛkṣādīnāmapyasti | na ca teṣāṃ lakṣaṇamiha prastutam, mumukṣostatparijñāne prayojanābhāvāt | ātmaprayatnātiriktaprerakanirapekṣeti | rathādi hi prayatnātiriktrena śarīrādinā preryate, idantu ātmaprayatnenaiva |
58.p5
niyatasya mumukṣuśarīrasyābhāvāt karmavipākavaśāt kadācid maṇḍūkādiśarīro'pyasau bhavedityarthaḥ |
58.p6
śarīraparīkṣāprayojanavarṇanam tadidānīmasmadādiśarīraṃ kiṃ pārthivameva, kiṃ vā nānābhūtanirmitamiti parīkṣyate | nanu kimanayā parīkṣayā prayojanam ?
58.p7
tathā cendriyāṇi bhautikatvāhaṅkārikatvavivekena parīkṣyante | arthā api kati kiṃguṇā iti | buddhirapi kiṃ pradhānasya prathamo vikāro mahacchabdavācya utātmana eva dharmo jñānākhyaḥ kṣaṇika ityevaṃ draṣṭavyam |
58.p8
atrendriyāṇāṃ viṣayopalabdhikāraṇatvaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ prasiddhameva | vibhāgo'pi pañcabāhyendriyāṇāṃ tveṣa sūtrita eva | sa cānantarameva tīrthāntarakathitakarmendriyaniṣedhāt sādhayiṣyate | viśeṣalakṣaṇāni tu pañcānāṃ pañcasamākhyānirvacanasāmarthyāt pramāṇavadavagantavyāni | jighratyaneneti ghrāṇam, ghreyaṃ gṛhṇātīti gandhopalabdhāvasādhāraṇaṃ karaṇaṃ ghrāṇam | cakṣurīkṣaṇaṃ locanaṃ taducyate | spṛśatyanena sparśanam, sparśaṃ gṛhṇātīti sparśopalabdhāvasādhāraṇaṃ karaṇaṃ sparśanam | sparśanamiti vaktavye tvaggrahaṇamupacārāt, mañcāḥ krośantīti tadadhiṣṭhānatvaṃ darśayitum | yathā tripuṭikādhiṣṭhānaṃ ghrāṇam, jihvādhiṣṭhānaṃ rasanam, golakādhiṣṭhānaṃ cakṣuḥ, tathā sakalatvagadhiṣṭhānaṃ sparśanam, śiraḥprabhṛtyāpādāṅguṣṭhaṃ sparśopalambhāt | tvagiti ca na bāhyameva carma kevalamucyate api tu sakalaśarīravyāpi, tuhinakaṇaśiśirasalilapānasamaye'ntarhṛdaye'pi śītasparśopalambhāditi | svāvayavasamavāyitve cendriyāṇāṃ tripuṭikādyāśrayatvamāśrayamātrāpekṣayocyate, na samavāyitvāditi | śṛṇotyaneneti śrotram, śabdaṃ gṛhṇātīti śabdopalabdhāvasādhāraṇaṃ karaṇaṃ śrotram | taccākāśaikadeśatvādanāśritamapi karṇaśaṣkulyadhiṣṭhānamucyate | tadevaṃ viśeṣalakṣaṇāni pañca pañcānāmuktāni bhavanti, tānīmānīndriyāṇi svaviṣayagrahaṇalakṣaṇānyātmano bhogasādhanatvāt saṃsārakāraṇānīti heyatayā bhāvayitavyāni, tathā bhāvyamānāni nirvedotpādanādidvāreṇāpavargāya kalpiṣyanta iti |
58.p9
indriyāṇāṃ bhautikatve viṣayagrahaṇāsambhava iti sāṃkhyamatam
58.p10
karṇaśaṣkulyavacchinnanabhobhāgābhiprāyeṇeti | śrotraśabdaṃ yataḥ prayuñjate vyavahāratāro'taḥ śrotravyavahāre nabhonimittatvācchrotrasyāpi bhautikatvam | vyavahārataḥ samarthanīyam, tannimittatvād vyavahārasya vyavahāradvāreṇa samarthanīyamityarthaḥ | āhaṅkārikāṇīndriyāṇīti | yathā ghaṭādayo mṛdviśeṣād ekasmād mṛtattvādutpannā iti niścīyante tathā prakāśaviśeṣāccakṣurādaya ekasmāt prakāśaviśeṣādutpadyante | yo'sau ca prakāśaviśeṣaḥ so'haṅkāraḥ | teṣāṃ tu vyāpakatvāditi | vyāpakatvaṃ tvahaṅkārasya, tatkāryāṇāmindriyāṇāṃ sarvatra sadbhāvaśca, teṣāṃ tadvṛttīnāṃ sarvatrāpi bhāvaḥ | indriyāṇāmavyāpakatvamiti cet tadāha vṛttirvṛttimato nānyeti | yato'nanyatvamato viṣayadeśe'pi teṣāṃ bhāvāt tadākāranirbhāsavṛtyudayaḥ |
58.p11
niyataguṇotkarṣayogitvāditi | niyatasya gandhāderguṇasya pṛthivyādīnāṃ ya utkarṣo bhūyastvam |
58.p12
gandhayuktadravyavaditi | gandhayuktadravyāṇāṃ kastūrikādīnāṃ gandhaviśeṣārthamupādānam, yasmāt teṣāmeva gandhavyañjakatvam | tathāhi kṣitidravyavyaktayaḥ pratyekaṃ sāmastyena ca gandhābhivyaktyarthamupādīyante naivaṃ jalādivyaktaya iti pṛthivīdravyavyaktīnāmeva gandhābhivyañjakatvam | na ca vācyaṃ gandhayuktidravyāṇi gandhaviśeṣasyotpādakāni nābhivyañjakānoti, utpādakatve'pyabhivyañjakatvāvirodhāt | grahaṇayogyatvāpādakatvaṃ hi dravyavyañjaka-
58.p13
tvam | taccotpādakatve'pyaviruddhamiti | evaṃ rasanādiṣvapi prayogā iti | āpyaṃ rasanendriyam, dravyatve sati rūpādiṣu madhye rasasyaiva vyañjakatvāt, ghaṭodakavat | taijasaṃ 25 cakṣuḥ, dravyatve sati rūpādiṣu madhye rūpasyaiva vyañjakatvāt pradopavat | vāyavīyaṃ sparśanendriyam, dravyatve sati rūpādiṣu madhye niyamena sparśagrāhakatvād vyajanānilavat | sarvatrānapāyād iti | cakṣurādāvapi tvacaḥ sambhavāt | uttaramānase saroviśeṣe |
58.p14
kāryasyopalabdhilakṣaṇasyetyādinā “na, buddhilakṣaṇādhiṣṭhānagatyākṛtijātipañcatvebhyaḥ” iti sūtraṃ vyācaṣṭe | buddhireva lakṣaṇaṃ kāryabhūtā |
58.p15
tadarthā ityata evāpakṛṣya vā prakramādvā arthā iti lakṣyapadaṃ darśayitavyam, tadartha iti lakṣaṇam | taditi prakṛtendriyaparāmarśaḥ | sāmānyalakṣaṇantu punastadarthā ityeva yojanīyam | taditi ghrāṇādīnāṃ viśeṣasaṃkhyānirdiṣṭānāpavamarśaḥ | evañca ghrāṇasya viṣayo gandhaḥ, rasanasya viṣayo rasaḥ, ityādi viśeṣalakṣaṇamuktaṃ bhavati | gandhatvādīnāntu ghrāṇādigrāhyatvādativyāptiriti pṛthivyādiguṇā iti viśeṣaṇopādānam | te cāmī gandhādaya indriyārthā bhogyāḥ santaḥ saktihetavaḥ saṃsāradrāghimāṇamāvahantīti heyatayā bhāvayitavyāḥ |
58.p16
nanvevaṃ gandhādiguṇādhikaraṇasyāvayavinaḥ prathamasya rāgahetorasaṅgrahaḥ syāt ? vakṣyati ca ‘tannimittaṃ tvavayavyabhimānaḥ’ iti, saṃkhyāparimāṇādiguṇāntarāṇāmapi rāgahetutvamastyeva | yathā barhikalāpānukāriparimṛditakusumadalapaṭalaśabalavilāsinīkeśapāśavṛtti rūpaṃ harati hṛdayaṃ yūnām, tathā tadgatā bahutvasaṃkhyāpi | uttaptakanakaśalānibhanitambabimbarūpavat tatparimāṇamapi harati ca sarabhasam | avayavasaṃyogavibhāgādyapi tathā kandukādikrīḍāsu
58.p17
māśritatva-viśeṣaṇatvābhyāṃ sarve guṇā iti vaiyākaraṇapakṣaparigrahaḥ | tathā ca te'vocan, saṃsargī bhedakaṃ yad yat savyāpāraṃ pratīyate | guṇatvaṃ paratantratvāt tasya śāstra udāhṛtam || iti |
58.p18
tarhi kiṃ dvandvasamāsavarṇaneneti | prādhānyāt teṣāmevāstu grahaṇamityabhiprāyeṇedamāha |
58.p19
cchidyate, vyavacchidyate ca buddhirbuddhyādiparyāyavācyatayaiva tebhya iti nābhidhānamālāmātramidam |
58.p20
nanu sāmayikatvācchabdārthapratyayasya, samayasya ca puruṣecchānirvartyatvāt kathamidaṃ vyavasthitaṃ lakṣaṇaṃ syāt ? maivam | sarvajanīnasya samayasya viplāvayitumaśakyatvāt tadvidiṣṭasya tadvācyasya lakṣaṇatvāt |
58.p21
prakārāntareṇa lakṣaṇamasyāḥ kimiti noktamiti cet | śiṃśapācodyamidam, tasminnapyukte'nuyuñjīta bhavān itthaṃ kimiti noktamiti | asti ca prayojanaṃ paryāyadvāraka lakṣaṇopavarṇanasya yat sāṅkhyānāṃ vyāmohanirasanam | evaṃ hi sāṃkhyāḥ saṅgirante 'buddhiranyā jñānamanyadupalabdhiranyā' iti tadbhramāpanayanāyaivamucyate 'buddhirupalabdhirjñānamityanarthāntaram' | eka evārtha ityarthaḥ | itthañca svarūpato nirjñātā buddhirbhogasvabhāvāt tatsādhanatvācca saṃsāraheturiti heyatvena bhāvyate |
58.p22
sukhādibuddhirbhogaḥ, tatsādhanabuddhistu bhogasādhanamiti kathaṃ pāramarṣāḥ pravadanti 'buddhiranyopalabdhiranyā' iti, nityāṃ hi buddhi te manvate, tat kimātmaivataiḥ buddhiriti gṛhītam ? na, acetanāyā bhogyāyāḥ prakṛteḥ prathamā vikṛtirmahacchabdavācyā buddhiḥ, puruṣastu cetano bhoktā anya eva, tāvimau prakṛtipuruṣau vivekenāpaśyatāṃ saṃsāraḥ, prakṛtipuruṣavivekajñānānmokṣaḥ | kā punaḥ prakṛtirnāma ? sattvarajastamasāṃ trayāṇāṃ guṇānāṃ sāmyāvasthā prakṛtiḥ | pradhānamavyaktaṃ ca taducyate yatsāmyāvasthāgataṃ guṇatrayamiti |
58.p23
sarvatra ca prītyaprītiviṣādadarśanāditi | śabdādayo hi kasyacit prītiṃ sukhamaparasyāprītiṃ duḥkhaṃ kasyacit tu viṣādaṃ duḥkhātiśayarūpaṃ janayanto dṛśyante | yathā stanayitnuśabdaḥ karṣakāṇāṃ prītinimittam, viyoginīnāntu duḥkhasya ca viṣādasya ca heturiti | prakāśapravṛttiniyamāvagamācceti | yathā buddheḥ prakāśakatvaṃ sattvadharmaḥ, arthagrahaṇaṃ prati pravṛttiryā sā rajodharmaḥ, niyataviṣayaprakāśakatvaṃ tamodharmaṃ iti | evamanvayapuraḥsarāḥ parimāṇādihetava iti | yaduktam, bhedānāṃ parimāṇāt samanvayācchaktitaḥ pravṛtteśca | kāraṇakāryavibhāgādavibhāgād vaiśvarūpyasya || iti | pradhānasiddhau pañca vītahetavojenenoddiṣṭāḥ, tatra samanvayo'munaiva vyākhyātaḥ | śiṣṭā vyākhyāyante | tathāhi, ye ye parimitā utpadyante te te śaktyātmanā saṃspṛṣṭāḥ, tadyathā aṅkurādayaḥ parimitāḥ kalalābuṃdādayaśca, deśapramāṇakālarūpajātipratyāsattibhiranukrameṇa cotpadyamānā nūnaṃ vrīhau śukre śoṇite ca saṃspṛṣṭāḥ | utpadyante ca kāryakāraṇātmakā ādhyātmikā bhedāḥ ṣoḍaśasaṅkhyākāḥ bāhyāśca devamanuṣyatiryagbhedāt trividhāḥ | te'pi kvacit saṃspṛṣṭāḥ | yaddhi niyataparimāṇaṃ samutpadyamānaṃ dṛṣṭaṃ mahadādi tadekatra saṃspṛṣṭam | anyathā niyatakrameṇa niyataparimāṇasyotpattyasambhavāt | tathā cāmī ādhyātmikā bāhyāśca bhedāḥ | tasmāt te'pyekatra saṃspṛṣṭā jāyante | teṣāṃ yatra saṃsargo'bhūt tat pradhānamiti | śaktitaḥ
58.p24
saṅgatirupapadyata eveti darśayitumuktam, 'caturasratvādinā parimāṇena ye'nvitā ghaṭādayaḥste'pyekenātmanā mṛttvādinā saṃsṛṣṭā upalabdhāḥ' iti | vyākhyātañca savistaramidaṃ prāk | viṣamapravṛttayaścetyādinā avibhāgād vaiśvarūpyasyeti hetostātparyaṃ darśitam | kāryeṣu dṛśyante śarīrādiṣu | sattvabahunāni hi devaśarīrāṇi, rajobahunāni manuṣyaśarīrāṇi, tamobahunāni' tiryakśarīrāṇi | adhyavasāyādikarmayoginamiti | na hi ātmā vyavasyati niścinoti gaurevāyamityevamādi, api tu buddhimadhyavasyantīṃ paśyatyeva sa iti | nirvikārā satī stabdhatvāt |
58.p25
sā buddhiradhyavasāyātmikā vṛttivṛttimadorabhedādadhyavasāyalakṣaṇā vṛttirātmā yasyāḥ | tadviparyayeti | adharmajñānāvairāgyānaiśvaryāṇi tadviparyayaḥ | sa cābhimānasvabhāvaḥ | abhimānalakṣaṇaṃ kāryaṃ yato'haṅkārasya tenābhimānasvabhāva ityuktaḥ | vāgādīni pañca karmendriyāṇīti | tālyādisthānavikārahetutvāt teṣāmindriyatvam | tālyādisthānavikārabhūto hi śabdaḥ, tasya vikārasya heturvāgindriyam | evamanyeṣvapi boddhavyam | gandhāditanmātrāṇīti | mālatīkusumagandhādinā viśeṣeṇānākrāntā gandhādyaviśeṣāvasthā tanmātraśabdavācyā |
58.p26
nanūtpannatattvajñāne bhogānukūlamahadādikāryārambhaparāṅmukhatvāt tasyāścaikatvād ekasmiṃstattvavidi mukte sati sarve muktāḥ syuḥ ? naiṣa doṣaḥ, tattvavidameva pumāṃsaṃ prati tasyā audāsīnyāt, anyasādhāraṇatvena tatkāryānipāyāt | tathā ca patañjaliḥ 'kṛtārthaṃ prati naṣṭamapyanaṣṭaṃ tadanyasādhāraṇatvāt | nanvevaṃ yadaiva tattvajñānamutpannaṃ tadaiva prakṛtyupārjitakarmaphalopabhogaparihānitaḥ puṃsaḥ śarīrapātaḥ syāt ? netyāha 'tiṣṭhati saṃskāravaśāccakrabhramivaddhṛtaśarīraḥ'; tataḥ saṃsāraviratau satyām,
58.p27
aho nu khalu kapilakavikathārasākṣiptahṛdayairatibahu prasaktānuprasaktyā likhitamasmābhiḥ | tadiyaṃ pradhānaprakṛtiḥ prathamā mahacchabdavācyā sā buddhistattvavidaṃ prati naṣṭāpyanyasādhāraṇatpādanaṣṭaiveti nityā| nityatvācca pratyabhijñānusandhānādivyavahāraprabandhanirvāhaṇakṣamā buddhiḥ | jñānantu tasyā vṛttiḥ | upalabdhristu puṃso vṛttimadbuddhidarśanamiti naiṣāṃ paryāyaśabdatvamiti |
58.p28
aikāntikamātyantikamiti | aikāntikamavaśyaṃbhāvāt ātyantikamapunarvinivṛtteḥ | ubhayaṃ janmādibhītiśūnyam | taṃ prati naṣṭamapyanaṣṭamiti | kṛtārthaṃ sannaṣṭamapyadarśanībhūtarmāpi | boddhari vijñātaryadhyavasātarīti | punaruktyā buddherjñānākhyavṛttiyogād boddhṛtvam, nyā0 ma0 37
58.p29
rūpabhedādavirodhaḥ | kāraṇarūpeṇa sattvam, svarūpeṇa tvasattvāditi | vastu nāstyeva | sannasannapyasat, tat kiṃ vastu bhavati ? anumānenāpi yadupalabdham 'asadakaraṇāt' ityādinā |
58.p30
cakramūrdhani ghaṭo'stīti | cakramūrdhani ghaṭasampattaye yadupātto mṛtpiṇḍastatra |
58.p31
nāsato vidyate bhāva ityasyottaramardham "ubhayorapi dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhiḥ |" iti | asataḥ śaśaviṣāṇādeḥ karaṇaṃ nāsti, sataśca vināśo nāsti, bhūtapariṇāmamātraṃ kevalamityubhayoḥ sadasatostattvadarśibhirantaḥ svarūpamavadhṛtamityarthaḥ | pūrvāparāntayoḥ prāgbhāvadhvaṃsābhāvayoḥ |
58.p32
athavā śaktiniyamādevopādānaniyama upapatsyate |
58.p33
kintu yogyatāvacchinnasvarūpasahakārisannidhānameva śaktiḥ | saiveyaṃ dvividhā śaktirucyate avasthitā āgantukā ca | sattvādyavacchinnaṃ svarūpam avasthitā śaktiḥ, āgantukā tu daṇḍacakrādisaṃyogarūpā | śaktidvayakṛtā ca kāryaniṣpattirasakṛd dṛṣṭeti tadarthibhistu tadupādānam | yogyatāpi nārthāntaraṃ kiñcit, kintu vastuviśeṣa evaityevaṃ sad viniyamādupādānaniyamasiddhenaṃ sat kāryam | na ca śaktireva kāryamiti vaktavyam, kāryasvarūpasya tataḥ pṛthagbhūtasya pratītyā vyavasthāpanāt | śakteśca kāryatve kāryādeva kāryasyotpādo'ṅgīkṛtaḥ syāt | na ca ghaṭād ghaṭa utpattumarhati | śakteśca kāryamutpadyate ityabhyupagatam, atoanyat kāryamanyā ca śaktiḥ, anuvādyavācakayorvyaṅgyavyañjakayośca dīpaghaṭayorubhayāśritā śaktirdṛṣṭeti kāryakāraṇayorapi sā kathamanubhayādhiṣṭhānā bhavitumarhati ? sati ca dvitīye kāryākhye tadāśraye kathamiyamubhayāśritā syāditi, naitadevam | yathādarśanaṃ śakterabhyupagamāt | taccaikatra dṛṣṭarūpamanyatrāpi mṛgyate | vācyavācakayorvyaṅgyavyañjakayośca dvayoḥ pṛthaktvena darśanādubhayāśritā śaktiraṅgīkṛteti hetudvayasyānupalambhāt kevalakāraṇavṛttireva śaktistatkṛtaścopādānaniyamavicāro yuktaḥ |
58.p34
buddheranityatvapradarśanam
58.p35
buddhayā siddham, utpattiniyamadarśanāt | tasmādupādānaniyamopapattiriti | odanādiphalāvacchedeti | yāvatā kālena odanādiphalaprādurbhāva ādita ārabhya tāvatkālāvasthāyinyeva pākādikriyā |
58.p36
nanu yadi buddhiḥ buddhyantaramutpādya vinaśyati tadā tajjātīyapadārthadarśanānantaraṃ sukhasādhanatvāt smaraṇakāle tajjātīyapadārthadarśanasya vināśāt smaraṇānantaramupalabdhyānuvādena parāmarśajñānaṃ sukhasādhanatvajñānaṃ vā na syādityāśaṅkyāha vinaśyadavinaśyaddaśayoriti | smaraṇasamaye vadhyaghātakanyāyena vinaśyattā ataḥ tasya vināśa iti |
58.p37
buddhijanma tatpratyakṣamiti | buddheḥ janma utpattiḥ | astyekendriyagamyeṣviti | dūrāddhi kadācid jātimātragrahaṇaṃ 'gaurayamāyāti' kadācit tu guṇamātragrahaṇaṃ 'śuklo'yaṃ kaścit' iti |
58.p38
śarīre eva ātmamanaḥsaṃyogaḥ
58.p39
pratyāsannakāraṇāntarābhāve'pīti | jñānādyapi tatra kāraṇamastyeva kintu mūrcchādyavasthānantarakālaṃ jñānotpattau tasyābhāvādakāraṇatvenāvyāpakatvam | ato'nyeṣāṃ vyabhicārāt tasyaiva sāmarthyāvadhāraṇam | vipacyamānakarmāśiyeti | āśayaḥ saṃskāraḥ, tatsahitaḥ, kevalasya saṃyogasya mṛtāvasthāyāmapi nityatvena vyāpakatvena cātmanaḥ, sadbhāvāt | upapadyate, dehasambandhamanubhavati yeṣu tāni upapattisthānāni | sthāneṣu nānāvidhabhogasādhanatayā saṃsārakāraṇaṃ bhavati, nityatvādātmamanasoḥ saṃyoga iti | na hi prathamo nāma kaścit kālaḥ samasti ādisargasyāpi pūrvasargasāpekṣatvāt, īśvaro'pi karmāpekṣa eva vicitrasya jagataḥ sraṣṭeti nirṇītametaditi kṛtaṃ vistareṇa |
58.p40
vāgiti varṇātmakaśabdakāraṇasaṃyogāducyate nendriyamiti vyākhyātam | buddhiriti mana ihocyate nopalabdhiḥ | śarīraṃ prasiddham, teṣāmārambho vyāpāraḥ saivārambha iti sarvathā tadīyakriyā pravṛttirityucyate |
58.p41
pravṛttivibhāgaḥ sā ca dvividhā puṇyā pāpikā ca | tatra pāpikā, vācā caturvidhā, manasā trividhā, śarīreṇa trividhaiveti daśavidhā | vācā pravṛttistatrānṛtaparuṣasūcanāsambaddhavacanarūpā caturvidhā, paradrohaparadravyābhilāṣanāstikyānudhyānarūpā trividhā manasaḥ pravṛttiḥ | hiṃsāsteyapratiṣiddhācaraṇarūpā trividhā śarīreṇa pravṛttiḥ, maithunakaraṇamevaṃprakārasukhādyupalakṣaṇam, seyaṃ daśavidhā pravṛttiranavaratamabhijvalato niratiśayaduḥkhavedanādāyino narakānalasyendhanam | puṇyāpi satyapriyahitavacanasvādhyāyādhyayanarūpā caturvidhā vācā pravṛttiḥ, japayajño hi svādhyāyapāṭhaḥ, upāṃśunāntaḥ saṅkalpena vā, aspṛhānukampāparalokaśraddhātmikā trividhā manasā pravṛttiḥ, dānaparitrāṇaparicaraṇarūpā trividhā śarīreṇa pravṛttiritiyamapi darśavidhaiva | eṣā ca svargasadanadvārasopānakalpā | seyamubhayato viṃśatibhedā pravṛttiḥ saṅkṣepato dvidhaiva vidhiniṣedhātmakatadavagamopāyabhedāt |
58.p42
antyasukheti | yataḥ paraṃ phalamanyat tābhyāṃ deyaṃ nāsti tadantyam |
58.p43
vyaktād vyaktānāmiti | vyaktāt parimitāt vyaktānāṃ parimitānāmutpattiḥ, pratyakṣeṇa vyaktāśritasya kāryabhūtasya vyaktasya darśanād nāvyaktāśritasyetyarthaḥ |
58.p44
tatpratyakṣatvaṃ prasajyete, na ca tatpratyakṣamiti | tasya hi pratyakṣatāyāṃ bhūyo'vayavagrahaṇasahakāriṇendriyeṇāvayavigrahaṇāt paramāṇoḥ pratyakṣatvaṃ prāpnotīti kecit | tasya mahattvānutpādakatvādeva vā agrahaṇamiti yuktam | tadevāha mahattvānutpādāditi | ārabhyārambhakatveti | yadi hyekamārabhyānyadapyārabhyeta tarhi mūrtānāṃ kāryāṇāmekadeśatvaṃ syāt | tadyathā, tadekaṃ yatra vartate evaṃ dvitīyamapi tatraiva varteta | na cāyaṃ mūrtānāṃ dharmo dṛśyata iti |
58.p45
anārabdhāvayavirūpakāryā ityādinā sautrāntikamatamāha | paudgalikakāryā ityādinā arhanmatamuktam | paryāyāntareṇa paramāṇuśabdena | tadanugamāgrahaṇāditi | mṛdvivartā ghaṭādayo mṛdrūpānugatā gṛhyante naivaṃ śabdānugatārthaṃstā arthāḥ | paramātmopādānatvamiti | sarvatra pṛthivyādau pariṇāmavaśena caitanyābhivyaktidarśanāt cetanaupādānatyameva sarvasya yuktam nācetanapradhānaparamāṇvādyupādānatvam acetanāvadutpattyasambhavāditi paramātmopādānatvavādināṃ matam | pramāṇamapyāhuḥ yat sāmānyaviśeṣavad vastu tat sarvaṃ kāraukaniṣṭham, yathā ghaṭādi, yat punaḥ kāraṇaikaniṣṭhaṃ na bhavati tat sāmānyaviśeṣavadapi na bhavati | paramakāraṇaṃ paramātmā, na hi tasyaikatvāt kenacit saha sāmānyaṃ rūpamasti, ekatvādeva ca na tasya kutaścid viśeṣa iti | ata eva na paramāṇūnāṃ paramakāraṇatvaṃ pradhānasya ca, teṣāmapi sāmānyaviśeṣavattvāt | tathāhi, paramāṇūnāṃ paramāṇutvaṃ sāmānyam, antyaviśeṣāśca vidyanta eva | sattvarajastamasāmapi acetanatvaṃ sāmānyam, parasparañca viśeṣā vidyanta eva, anyathā tritvānupapatteriti | śrutimapyāhuḥ, "yathorṇanābhiḥ sṛjate gṛhṇate ca yathā pṛthivyāmoṣadhayaḥ sambhavanti | yathā sataḥ puruṣāt keśalomāni tathā akṣarāt sambhavatīha viśvam" iti | anādau saṃsāre sthitamidamaho mūḍhamanasāṃ janitvā jantūnāṃ maraṇamatha mṛtvāpi jananam | iyaṃ sā duḥkhānāṃ saraṇiriti sañcintya kṛtinā vidhātavyaṃ ceto jananamaraṇocchedini pade ||
58.p46
pravṛttidoṣāśca vyākhyātāḥ, tajjanito'rthaḥ phalamityucyate | arthagrahaṇaṃ gauṇamukhyabhedapradarśanārtham | sukhaduḥkhe mukhyaṃ phalaṃ tatsādhanantu śarīrendriyaviṣayādi gauṇam | sarvaṃ hīdaṃ pravṛttidoṣākṣiptaṃ phalamityuktam | tadidamanādinā prabandhena pravartamānaṃ phalaṃ punarupayujyate punastyajyata iti mahataḥ khedasya heturiti bhāvyamānaṃ nirvedavairāgyādimārgeṇāpavargopayogitāṃ pratipadyate | āttamāttaṃ vijahatastyaktaṃ tyaktañca gṛhṇataḥ | puṃsaḥ phalapaṭīyantramaho kaṣṭaḥ pariśramaḥ || tat punaḥ phalaṃ karmaṇā kiṃ sadya eva sampadyate kālāntareṇa vā ? ucyate, dvividhaṃ karma vihitaṃ niṣiddhañca, tatra vidhiphalānāṃ kālaniyamo nāsti, kriyāphalaṃ dogdhi pacatīti samanantaramutpadyamānaṃ dṛśyate | vidhiphalānāntu naiṣa niyama iti śabdaparīkṣāyāṃ citrākṣepaparihārāvasare nirūpitametat | vidhiphalamapi ca kiñcana codanāvacanaparyālocanayā sadya iti niścīyate vṛṣṭiriva kārīryāḥ, kiñcidaihikaphalamapi karma vastubalāt kālāntarāpekṣaṃ bhavati putreṣṭyādi, na hi sahasaiva nidhilābhavat putralābhaḥ sambhavati garbhasambhavahetubhūtabhāryāparīrambhādikramāpekṣatvāt | jyotiṣṭomādi tu svargaphalaṃ karma phalasvarūpamahimnaiva pāralaukikaphalamavatiṣṭhate | svargo hi niratiśayā prītistadanyathānupapattiparikalpitaḥ kanakagiriśikharādirvā deśaḥ, ubhayathāpi naitaddehopabhogyatāṃ pratipadyate | aniyataphalantu citrādi kaiściduktam, tacca yuktamayuktaṃ veti tatraiva parīkṣitam | niṣiddhasya tu karmaṇaḥ sarvasyaiva prāyeṇa paraloka eva phalam,
58.p47
nandīśvaranahuṣayoriti | nandināmā brāhmaṇakumārako viprebhya ātmano'lpāyuṣṭvamavagamya tādṛśaṃ tīvratapoviśeṣarūpaṃ karmākarod yena tenaiva śarīreṇa bhagavataḥ śaṅkarasya gaṇādhipatyapūrvakamajarāmaratvamavāpa yenādyāpi nandīśvara iti īśvaraśabdena vyavahriyate | nahuṣākhyaśca somavaṃśaprabhavo rājarṣimaṃhatā puṇyakarmasambhāreṇendrapadamavāpya brāhmaṇān svavāhanakarmaṇyaśvavad niyuñjāno brāhmaṇaśāpāt sadya evājagaratvamavāpa | tīvrasaṃvegeti | tīvrasaṃvegena mahatā prayatnena sarvātmanā tatparāyaṇatvena nirvṛttam |
58.p48
phalasya ca putrapaśvāderanyatra saṃvetatvāditi | anyatrasamavetatvaṃ svāvayavasamavetatvam putrāderatra vivakṣitam | mukhyasya putrajanmajasya | taddheturāgeṇa sukhaheturāgeṇa |
58.p49
bādhanā pīḍanaṃ santāpanam, sā lakṣaṇamasyeti bādhanālakṣaṇaṃ duḥkham | tatra mukhye duḥkhe lakṣye lakṣaṇaśabdo yathāśruta eva, bādhanayaiva hi duḥkhasvarūpaṃ lakṣyate bādhayati pīḍayatīti | gauṇe tu duḥkhe śarīrādau lakṣye bādhanānuṣaktamiti vyākhyeyam |
58.p50
nanu ca pūrvasūtrākhyātena phalagrahaṇenaiva duḥkhasyopadiṣṭatvāt kimarthaṃ punarupadeśaḥ, sukhapratyākhyānārthamiti cet, na, pūrvāparavirodhāt, sakalaprāṇabhṛdanubhavasākṣikatvena ca sukhasya pratyākhyātumaśakyatvāt | tatpratyākhyāne ca vivakṣite kimarthaṃ prameyasūtre phalopādānam ? phale khalu sukhaduḥkhe iti vyākhyātam, tataśca sukhapratyākhyāne duḥkhamevāvaśiṣyate taccānena duḥkhaśabdenaiva nirdiṣṭamiti kiṃ phalagrahaṇena ? ucyate, na sukhaleśasya saṃsāre jantubhirantarāntarānubhūyamānasya pratyākhyānāya duḥkhagrahaṇam, sarvatra tathātvabhāvanopadeśārthaṃ sannapi sukhalavo duḥkhameveti bhāvayitavyastatsādhanamapi sarvaṃ duḥkhameveti mantavyam |
58.p51
na tad vyavasitaṃ puṃsāṃ na tat karma na tad vacaḥ | na tad bhogyaṃ samastīha yanna duḥkhāya jāyate ||
58.p52
taditthaṃ duḥkhamutkṛṣṭaṃ tiraścām, madhyamaṃ manuṣyāṇām, hīnaṃ devānām, hīnataraṃ vītarāgāṇāmityāgamavidaḥ | vītarāgāṇāṃ duḥkhatānavaṃ yuktito'pyavagamyate, duḥkhasya rāganibandhanatvāt |
58.p53
tattvataścintyamānaṃ hi sarvaṃ duḥkhaṃ vivekinaḥ | viṣasampṛktamadhuvat sarvaṃ duḥkhībhavatyadaḥ || sukhādhigamalobhena yatamāno hi pūruṣaḥ | sahasraśākhamāpnoti duḥkhameva tadarjane || evaṃ sarvamidaṃ duḥkhamiti bhāvayato'niśam | sarvopapattisthāneṣu nirvedo'sya pravarttate ||
58.p54
tatkāraṇayoranukūlapratikūlayoriti | tadā hi tayoḥkāraṇatvād na tadviṣayau rāgadveṣau yuktau |
58.p55
ajamamaram janmavināśarahitam, anantamātmanastena rūpeṇāvasthānāt, śāśvatam vyāpakamiti |
58.p56
bhaṭṭaśrīśaṅkarātmajacakradharakṛte nyāyamañjarīgranthibhaṅge aṣṭamam āhnikam
Linked texts (1)
- Nyāyamañjarī — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit