Yashastilaka 4
Śrutasāragani 4
- Language
- Sanskrit
Contents
4.1
athedānīṃ dvitīyāśvāsasya paṭbandhanāmaṣṭīkā kriyate | tasminnāśvāse ādimaṅgalārthaṃ jinavākstavanapuraḥsaraṃ śrīsomadevācāryaḥ nāndīsūtramidamāha—śrīkāntetyādi | syādvādivādatviṣaḥ | syādasti, syānnāsti, syādastināsti, syādavācyam, syādasti vā vaktavyam, syānnāsti vā vaktavyam, syādasti nāsti vā vaktavyam, ityevaṃ syācchabdapūrvakaṃ prativastu saptabhaṅgān vadatītyevaṃśīlaḥ syādvādī śrīmadbhagavadarhatsarvajñavītarāgasya vādo dvādaśāṅgaśāstraṃ tasya tviṣo vāṇyo vacanāni jagattrailokyasya tatrasthitabhavyajanasamūhasya manasaścittasya matānyabhīṣṭāni puṣyāsuḥ poṣayantu | kathaṃbhūtāḥ syādvādivādatviṣaḥ | śriyo'bhyudayalakṣaṇalakṣmyastā eva kāntāḥ striyastāsāṃ kucāḥ stanāsta eva kumbhāḥ kalaśāḥ sukhāmbutādhārabhūtatvātteṣāṃ vibhramaḥ śobhā tāṃ dharantīti śrīkāntākucakumbhavibhramadharāḥ 2 | kalpadrumāḥ kalpavṛkṣāḥ | āviṣṭaliṅgatvādatra strīliṅgasya viśeṣaṇaṃ puṃstvam | punaḥ kathaṃbhūtāḥ | syādvādivādatviṣaḥ svargastrījanalocanotpalavanakrīḍākṛtārthāgamāḥ svargasya saṃbandhino ye strījanā devāṅganāsamūhāsteṣāṃ locanāni netrāṇi tānyeva utpalavanāni kuvalayakānanāni | sukhaśītalotpādahetutvāt | teṣā teṣu vā yā krīḍā tayā kṛtārthaḥ kṛtakṛtya āgama āgamanaṃ yāsāṃ tāstathoktāḥ | aparaṃ kathaṃbhūtāḥ syādvādivādatviṣaḥ | janmāpūrvavibhūtivīkṣaṇapathaprasthānasiddhāśiṣaḥ janmana ārabhya āsaṃsāramārabhya āgama āgamanaṃ yāsāṃ yā apūrvā vibhūtiḥ paramamuktilakṣmītyarthastasyāḥ vīkṣaṇapathe avalokanamārge yatprasthānaṃ prathamanaprārambhastasmin siddhāśiṣaḥ śrīsiddhacakrasya puṣpākṣatā-śiṣaḥ | prasthānasiddhihetutvādityarthaḥ | uktaṃ ca—'sarvathābhinayatyāgī yathā dṛṣṭamapekṣakaḥ | syādvādastāvake nyāyenānyeṣu nātmavidviṣām ||' tathā coktam—'bhāratyāṃ vyavasāyena jigīṣāyāṃ rucau tathā | śobhāyāṃ pañcasu prāhuḥ viddhvaniṃ pūrvasūrayaḥ ||' rūpakālaṃkāraḥ | atra prathamacaraṇe narendralakṣmīprāptirvarṇitā, dvitīyacaraṇe devendralakṣmīsamāgamo vyākhyātaḥ, tṛtīyacaraṇe muktilakṣmīrdarśitam, etattrayadarśanena saha paramasthānāni kathitāni bhavanti | tāni kāni? sadgṛhasthatvaṃ pārivrājyaṃ surendratā | sāmrājyaṃ paramārhatyaṃ nirvāṇaṃ ceti sapta tatsarvaṃ jainabhāratībhaktyā bhavatīti bhāvārthaḥ ||
4.2
punaśca bhāratīśrutiviśeṣaṇamāha—yā nākaloketyādi | sā jagatprasiddhā jinavākprasūtiḥ jainabhāratī vo yuṣmabhyaṃ śriyaṃ abhyudayaṃ niḥśreyasalakṣaṇopalakṣitāṃ lakṣmīṃ vitaratāddātu | sā kā | yā jinavākprasūtiḥ nākalokapatimānasarājahaṃsī nākalokapaterdevendrasya mānasasya cittasarovarasya [krīḍane krīḍākaraṇe] rājahaṃsī rājahaṃsabhāryā vartate | punaḥ kathaṃbhūtā | vidyādhareśvaravicāravihāradevī vidyādhareśvarā gaṇadharadevā vidyādharacakravartinasteṣāṃ vicāreṣu paryālocaneṣu vihāradevī gṛhadevatā vartate | punaḥ kathaṃbhūtā | martyādhipaśravaṇabhūṣaṇaratnavallī martyādhipāḥ bharatādiśreṇikaparyantā rājānasteṣāṃ śravaṇānāṃ karṇānāṃ bhūṣaṇe maṇḍane ratnavallī ratnajaṭitakarṇakuṇḍalamityarthaḥ | atra vṛtte svargalokavidyādharalokabhūmigocaranṛparājyalakṣmīnāṃ dāyikā bhāratī bhavatīti bhāvaḥ | rūpakamidam || aho ityādi | aho śrīmāradattamahārāja, jagattrayaprāsādaprakāśanakīrtikuladevatāmahaḥ jagattrayaṃ trailokyaṃ tadeva prāsāda ūrdhvagatihetutvāttasya prakāśane udyotakaraṇe yā kīrtiḥ puṇyaguṇakīrtanaṃ saiva kuladevatā pūrvapuruṣasaṃtatisamāgamatvāt tayā mahyate lokaiḥ pūjyate sa tathā tasya saṃbodhanaṃ he tathokta | aho mahānubhāvatopalāsārasṛṣṭisūditakalikālavyāla mahānubhāvatā mahāprabhāvaḥ saiva upalāsārasṛṣṭiḥ pāṣāṇavegavaddṛṣṭisargaḥ tayā sūdito nipātitaḥ kalikāla eva vyālo duṣṭagajaḥ | athavā sūdito nimūlakāṣakaṣitaḥ kalikāla eva vyālaḥ kṛṣṇasarpo yena sa...ṇa saṃbodhanam | aho dharmāvalokamahīpāla dharmasyāvaloko rakṣaṇaṃ tenopalakṣi...rājā tasya saṃbodhanam | aho pariprāsamastaśāstrodīrṇārṇavanirṇaya pariprā...ḥ samastaśāstrodīrṇārṇavasya sakalaśāstramahāsamudrasya nirṇayo niścayo yena ...sya saṃbodhanam | samākarṇaya saṃmukhībhūya deśakuladīkṣāsvarūpaṃ samyak laṃśrṛṇa ...di | saka vākyālaṅkāre |
4.5
ihaiva bharatakṣetre'sminneva jambūdvīpasaṃbandhini bharatakṣetre avantayo nāma janapado deśo'sti vidyate | kathaṃbhūte bharatakṣetre | ṣaṭkhaṇḍamaṇḍalīvibhāgavicitre ṣaṭkhaṇḍānāṃ maṇḍalīvibhāgaiḥ deśavibhāgaiḥ vicitre āścaryakāriṇi | kathaṃbhūtā avantayaḥ | prahasitavasuvasatikāntayaḥ prahasitā tiraskṛtā vasuvasateḥ svargalokasya kāntiḥ śobhā yābhistāstathoktāḥ | kathaṃbhūto janapadaḥ | nikhilalokābhilāṣavilāsivastusaṃpattinirastasurapādapamadaḥ nikhilānāṃ samastānāṃ lokānāṃ pañcajanānāṃ abhilāṣeṣu vāñchāsu vilasanti pravartante ityevaṃśīlāni yāni tāni nikhilalokābhilāṣavilāsīni tāni ca tāni vastūni ābharaṇabhojanādīni teṣāṃ saṃpattibhiḥ prāptibhiḥ nirastastiraskṛtaḥ surapādapānāṃ kalpavṛkṣāṇāṃ mado'haṃkāro yena janapadena sa tathoktaḥ | upamaiva ||
śriyetyādi | yatra yasminnavantijanapade gṛhāṇi mandirāṇi paśyāni śriyā saha lakṣmyā sārdhaṃ naisargikīṃ svābhāvikīṃ prītiṃ snehaṃ bhajanti prāpuvanti | keṣāṃ gṛhāṇi | sukṛtātmanāṃ puṇyavatpuruṣāṇām | yatra yasmin deśe śrīlakṣmīdarśanaiḥ saha pātradānaiḥ saha prītiṃ bhajanti | yatra yasmin deśe dānāni abhyupapattibhirādaraiḥ saha prītiṃ bhajanti | dīpakamidam ||
rājanta ityādi | yatra yasminnavantijanapade khelattarṇakamaṇḍalaiḥ ramamāṇabālavatsakasamūhaiḥ kṛtvā gehāni gṛhāni rājante śobhante | kaiḥ kānīva rājante | kṣīravāridheḥ kṣīrasamudrasya kallolaiḥ kṛtvā velācalakulānīva samudrataṭasthitaparvatavṛndānīva | upamaiva ||
yatretyādi | yatra yasminnavantijanapade skhaladbhairgatiskhaladgamanaiḥ bālaiḥ śiśubhiḥ kṛtvā kuṭṭimabhūmayo baddhadharaṇyaḥ kāntā manoharā vartante | kuṭṭimabhūmayaḥ kānīva | padmasarāṃsīva kamalasarovarāṇīva | yathā padmasarāṃsi śvetacchadaiḥ pakṣibhiḥ haṃsaiḥ kṛtvā kāntāni manoharāṇi bhavanti | kathaṃbhūtairbālairhaṃsaiśca | mṛdugadgadabhāṣibhiḥ mṛdūni komalāni gadgadānyasphuṭāni vacanāni bhāṣante uccaranti truvantītyevaṃśīlā mṛdugadgadabhāṣiṇastaistathoktaiḥ | upamaiva ||
4.10
prajetyādi | yatra yasminnavantijanapade bhūmayaḥ kṣetrāṇi sarvadā sarvakālaṃ prajānāṃ lokānāṃ prakāmyairabhilaṣaṇīyaiḥ sasyairdhānyaviśeṣairāḍhyāḥ paripūrṇā vartante | bhūmaya kiṃ kurvanti | amarāvāsakalpadrumavanaśriyaṃ muṣṇantīva amarāvāsaḥ svargalokastasya kalpadrumavanānāṃ suravṛkṣodyānānāṃ śriyaṃ lakṣmīṃ muṣṇanti corayantīva | helālaṃkāraḥ || nityamityādi | yatra yasminnavantijanapade dhenukena sadyaḥprasūtagosamūhena devānāṃ svārgikāṇāṃ kāmadhenavaḥ surasurabhayo apārthā nirarthā akriyanta cakrire | kṛtā ityarthaḥ | kathaṃbhūtena dhenukena | kāmadhenunirarthakaraṇahetugarbhitaṃ viśeṣaṇamāha—sudhārasairamṛtarasaiḥ kṛtvā nityaṃ sarvakālaṃ kṛtaṃ ātitheyaṃ prāghuṇikakriyā yena dhenukena | kāśeṣe kṛtāni yeyante (?) | hetūpamālaṃkāraḥ || vibhrametyādi | yatra yasminnavantijanapade dyusado devā animiṣāṅganāḥ apsaraso bahu na manyante adhikatāṃ na jānanti | tatkāraṇagarbhitaṃ viśeṣaṇamāha—kathaṃbhūtā dyusadaḥ | ballavīnāṃ gopāṅganānāṃ vilokitairavalokanairhatā anurañjitāḥ | kathaṃbhūtairvilokitaiḥ | vibhramollāsibhiḥ vibhramairbhrūkṣepairullasanti unnṛtyanti kīḍantītyevaṃśīlāni vibhramollāsīni taiḥ | hetūpamālaṃkāraḥ || jīvitamityādi | yatra yasminnavantijanapade jīvitaṃ kālaḥ kīrtaye yaśase vartate | yatra yasmin dravyagraho lakṣmīsaṃgraho dānāya pātradānāya vartate | yatra yasmin vapuḥ śarīraṃ paropakārāya pareṣāmavagrahāya vartate | yatra yasmin gṛhapālanaṃ gṛhasthatvaṃ dharmāya pūjādānādinimittaṃ vartate | dīpakālaṃkāraḥ || bālyamityādi | yatra yasminnavantijanapade bālyaṃ kumāratvaṃ vidyāgamaiḥ śāstrasvīkāraiḥ saṃgataṃ saṃyuktaṃ vartate | lokānāmiti || yatra yasmin lokānāṃ yauvanaṃ
4.11.1
tāruṇyaṃ gurusevayā digambarāṇāmārādhanena saṃgataṃ vartate | yatra yasmin caramaṃ vayo vārdhakyaṃ sarvasaṅgaparityāgaiḥ jinadīkṣāgrahaṇaiḥ saṃgataṃ vartate | dīpakālaṃkāraḥ || dvāvevetyādi | yatra yasminnavantijanapade vasatiṃprati gṛhaṃgṛhaṃprati dvāveva janau dviprakārakāveva mānuṣau vasatastiṣṭhataḥ | kau tau dvau | yaḥ pumān arthini yācake avāṅmukho'dhomukho na vartate | yastu janaḥ yuddhe saṃgrāme parāṅmukhaḥ pṛṣṭhadātā na vartate | atiśayālaṃkāraḥ || yatra cetyādi | yatra yasminnavantijanapade prajānāṃ lokānāṃ vṛddhā api śriyo vṛddhiṃ prāptā api lakṣmyaḥ paraṃ kevalamājanmasu svasthāneṣu vistārayāmāsuḥ vṛddhiṃ gatāḥ | kathaṃbhūtāḥ śriyaḥ | mārgabhūmiṣu adhvasthāneṣu bahireva nagarādbāhyapradeśeṣveva tarubhirvṛkṣaiḥ saraḥpradeśaiḥ sarovarasthānaiḥ latāpratānaiḥ vallivistauranyaiśca vanarājiśākhibhirvanaśreṇirvṛkṣaiḥ kṛtakṛtārthātithayaḥ kṛtā vihitāḥ kṛtārthāḥ paripūrṇamanorathāḥ atithayaḥ prāghūrṇikā yābhistāḥ kṛtakṛtārthātithayaḥ | kā iva ājanmasu vistārayāmāsuḥ | kanyakā iva yathā kanyakāḥ patiṃvarāḥ kumāryaḥ asaṃjātavarasamāgamā aprāptanavīnavaraprāprayaḥ | kathaṃbhūtaiḥ tarubhiḥ | nisargātsvabhāvena aśeṣamanuṣyamanīṣitasamasaṃpannavibhavaiḥ aśeṣāṇāṃ viśveṣāṃ manuṣyāṇāṃ mānavānāṃ manīṣitasamaḥ abhilāṣakalpaḥ saṃpanno niṣpanno vibhavaḥ patrapallavapuṣpaphalādilakṣaṇā lakṣmīryeṣāṃ tarūṇāṃ te tathoktāstaiḥ | aparaṃ kathaṃbhūtaistarubhiḥ |
4.11.2
sakalalokopasevyamānasaṃpadbhiḥ sakalairviśvairlokaiḥ brāhmaṇādicāṇḍālaparyantairjanairupasevyamānā āsvādyamānā saṃpat patrapallavapuṣpaphalacchāyādilakṣmīryeṣāṃ te tathoktaiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ | pāṇipallavārpitasthavistabakaiḥ pāṇipallaveṣu hastakamaleṣu arpitāḥ sthavistabakāḥ phalagucchā yaistarubhiste tathā taiḥ | phalabhāranamratvādityarthaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaistarubhiḥ | tridivatāpasānāmapi svargalokamunīnāmapi saṃpāditasatramaitrīmanobhiḥ saṃpāditā utpāditā satramaitrīdānamaṇḍapaprītimanaḥsu citteṣu yaiste tathā taiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ | apahasitasurakānanānokahaiḥ apahasitāstiraskṛtāḥ surakānanānāṃ svargalokavanānāṃ anokahāḥ kalpadrumāḥ yaistarubhiste tathā taiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaistarubhiḥ | vanadevīdānamaṇḍapacārubhiḥ vanadevīnāṃ vanadevatānāṃ dānamaṇḍapavat satraśālāvat cārubhirmanoharaiḥ | tathā kathaṃbhūtaiḥ saraḥpradeśaiḥ | anekanīracaravikirakalāpacāpalaprabalānilāndolitapālindīsaṃtatibhiḥ aneke bahavo ye nīracaravikirāḥ jalacarapakṣiṇo haṃsasārasacakravākaja lakākādayasteṣāṃ kalāpāḥ samūhāsteṣāṃ cāpalena capalatvena prabalaḥ pracaṇḍo yo'sau anilo vāyustenāndolitāḥ kampitāḥ pālindīsaṃtatayo laharīsamūhā yaiḥ saraḥpradeśaiste tathoktāstaiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ saraḥpradeśaiḥ |
4.11.3
aviralavikāsollasatkuvalayakahlārakairavāravindamakarandabinduspandasaṃdohāmodasaṃdarbhitābhrapuṣpaiḥ aviralaḥ pracurataro yo'sau vikāso vikocalaṃ tena ullasanti ucchalanti yāni kuvalayāni utpalāni kahlārāṇi ca raktakamalāni kairavāṇi ca kumudāni śvetotpalāni aravindāni ca śvetakamalāni ca teṣāṃ makarando rasastasya bindavo vipruṣasteṣāṃ spandāḥ kṣaraṇāni teṣāṃ saṃdohaḥ samūhastasya āmodaḥ parimalaṃ tena saṃdarbhitāni miśritāni abhrapuṣpāṇi jalāni yeṣāṃ jalapradeśānāṃ te tathā taiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ saraḥpradeśaiḥ | uttānanālīkinīdalahastoddhārahṛdayahāribhiḥ uttānāni capalāni yāni nālīkinīdalāni padminīpattrāṇi tānyeva hastāḥ pāṇayasteṣāṃ uddhāreṇa uccalanena chāyākaraṇena hṛdayahāribhiratimanoharaiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ pradeśaiḥ | viphalitāmṛtaprasūtidivasaiḥ viphalitā niṣphalīkṛtāstiraskṛtā amṛtaprasūtidivasā varṣādināni yaiste tathā taiḥ | aparaṃ kathaṃbhūtaiḥ saraḥpradeśaiḥ | divijadevārcanopayogabhāgibhiḥ divijānāṃ svargikāṇāmindrāṇāṃ devārcanaṃ arhatpūjanaṃ tasya upayogaṃ kāryaṃ bhajante āśrayantītyevaṃśīlāste tathoktāstaiḥ kṣīrasāgarajalavadīṣatpāṇḍuratvāt | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ saraḥpradeśaiḥ | jaladevatāprapāniveśaiḥ jaladevatānāṃ jaladevīnāṃ prapāniveśaiḥ pānīyaśālāsadaśaiḥ | tathā kathaṃbhūtairlatāpratānaiḥ vallīmaṇḍapaiḥ |
4.11.4
madhupamadhupānavaśakośakośakāsravatkiñjalkāsavāsarālaparimalolgāsibhiḥ madhupānāṃ bhramarāṇāṃ yanmadhupānaṃ makarandapānaṃ madyapānaṃ ca tasya vaśā ādhīnāḥ ye kośāḥ kamalapuṣpamadhyāsta eva kośakāni surāpātrāṇi tebhyaḥ āsravantaḥ kṣaranto ye kiñjalkāḥ kesarāṇi teṣāṃ āsavo madyaṃ tasyāsarālo'paryanto yo'sau parimalo vimardotthagandhastena ullasantītyevaṃśīlā ye latāpratānāste tathoktāstaiḥ | punaḥ kathaṃbhūtairlatāpratānaiḥ | lekhamukhyavaikhānasakusumāvacayocitaiḥ lekheṣu deveṣu ye mukhyavaikhānasāḥ pradhānamunayasteṣāṃ kusumāvacayāya puṣpacuṇṭanāya prasūnalavanāya ucitāṃ yogyāste tathā taiḥ | punaḥ kathaṃbhūtairlatāpratānaiḥ | ākhaṇḍalaśikhaṇḍamaṇḍanakāṇḍaprasūnaviḍambi-
4.12
takhāṇḍavaprasavotpattibhirviluptakalpavallīsṛṣṭisamayaiḥ ākhaṇḍala indrastasya śikhaṇḍasya mastakāmprasya maṇḍanakāṇḍāni vibhūṣaṇapraśastāni yāni prasūnāni puṣpāṇi tairviḍambitā vyarthīkṛtāḥ khāṇḍavasya prasavānāṃ puṣpāṇāmutpattaye utpāditāni tābhiḥ ( tiraskṛtābhiḥ ) kṛtvā viluptaḥ tiraskṛtaḥ kalpavallīnāṃ svargavīrudhāṃ sṛṣṭeḥ sargasya samayo'vasaro yairlatāpratānaiste tathoktāstaiḥ | punaḥ kathaṃbhūtairlatāpratānaiḥ | karakisalayāvalambitaprasūnamañjarīstambhiḥ karavat hastavad yāni kisalayāni pallavāni teṣu avalambitā dhṛtāḥ prasūnamañjarīsrajaḥ puṣpavlarīmālā yaiḥ latāpratānaistaistathokkaiḥ | aparaṃ kathaṃbhūtairlatāpratānaiḥ | vasantavilāsavasatisaṃtānaiḥ vasantasya vasantarājasya vilāsavasatisaṃtānaiḥ krīḍāgṛhasaddaśaiḥ | tathā kathaṃbhūtairvanarājiśākhibhiḥ | nikhilabhuvanajanajanitamanorathāvāptibhiḥ nikhilabhuvanajanānāṃ viśvalokamānavānāṃ janitā utpāditā manorathānāṃ dohadānāṃ avāptiḥ prāptiryaiste tathā taiḥ | punaḥ kathaṃbhūtairvanarājiśākhibhiḥ | paribhūtabhogabhūmibhūruhaprabhāvaiḥ paribhūto mānabhaṅgaṃ prāpito bhogabhūmibhūruhāṇāṃ kurvādikalpatarūṇāṃ prabhāvo mahimā mahātmyaṃ yaiste tathā taiḥ | punaḥ kathaṃbhūtairvanarājiśākhibhiḥ | phalapradānonmukhapuṇyālekhibhiḥ phalapradānāya unmukho baddhotkaṇṭhaṃ puṇyālekhī pavitrākārā yeṣo vanarājiśākhināṃ te tathā taiḥ | upamaiva ||
mārgopāntetyādi | yatra avantiṣu janapade pānthāḥ pathikāḥ kelikamalavyālolahāraśriyo vahanti kelikamalānāṃ vyālolāścapalā hāraśriyo mālālakṣmīrvahanti dhārayanti | kathaṃbhūtāḥ pānthāḥ | mārgopāntavanadrumāvalidalacchāyāpanītātapāḥ mārgopāntayoradhvasamīpayoḥ saṃbandhino ye vanadrumā udyānavṛkṣāsteṣāmāvaliḥ paṅktistasyāḥ dalāni parṇāni teṣāṃ chāyā anātapatyā apanītaḥ sphoṭita ātapo gharmo yeṣāṃ pānthānāṃ te tathoktāḥ | punaḥ kathaṃbhūtāḥ pānthāḥ | pūrṇābhyarṇasarovatīrṇapavanavyādhūtadehaśramāḥ pūrṇāni
janabhṛtāni abhyarṇāni nikaṭatarāṇi yāni sarāṃsi jalāśayāni taḍāgāni sarovarāṇi tebhyo'vatīrṇaḥ samāgato yo'sau pavano vāyustena vyādhūtaḥ spheṭito dehānāṃ śarīrāṇāṃ śramaḥ khedo yeṣāṃ pānthānāṃ te tathoktāḥ | punaḥ kathaṃbhūtāḥ | puṣpaiḥ kṛlā mandamudaḥ pracuraharṣāḥ nibiḍaparamānandāḥ | punaḥ kathaṃbhūtāḥ | phalaiḥ kṛtvā mṛtadhiyo bhojanākāṅkṣārahitāḥ | punaḥ kathaṃbhūtāḥ | toyaiḥ jalaiḥ kṛtvā kṛtakrīḍanā vihitakelayaḥ | tūyante ādīyante gṛhyante tṛṣātairiti toyāni | 'kharādyaḥ' | 'tu vṛttipūraṇahiṃsādāneṣu' iti dhātoḥ prayogāt | upamālaṃkāraḥ ||
api cetyādi | yatra yasmin avantiṣu janapade palavyavahāro gadyāṇakadaśakena palamucyate pañcadaśa ṭaṅkānītyarthastasya vyavahāro dānamādānaṃ ca suvarṇadakṣiṇāsu kanakadāneṣu | na tu māṃsavyavahārastratra deśe'sti | madhusamāgamaḥ vasantāgamanaṃ samāsaṃvarteṣu varṣapravartaneṣu | na tu madhasamāgamaḥ | paradārodantaḥ parā utkṛṣṭā dārāḥ striyasteṣāmudanto vārtā kāmāgameṣu kāmaśāstreṣu | na tu parastrīgamanaṃ pareṣāṃ vidāraṇaṃ vā paradārā ucyate | kṣaṇikasthitirdeśabalaśāsaneṣu kṣaṇikasthitiḥ pakṣo bauddhāgameṣu vartate | na tu nijavākcalanam | cāpalavilāsaḥ pṛṣadaśveṣu cāpalavilāsaḥ capalatvaṃ pṛṣadaśveṣu bhārateṣu vartate | na tu paradāreṣu hastādikṣepaḥ | na ca vṛthā (dhanurgrahaṇaṃ) cāpaṃ lātīti bhāvaḥ | bhāvasaṃkaraḥ saṃsargavidyāsu saṃsargavidyāsu bharataśāstreṣu bhāvasaṃkaro vartate ekonapañcāśadbhāvānāṃ miśratā vartate | na tu bhāvasya kriyāyāḥ saṃkaro vyāmiśratā vartate | prāsādakṛtiṣu devagṛhanirmāṇeṣu paradravyābhilāṣaḥ parasyotkṛṣṭasya nyāyopārjanasya dravyasya dhanasya abhilāṣo vartate | na tu' ················ kamalabannam | karakaṭhinatākarṇanaṃ puruṣaparīkṣāsu puruṣaparīkṣāsu sāmudrikaśāstreṣu karakaṭhinatākarṇanaṃ hastakarkaśatāśravaṇaṃ vartate | na tu karasya siddhodayasya kaṭhinatā |-ādhikyaṃ vartate | uktaṃ ca—'akarmakaṭhinau hastau pādau vā dhvanikomalau | yasya pāṇī ca pādau ca tasya rājyaṃ vinirdiśet ||' patracchedeṣu pustakadalasaṃcaraṇeṣu nāgavallīdalacchedaneṣu vā śastrasaṃpātaḥ churikādivyāpāro vartate | na tu liṅgacchedādau śastrapāto'sti | turaṅgakīḍāsu aśvakeliṣu bandhavidhi-
4.13
starumūlapīḍanaṃ vartate | na tu śāṅkalādibandhanavidhiḥ | prākṛteṣu śāstreṣu liṅgabhedaḥ strīpun-puṃsakaliṅgavyabhicāro vartate | na tu śephacchedanam | upasargayogo dhātuṣu 'bhū sattāyām' ityādinavagaṇeṣu upasargayogaḥ prāpyupasargasaṃsargo vartate | na tu upasargaḥ utpātaḥ ajanyaṃ munīnāṃ dhyānādau vartate | śabdaśāstreṣu vyākaraṇeṣu nipātaśrutiḥ 'puraṃdaravācaṃyamasarvasaha-dviṣaṃtapāśca' ityādīnāṃ śabdānāṃ śrutiḥ śravaṇaṃ vartate na tu aśvamedharājasūyagosavādi-jīvādijīvaghātānāṃ śrutirvedā vartante | bhiṣagvacaneṣu vaidyakaśāstreṣu doṣacintā vātapittaśleṣmavicāraṇaṃ vartate | na tu paranindākaraṇam | yamakavākyeṣu śabdālaṃkāraviśeṣaśāstreṣu bhaṅganiśamanaṃ padacchedaśravaṇaṃ vartate | na tu bhaṅgasya jīvavināśasya vratakhaṇḍanāyāśca bhaṅgaśravaṇaṃ vartate | itihāseṣu rāmāyaṇādiṣu sītāharaṇaśravaṇaṃ sītāyāḥ janakaputryāḥ haraṇaśravaṇaṃ haraṇākarṇanam | na tu sītāyāḥ lakṣmyā uddālanaṃ vartate | bhāratakathāsu pāṇḍavapurāṇeṣu bandhukalahākhyānaṃ yudhiṣṭhiraduryodhanādiyuddhakathanaṃ vartate | na tu bhrātṝṇāṃ parasparaṃ kalaho'sti | kelisthāneṣu krīḍābhūmiṣu kuraṅgavṛttiḥ kuraṅgavanmṛgavadvṛttirucchalanaṃ vartate | na tu dhanārthaṃ parasparaṃ bhītibhaṅgo'sti | saṃgrāmeṣu yuddheṣu dharmaguṇacchedaḥ dharmasya dhanuṣo guṇasya pratyañcāyāśchedaḥ khaṇḍanaṃ vartate | na tu dharmasya dānapūjādilakṣaṇasya guṇasya brahmacaryādeśachedo vartate | kuṭilatā ca kāmakodaṇḍakoṭiṣu kandarpacāpāṭanīṣu kuṭilatā vakratā vartate | parisaṃkhyālaṃkāraḥ | uktaṃ ca—'yatra sādhāraṇaṃ kiṃvidekatra pratipādyate | anyatra tannivṛttyai sā parisaṃkhyocyate yathā ||' iti | kiṃ cāsti kaścidviśeṣaḥ | dharme ityādi | yatra yasminnavantiṣu janapade dharme pūjādānādilakṣaṇe dehināṃ prāṇināṃ manorathā dohadāni vartante | yatra yasmin praṇayitā snehitvaṃ atithiprekṣaṇe yatidānāya dvārāvalokane vartate | yatra yasmin manīṣitāni icchā tyāge dāne vartate | yatra deśe kīrtiṣu yaśaḥprasiddhiṣu ulbaṇā udriktā matayo vartante | yatra deśe manāṃsi cittāni satye satyavacanabhāṣaṇe vartante | yatra yasminnavantijanapade vikramavidhau parākramavidhāne utsava utsāho vartate | yatra deśe te te jagatprasiddhāḥ
4.17
santaḥ samīcīnā guṇāḥ audāryaśauṇḍīryagāmbhīryadhairyavīryādayo'nye'pi ca apare'pi vartante | kathaṃbhūtā guṇāḥ | nisargasandhanipuṇāḥ nisargeṇa svabhāvena parasparaṃ prītyā kṛtvā nipuṇāḥ pravīṇāḥ nisarganipuṇāḥ | dīpakasamuccayālaṃkāraḥ ||
tatrāvantiṣviityādi | tatra tasminnavantiṣu janapadeṣu ujjayinī nāma purī nagarī vikhyātā trailokyaprasiddhā asti vidyate | kimarthaṃ purī vartate | viśvaṃbhareśānāṃ pṛthivīpatīnāṃ rājyāya rājyanimittam | kathaṃbhūtānāṃ viśvaṃbhareśānām | pṛthuvaṃśodbhavātmanāṃ pṛthuvaṃśe ikṣvākādikṣatriyakuleṣu udbhava utpattirātmanāṃ jīvānāṃ yeṣāṃ te pṛthuvaṃśodbhavātmānaḥ teṣām | jātyalaṃkāraḥ ||
saudhanaddhetyādi | yā ujjayinī purī tridaśāvāsalakṣmīṃ svargaśriyaṃ draṣṭumavalokayituṃ svayamātmanaivocchritevodreda............vartate | kathaṃbhūtā ujjayinī | saudhanaddhadhvajāprāntamaṇidarpaṇalocanā saudheṣu rājasadaneṣu naddhā āropitā ye dhvajāsteṣāṃ prānteṣvagreṣu ye maṇidarpaṇā ratnādarśāsta eva locanāni netrāṇi yasyāḥ sā tathoktā | utprekṣālaṃkāraḥ ||
śobhanta ityādi | yatra yasyāṃ nagaryāṃ sadmāni gṛhāṇi sitaketusamucchrayaiḥ śukladhvajasya samyagutthitibhiḥ śobhante vibhānti | kaiḥ kānīva | navanirmokanirgamaiḥ pratyagrasarpakañculikāniryāragaiḥ kṛtvā harādriśikharāṇīva kailāsaparvatamastakānīva | upamālaṃkāraḥ ||
navapallavetyādi | yatra yasyāṃ puryāṃ toraṇapaṅktayo vandanamālāśreṇayo bhānti śobhante | kathaṃbhūtāstoraṇapaṅktayaḥ | navapallavamālāṅkāḥ pratyagrapravālasanjo'ṅkaścihnaṃ yāsāṃ toraṇapaṅktīnāṃ tāstathā | sadanaśriyaḥ gṛhalakṣmyāḥ mekhalānandinitambā iva mekhalābhī rasanābhirānanditaṃ ānandavanto nitambā iva kaṭipaścādbhāgā iva | uktaṃ ca—'strīkavyāṃ mekhalā kāñcī saptakī rasanāḥ striyaḥ' | upamālaṃkāraḥ ||
4.22
krīḍadityādi | yatra yasyāṃ puryāṃ harmyāṇi antaḥpuragṛhāṇi śaraṇaśrīsaparyāsu gṛhalakṣmīpūjāsu cāmarakriyāḥ prakīrṇakopacārān viphalā nirarthakāḥ kurvate vidadhati | kathaṃbhūtāni harmyāṇi | krīḍatkalāpiramyāṇi krīḍanto ramamāṇā ye kalāpino mayūrāstaiḥ ramyāṇi manoharāṇi | hetūpamālaṃkāraḥ || sarvetyādi | yatra yasyāmujjayinyāṃ puryāṃ niṣkuṭodyānapādapāḥ gṛhārāmavṛkṣāḥ paurakāmaduho nāgarikāṇāṃ vāñchitaphalapradāyikāḥ vartante | kathaṃbhūtāḥ niṣkuṭodyānapādapāḥ | sarvartuśrīśritacchāyāḥ sarve ca te ṛtavo himaśiśiravasantagrīṣmavarṣāśaradasteṣāṃ śrībhirlakṣmībhiḥ śritā āśritā chāyā śobhā yeṣāṃ te tathā | punaḥ kathaṃbhūtāḥ | bhogabhūmidrumā iva kurubhūmivṛkṣā iva | upamālaṃkāraḥ || naktamityādi | yatra yasyāmujjayinyāṃ puryāṃ naktaṃ rātrau siprānilaiḥ siprāsarinmārutaiḥ paurāṇāṃ nagaraukasāṃ ratiṣu saṃbhogakrīḍāsu yantravyajanaputrikāḥ yantreṇa kṛtā vyajanaputrikāḥ tālavṛntaputtalikāḥ vṛthā kṛtāḥ nirarthakā vihitāḥ | kathaṃbhūtaiḥ siprānilaiḥ | jālamārgānugaiḥ jālamārgeṣu vātāyanamārgeṣvanugacchanti pṛṣṭhataḥ samāgacchanti ye anilāste tathā taiḥ | jātyalaṃkāraḥ || candropaletyādi | yatra yasyāṃ puryāṃ niśi rātrau harmyāṇi gṛhāṇi kartṛbhūtāni candropalapraṇālāgraiḥ kṛtvā candrakāntamaṇipraṇālaprāntaiḥ kṛtvā yantradhārāgṛhaśriyaṃ meghamandiraśobhāṃ haranti tiraskurvanti | kathaṃbhūtaiścandropalapraṇālāgraiḥ | candrātapakṣutaiḥ candrātapena śaśāṅkaprabhayā kṣutaiḥ kṣaritaiḥ | upamālaṃkāraḥ || yatretyādi | yatra ujjayinyāṃ puryāṃ ravisyandanavājinaḥ śrīsūryarathasya vāhāḥ sukhamanāyāsaṃ yathā bhavatyevaṃ vyomādhvani ākāśamārge yānti gacchanti | kathaṃbhūtā ravisyandanavājinaḥ | saudhāgrakumbheṣu rājamandiraprāntaphalakeṣu kṣaṇaṃ muhūrtamekaṃ labdhaviśramaṇāḥ prāptaviśrāmāḥ | prativastūpamālaṃkāraḥ ||
4.27
pastyabhittītyādi | yatra yasyāṃ nagaryo niśāsvapi rātriṣvapi gṛhadīrghikāḥ gṛhavāpikāḥ kokānāṃ cakravākānāṃ viyogāya vipralambhāya na bhavanti na jāyante | kathaṃbhūtāḥ gṛhadīrghikāḥ | pastyabhittimaṇidyotairdīpāḥ pastyānāṃ gṛhāṇāṃ bhittīnāṃ kuḍyānāṃ maṇīnāṃ ratnānāṃ dyotaistejobhiḥ dīptiṃ prāptāḥ | bhrāntimānalaṃkāraḥ || tyāgāyetyādi | yatra yasyāṃ nagaryo dehināṃ prāṇināṃ vittāni dhanāni tyāgāya dānāya vartante | cittaṃ mano dharmāya dayālakṣaṇāya vartate | yatra dehināṃ gṛhāṇi āgantu-bhogāya prāghūrṇakanirdeśāya vartate | yatra nagaryo guṇāgamo guṇopārjanaṃ śāstrābhyāso vinayāya vartate | dīpakālaṃkāraḥ || satravartmanītyādi | yatra yasyāṃ nagaryo satravartmani dānaśālāmārge pānthānāṃ pathikānāṃ cetāṃsi manāṃsi abhyupagamoktiṣu abhyutthānavacaneṣu mūḍhībhavanti kiṃkartavyatāmūḍhāni bhavanti | kasmāt | bahudātṛparigrahāt bahūnāṃ pracurāṇāṃ dātṝṇāṃ dāyakānāṃ parigrahāt svīkārāt | ayamatiśayālaṃkāraḥ || sarvaratnānītyādi | yatra yasyāmujjayinyāṃ vārdhīnāṃ saptasamudrāṇāṃ sarvaratnāni śvetapītaharitāruṇakṛṣṇaratnāni māṇikyāni mithaḥ parasparaṃ saṃjagmire saṃmilitāni jātāni | bhūbhṛtāṃ parvatānāṃ sarvavastūni sarve padārthāḥ karpūracandanarājārhaṃgranthiparṇajāṭāmāṃsīdhārmipattanādaya mithaḥ saṃjagmire | dvīpānāṃ sarvasārāṇi laṅkādi antardvīpadvīpānāṃ samudramadhyasthitasthānānāṃ sarvasārāṇi sarvadhanāni mithaḥ saṃjagmire | dīpakālaṃkāraḥ || vayasyetyādi | yā ujjayinī purī nijaśriyā nijalakṣmyā kṛtvā bhogabhūmīnāṃ vayasyā sakhī babhūva | surasaṃpadāmaralakṣmīṇāṃ sadhrīcī sakhī babhūva | bhogabhūtīnāṃ karpūrakastūrikācandanādisaṃpadāṃ ālī sakhī babhūva | dīpakālaṃkāraḥ ||
4.29
bhrūcāpetyādi | yatra yasyāṃ puryāṃ kāminyaḥ bhrūcāpavibhramodbhrāntanetrāpāṅgaśilīmukhāḥ bhruva eva cāpāni dhanūṃṣi vakrasvabhāvatvātteṣāṃ vibhramā nāmontāmāstatra udbhrāntāni capalatvaṃ prāptāni yāni netrāṇi locanāni teṣāmapāṅgāḥ prāntāsta eva śilīmukhāḥ bāṇāḥ marmavedhitvāt |......yāsāṃ kāminīnāṃ tāstathā | upamālaṃkāraḥ || alakakadalītyādi | yasyā ujjayinyāḥ puryāḥ saṃbandhitvena aṅganāḥ kamanīyakāminyo vibhānti viśeṣeṇa śobhante | kathaṃbhūtā yadaṅganāḥ | kāmoddāmāḥ kāmena kandarpeṇoddāmā utkaṭāḥ | aparaṃ kathaṃbhūtāḥ | āhavakalpitāḥ saṃgrāmasajjīkṛtāḥ smarakarighaṭā iva kandarpagajaghaṭā iva | kathaṃbhūtā yadaṅganāḥ smarakarighaṭāśca | alakakadalīkāntābhogāḥ alakāścūrṇakuntalāsta eva kadalyo vaijayantyo bṛhajjaṅghāstābhiḥ kānto manohara ābhoga āṭopo yāsāṃ tāstathoktāḥ | punarapi kathaṃbhūtā yadaṅganāḥ | patākitalocanāḥ patākitāni pālidhvajīkṛtāni locanāni netrāṇi yāsāṃ tāḥ | punaḥ kathaṃbhūtā yadaṅganāḥ | pṛthutarakucakrīḍatkumbhāḥ pṛthutarāḥ pīnonnatā ye kucāḥ stanāsta eva krīḍanta ullasantaḥ kumbhāḥ kalaśā yāsāṃ tāḥ | punaḥ kathaṃbhūtā yadaṅganāḥ | madālasavibhramāḥ madena yauvanamadena alaso mantharo vibhramo bhrūkṣepo yāsāṃ tāḥ | punaḥ kathaṃbhūtā yadaṅganāḥ | tribhuvanajanānītakṣobhāḥ tribhuvanajanānāṃ trailokyalokānāṃ ānīto'vatāritaḥ kṣobhaścittacalanaṃ yābhistāstathoktāḥ | ityanena gajaghaṭānāṃ bṛhadjalasrudhvajaśirasaḥ piṇḍamadatribhuvanakṣobhyadharmo gajaghaṭānāmavatāritaḥ | rūpakopamālaṃkāraḥ || yatra yasyāmujjayinyāṃ puryāṃ kāminīnāṃ navayauvanastrīṇāṃ cikureṣu keśeṣu nisargakṛṣṇatā svabhāvena mecakatvaṃ bhramaravarṇatvaṃ indranīlaratnatejasvitā, na janānāṃ samyagdṛṣṭilokānāṃ caritreṣu ācaraṇeṣu kṛṣṇatā malinatvaṃ naiva vartate | sīmanteṣu keśamārgeṣu dvidhābhāva ubhayatobhāvaḥ, svāmisevāsu na dvidhābhāvo na dvimanaskatā | kerālokiteṣu kaṭākṣavilokiteṣu kuṭilatvaṃ vartate vaktavaṃ vartate, na vinayopadeśeṣu vinayakaraṇeṣu kuṭilatvaṃ
4.30.1
māyitvaṃ na vartate | bhrūlatāsu bhaṅgasaṃgamo bhrūvallīṣu bhaṅgasaṃgama utkṣepasaṃgatiḥ, na parasparamaitrīṣu anyonyaprītiṣu vināśaḥ | locaneṣu netreṣu varṇasaṃkaraḥ śuklakṛṣṇatāmravarṇamiśratā vartate, na kulācāreṣu vivāhādiṣu varṇasaṃkaro vartate | payodhareṣu vivekavikalatā payodhareṣu staneṣu vivekavikalatā parasparasaṃlagnatā vartate, na pareṣāṃ paribhāṣaṇeṣu ālāpeṣu vivekavikalatā vartate cāturyarahitatā na vartate | madhyadeśeṣu udarapradeśeṣu daridratā kṣāmatā vartate, na manīṣiteṣu vāñchitavastuṣu dāridryaṃ nāsti | nitambeṣu strīkaṭipaścādbhāgeṣu jaḍatā gurutvaṃ vartate, na vidyāvyatikareṣu śāstrābhyāsapraghaṭṭakeṣu jaḍatā mūrkhatvaṃ nāsti | caraṇanakheṣu pādanakhareṣu vṛddhivilopadarśanaṃ nakhakṣunā lavananirīkṣaṇaṃ vartate, na vibhavamahotsaveṣu na lakṣmīṇāṃ mahotsaveṣu vṛddhervardhanasya kālāntaradānasya vā vilopadarśanaṃ na vartate | pādataleṣu caraṇādhobhāgeṣu pāṃsulatā dhūlidhūsaratvam, na vṛtteṣu cāritreṣu pāṃsulatā puṃścalatvaṃ na vartate | śeṣaparisaṃkhyālaṃkāraḥ || yā devāyatanairityādi | yā purī devāyatanairdevaprāsādaiḥ kṛtvā svargāvāsapurīva svargalokanagarīva bhāti śobhate | kathaṃbhūtairdevāyatanaiḥ | mahadbhirmahāmānaiḥ yā purī vibhāti kiṃ tu vanairudyānaiśca svargāvāsapurīva śobhate | kathaṃbhūtairvanaiḥ | amarakrīḍāvatāraiḥ amarāṇāṃ devānāṃ krīḍāyāḥ kūrdanasyāvatāraḥ praveśo yeṣu vaneṣu tāni amarakrīḍāvatārāni taiḥ | tathā satrairdānaśālābhiḥ svargāvāsapurīva śobhate | kathaṃbhūtaiḥ satraiḥ |
4.30.2
prīṇitapānthasārthahṛdayaiḥ prīṇitāni tarpitāni pānthasārthānāṃ pathikasamūhānāṃ hṛdayāni cittāni yaiḥ satraistāni taiḥ | tathā gṛhairmandiraiḥ svargāvāsapurīva śobhate | kathaṃbhūtaiḥ gṛhaiḥ | lakṣmīnāṃ nivāsaḥ sthitiryeṣu gṛheṣu tāni lakṣmīnivāsāni taiḥ tathā vāpībhirdīrghikābhiḥ svargāvāsapurīva śobhate | kathaṃbhūtābhirvāpībhiḥ | jaladevatānāṃ vasatibhirnivāsabhūmibhiḥ tathā janairmanuṣyaiḥ svargāvāsapurīva śobhate | kathaṃbhūtairjanaiḥ | devānāmupamānaṃ yeṣāṃ te devopamānāstaiḥ | tathā anyaiśca aparairapi taistairjagatprasiddhairvibhavaiḥ saṃpadbhiḥ kṛtvā svargāvāsapurīva bhāti | upamāsamuccayālaṃkāraḥ || aho saujanyaratnaparāyaṇa saujanyameva satpuruṣaiva ratnaṃ anarghyamāṇikyam| tribhuvanodyotakārakatvāt| tasmin parāyaṇastatparasya saṃbodhanaṃ he saujanyaratnaparāyaṇa| he āmuṣyāyaṇa he prasiddhātpatyurupanna| rājan māradatta| tasyāṃ ujjayinyāṃ puryo yaśorghordhanāmā yaśorghābhidhānaḥ kṣitipatiḥ pṛthivīpatirbhūva saṃjātaḥ| kathaṃbhūto yaśorghanāmā kṣitipatiḥ| parākramakuṭhārakhaṇḍitasamastārātisaṃtānataruḥ parākramaḥ śaktiḥ| prāṇa iti yāvat| sa eva kuṭhāraḥ paraśustīkṣṇadhāratvātkuṭhān vṛkṣān iyarti gacchatīti kuṭhāraḥ karmatvāt iti vyutpattistena khaṇḍitāḥ dvidhākṛtāḥ samastānāmarātīnāṃ saṃtānataravaḥ kulavṛkṣā yena sa tathā| punaḥ kathaṃbhūto yaśorghanāmā kṣitipatiḥ| sakalavarṇāśramāṇāṃ brahmacārigṛhasthavānaprasthabhikṣācārāṇāṃ paripālane guruḥ pitṛsadṛśaḥ| rājyalakṣmīvinayopadeśasya rājyalakṣmīviśiṣṭānāṃ nayānāṃ nītīnāṃ upadeśasya vicārasya gururiva bṛhaspatiriva|
4.30.3
saccaritrasya sadācārasya prathamayugāvatāra iva kṛtayugapravṛttiriva| satyavratasya anṛtavirativratapratipālasya dharmamūrtiriva dharmākara iva| paralokāśrayaṇasya paralokaprāperbrahmālaya iva mokṣa iva| manobhilaṣitasya manovāñchitaprāpteḥ tridaśāvāsa iva svargaloka iva| utsavaparamparāgamanasya mahotsavaśreṇīnāmāgamanasya puṣpākara iva| sarvapārthivaguṇānāṃ samavāyaḥ sarveṣāṃ pārthivānāṃ narendrāṇāṃ guṇānāṃ tyāgādīnāṃ samavāyo milāpakaḥ bhūsarge iva bhūmeḥ sṛṣṭiriva| yathā bhūsarge bhūmeḥ sṛṣṭau sarve pārthivaguṇā bhavanti bhārakṣamādayaḥ samudrabhūbhṛduddharaṇādayaśca bhavanti| labdhavarṇānāṃ paṇḍitānāṃ yaśasvināṃ dhuri ādau varṇanīyaḥ ślāghanīyaḥ| ka iva| prajāpatiriva ādinātha iva| 'prajāpatiryaḥ prathamaṃ jijīviṣuḥ' iti vacanāt| caturudadhimadhyavartinaścatuḥsāgarāntavartinaḥ kuvalayasya pṛthvīmaṇḍalasya prasādhayitā sādhakaḥ| ka iva| tāreśvara iva candramā iva| yathā tāreśvaraḥ kuvalayasya utpalasamūhasya prasādhayitā alaṃkartā bhavati| pratāpavardhitamitramaṇḍalaḥ pratāpena vardhitāni mitrāṇāṃ ekadeśāntaritanṛpāṇāṃ maṇḍalāni deśā yena sa tathā| ka iva| śaratsamaya iva āśvinakārtikakāla iva| yathā śaratsamayaḥ prakarṣeṇa tāpena vardhito mitramaṇḍalo vṛddhiṃ nītaḥ sūryamaṇḍalo bhavati| pallavitāśritakundakandalaḥ pallavitāni
4.31
vṛddhi prāpitāni āśritānāṃ sevakānāṃ kundakandalāni avaśṛthasamūhā yajjñāntallānāni yena sa tathā | 'avaśṛthā yatra tatra kundau vrajati janmejayaḥ' iti śrutiḥ | ka iva | hemantaḥ mārgaśīrṣapauṣamāsadvayamiva | yathā hemanto hemantartuḥ kundakandalānāmadvahāsapuṣpalatānāṃ pallavako bhavati | dūṣitadviṣadajñanāpāṅgapaṅkajaḥ dūṣitāni mlānīkṛtāni dviṣadajñanānāṃ śatrustrīṇāmapāṅgapaṅkajāni netraprāntakamalāni yena sa tathā | ka iva | śiśira iva māghaphālgunamāsa iva | yathā śiśirartuḥ paṅkajāni kamalāni dūṣayati | samānanditadvijātiḥ samānanditāḥ samyagānandaṃ prāpitāḥ dvijātayo munayo jainabrāhmaṇā vā yena sa tathā | ka iva | vasanta iva caitravaiśākhamāsadvayamiva | yathā vasantartuḥ dvijātīnāṃ kokilānāṃ ānandayitā bhavati | śoṣitaparavāhinīprasaraḥ śoṣito'lpīkṛtaḥ pareṣāṃ śatrūṇāṃ vāhinīnāṃ senānāṃ prasaro vyāptiryena sa tathā | ka iva | grīṣma iva yathā grīṣmo jyeṣṭhāṣāḍhamāsaḥ paravāhinīnāmutkṛṣṭanadīnāṃ prasarasya śoṣako bhavati | saṃtarpitavanīpakapādapaḥ saṃtarpitāḥ vanīpakāḥ yācakā eva pādapā yena sa tathā tena | ka iva | payodāgama iva yathā payodāgamaḥ śrāvaṇabhādrapadamāse ava samantāt nīpakapādapānāṃ dhārākadambavṛkṣāṇāmanyeṣāṃ ca tarūṇāṃ saṃtarpako bhavati | aparaṃ kathaṃbhūtaḥ | mahābhāgaḥ mahāpuṇyavān | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | sakalavidyāviśāradamatiḥ sakalāsu vidyāsu dharmārthakāmamokṣaśāstreṣu viśāradā vicakṣaṇā matiḥ buddhiryasya sa tathā | aparaṃ kathaṃbhūtaḥ | mama anena manuṣyajanmanā etanmanuṣyabhavāpekṣayā prapitāmahaḥ | pituḥ pitāmaha ityarthaḥ | pūrveṇa tu janmanā yaśodharabhavāpekṣayā pitā janako vartate śleṣopamālaṃkāraḥ || aparaṃ kathaṃbhūtaḥ | trivedīvedītyādi | trivedīvedibhiḥ tarkavyākaraṇapurāṇasiddhāntājñāpakaiḥ ṛgvedayajurvedasāmavedajñāpakairvidvadbhirmānyaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | trivikramaparākramaḥ trivikramasyeva nārāyaṇasyeva parākramo balaṃ yasya sa tathā | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | tridivāvataratkīrtiḥ tridive svargaloke indrasabhāyāmavatarantī praveśaṃ kurvatī kīrtiryasya sa
4.35
tathā | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | trilokīpatibhiḥ samaḥ indradharaṇendracakravartisamānaḥ | upamātiśayālaṃkāraḥ || caturvargetyādi | kathaṃbhūto yaśodhaḥ caturvargasamārambhaḥ caturvargāṇāṃ dharmārthakāmamokṣāṇāṃ samārambhaḥ pravṛttiryasya sa tathā | caturvidyāgamāgraṇīḥ catasṛṇāṃ vidyānāṃ ānvīkṣikītrayīvārtādaṇḍanītīnāṃ āgamaḥ parijñānaṃ yeṣāṃ te caturvidyāgamāsteṣu agraṇīrmukhyaḥ | punaḥ catuḥsamayasārajñaḥ caturṇāṃ samayānāṃ ahitaśaivavaidikabauddharāddhāntānāṃ sāraṃ gopyatattvaṃ jānātīti catuḥsamayasārajñaśceti kapratyayena siddhatvād | punaḥ caturambhodhiviśrutaḥ caturṣu ambhodhiṣu samuddeṣu viśruto vikhyātakīrtiḥ | atiśayālaṃkāraḥ || dharma ityādi | yasya yaśodharmahārājasya etat vastu bhūṣaṇatāṃ ābharaṇatvaṃ gataṃ prāptam | kathaṃbhūtaṃ etat vastu | ananyajanādheyaṃ na anyairjanairādhīyate ananyajanādheyam | asādhāraṇatvamityarthaḥ | etatkim | citte hṛdaye dharmaḥ sarvaprāṇidayālakṣaṇo bhūṣaṇatāṃ gataḥ | kare haste tyāgo dānaṃ bhūṣaṇatāṃ gatam | vaktre mukhe satyaṃ satyavacanaṃ bhūṣaṇatāṃ gatam | śrutau karṇayugale śrutaṃ śāstraṃ bhūṣaṇatāṃ gatam | dīpakopamāsamuccayālaṃkāraḥ || yenetyādi | yena yaśorghena rājñā cintāmaṇisuradrumāḥ cintāratnakalpavṛkṣāḥ vyarthāḥ kṛtāḥ vyarthīkṛtāḥ | kathaṃbhūtāścintāmaṇisuradrumāḥ | sakāmadhenavaḥ kāmadhenusahitāḥ | yena kiṃ kurvatā | arthijanasya arthijanalokasya atyarthamatiśayena kāmaṃ vāñchitaṃ pūrayatā dadatā | upamālaṃkāraḥ || dharmatyāgādityādi | yasya yaśorghasya rājñaḥ tattatsatkāraṇāt vairivijayāya śatruparājayārthaṃ bhujadvayaṃ bāhuyugalaṃ abhavadbhūvaṃ | tattatsāt kāraṇāt bāṇaḥ khalu samo dharmatyāgāt dhanurmokṣāt jayī jayavān yo dharme prāṇidayālakṣaṇaṃ tyajati na gṛhṇāti | yuddhe saṃgrāme parāṅmukho na bhavati yo yuddheṣu saṃmukho na bhavati kātaratayā pṛṣṭhaṃ dadāti tanna gṛhṇāti | śleṣālaṃkāraḥ ||
4.39
dhiktamityādi | taṃ khaḍgaṃ karavālaṃ dhik | nindito'yamityarthaḥ | kaṃ tam | yasya khaḍgasya raṇe saṃgrāme śatrugalagrahe śatrukaṇṭhakhaṇḍane prītiranurāgo naiva vartate ata eva kāraṇāt vakracchalena pratyupakārarahitadoṣakāraṇāt vidviṣṭadaṇḍanaḥ śatrukṣayakaro dordaṇḍa eva bāhudaṇḍa eva āsīdbhūva | rūpakaśleṣālaṃkāraḥ || tathā ca vakṣyati—'kṛtakāryeṣu bhṛtyeṣu nopakurvanti ye nṛpāḥ | janmāntare'dhikardhīnāṃ te bhaveddṛḍhakiṃkarāḥ' ||
yenetyādi | yena yaśodhena rājñā atra asmin saṃsāre dikpālakarṇabhūṣaṇavibhramāḥ dikpālanarendrāṇāṃ indrādīnāṃ vā karṇānāṃ bhūṣaṇavibhramā avataṃsaśobhāḥ karmatāpannāḥ pratyādiśyanta niṣedhaṃ prāpitāḥ | nirākṛtā ityarthaḥ | kaiḥ kṛtvā | āścaryaśauṇḍīryaśorūpaiḥ adbhutatyāgavikramapuṇyaguṇānukīrtanasvarūpaiḥ kṛtvā kuśeśayaiḥ kamalaiḥ kṛtvā | upamālaṃkāraḥ ||
abhavadityādi | yasya bhūbhujo yaśodharmasya rājño lakṣmīṣu dhaneṣu ko'pi pumān abhāgo alabdhāṃśo nābhavatna babhūva tena kāraṇena asau rājā nābhāga iti prathitaḥ paprathe prasiddhiṃ gataḥ | nābhāga iti dvitīyaṃ nāma prāptavānityarthaḥ | kathaṃbhūtaḥ | jagatāṃ mataḥ jagati sthitalokairnābhāga iti kathita ityarthaḥ | anubandhamatiḥ | 'buddhipūjārthebhyaḥ ktaḥ' iti vacanāt kartari ktapratyayaḥ | 'kartṛkarmaṇoḥ kṛti nityam' iti vacanāt kartari ṣaṣṭhī | śleṣopamālaṃkāraḥ ||
niṣkaṇṭaketyādi | yo nābhāgo yaśodharmaṃmahārājaḥ āhavotsavaṃ paraṃ kevalaṃ niścayena vā prāpa | sarvān prāpa paraṃ saṃgrāmotsavaṃ na prāptavānityarthaḥ | kasmādāhavotsavaṃ na prāpa | taddhetugarbhitaṃ viśeṣaṇamāha—kathaṃbhūto rājā | niṣkaṇṭakamahībhāgaḥ niṣkaṇṭakaḥ kṣudraśatrurahito mahībhāgo deśo yasya sa tathā | aparaṃ kathaṃbhūtaḥ | nirvipakṣamahodayaḥ nirvipakṣavairiśatrurahito mahānudayaśca ya upacayacayopacayalakṣaṇatrividha udayo yasya sa tathā | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | nirvyābādhaprajaḥ nirvyābādhā upadravarahitā prajā loko yasya sa tathā | hetvalaṃkāraḥ ||
4.43
bhūpaterityādi | yasya bhūpateryaśodharmamahārājasya kīrtayaḥ puṇyaguṇakīrtanāni bhuvaneśānāmindradharaṇendracakravartyādīnāṃ karṇapūrāya karṇāvataṃsanimittaṃ babhūvuḥ bhavanti sma | kathaṃbhūtāḥ kīrtayaḥ | mākandamañjarīhṛdayaṃgamāḥ mākandasya āmravṛkṣasya mañjaryo vatsalyaistadvat hṛdayaṃgamāḥ manoharāstāstathā | upamālaṃkāraḥ ||
guṇaratnetyādi | yasya yaśodharmamahārājasya yaśaḥ puṇyaguṇavyāvarṇanaṃ brahmāṇḍamandire sadā sarvakālaṃ sudhākumbhāyate pūrṇarasaghaṭa ivācarati | kathaṃbhūtaṃ yaśaḥ | dhavalanārambhaṃ ujjvalīkaraṇavyāpāram | yasya kathaṃbhūtasya | guṇaratnāmbudherguṇamāṇikyasamudrasya | rūpakopamālaṃkāraḥ ||
yaścakṣurityādi | yo yaśodharmahārājaḥ sa sarvalokānāṃ nikhilajanānāṃ cakṣuḥ locanaṃ vartate | kasmāt | sanmārgadarśakatvāt | yo yaśodharmahārājaḥ kṣitirakṣaṇe pṛthvīpālane dakṣo vicakṣaṇo vartate | yo yaśodharmahārājaḥ jagadvandyaḥ prajāvardhanasya svayaṃbhūrbrahmā vartate | yo yaśodharmahārājaḥ śriyā lakṣmyā kṛtvā puruṣottamo nārāyaṇo vartate | cakṣuḥśabdena cakṣuṣmān kulakaraḥ dakṣaśabdena prajāpatiḥ svayaṃbhūśabdena vṛṣabhanāthaḥ puruṣottamaśabdena śrīkṛṣṇa iti kecit | rūpakālaṃkāraḥ ||
prāgityādi | kṣitīndraḥ śrīyaśodharmamahārājaḥ svīyaṃ svakīyaṃ yaśaḥ candracchalāt śaśāṅkamiṣeṇa upari ākāśe vyabhajat vibhāgīcakāra | śeṣamiṣāt śeṣanāgapadena adhastātpātālabhūmau vyabhajat vibhāgīcakāra | kiṃ kṛtvā | pūrvaṃ idaṃ pratyakṣībhūtaṃ bhuvanaṃ martyalokaṃ alpakaṃ atyalpaṃ vilokya dṛṣṭvā | punaśca kiṃ kṛtvā | svīyaṃ yaśaḥ pṛthutaraṃ vilokya prabhutaraṃ nirīkṣya | kathaṃbhūtamidaṃ bhuvanam | prāgadrimandarahimācalasetubandhama-
yāṃ daṃ prāgdriśodayācalo mandaraścāstaparvataḥ himācalaśca himālayaparvataḥ setubandhaścārvīkaparvataste maryādāḥ avadhiryasya tathoktam | upamālaṃkāraḥ ||
yamityādi| ṣaḍvibhaktīḥ sūcayati| prathamā nu pūrvaṃ asūcītaḥ| jainendravyākaraṇe prathamā vā, dvitīyā īp, tṛtīyā bhā, caturthī ap, pañcamī kā, ṣaṣṭhī tā, saptamī īp, tā evaṃ sūcayati—yaṃ yaśodhamahārājaṃ dharaṇipatayaḥ sarve'pi rājānaḥ siṣevire sevitavantaḥ| yaṃ kathaṃbhūtam| pratāpakampitasurāsuralokaparivṛḍham suralokāśca kalpavāsinaḥ, asuralokāśca bhavanavyantarajyotiramarāḥ, teṣāṃ parivṛḍhāḥ prabhavaḥ svāminaḥ pratāpena [duḥsaha]tejasā kampitāḥ surāsuralokaparivṛḍhā yena sa tathā tam| aparaṃ kathaṃbhūtam| anavaratoditoditavijayānakakhanasūcitasakaladikpālasevāsamayarāḍham anavarataṃ nirantaraṃ uditādyuditaḥ atyutkṛṣṭo yo'sau vijayo digvijayastasya saṃbandhino ye ānakāḥ paṭahāḥ paṭu hanyante paṭahā iti teṣāṃ khanaiḥ śabdaiḥ sūcito jñāpitaḥ sakalānāṃ samastānāṃ dikpālānāṃ rājñāṃ teṣāṃ sevāsamaya utsavalambhakālastasya rāḍhā śobhā yasya sa tathā tam| kathaṃbhūtāḥ dharaṇipatayaḥ| upāyanīkṛtāṅkuśamaryādamadamadirāmodāskhādonmadamadhukarakulakolāhalaravapunaruktaḍiṇḍimāḍambarakarighaṭāḥ aṅkuśaḥ sṇimaryādā avadhiryāsāṃ karighaṭānāṃ tā aṅkuśamaryādāḥ| mada eva dānameva madirā madyaṃ tasyā āmodaḥ parimalastasyāsvādena āghrāṇena unmado harṣavanto mattā vā ye madhukarā bhramarāsteṣāṃ kulāni samūhāsteṣāṃ kolāhalaravairjhaṅkāraśabdaiḥ punaruktā dviguṇīkṛtā ḍiṇḍimāḍambarāḥ vāditrāṭopā yāsāṃ karighaṭānāṃ tā madamadirāmodakhādonmadamadhukarakulakolāhalaravapunaruktaḍiṇḍimāḍambarāḥ upāyanīkṛtāḥ prābhṛtīkṛtā upaḍhaukitā aṅkuśamaryādāḥ sāriparyantā madamadirāmodakhādonmadamadhukarakulakolāhalaravapunaruktaḍiṇḍimāḍambarāḥ viśeṣaṇatrayaviśiṣṭāḥ karighaṭā gajānāṃ ghaṭanā yairdharaṇipatibhiste tathoktāḥ| punarapi kathaṃbhūtāḥ dharaṇipatayaḥ| samarpitakaśāvaśeṣakadanakandukavinodavinītājāneyajuhūrāṇanivahāḥ kaśā carmayaṣṭiḥ| sarjanakamiti yāvat| kaśā avaśeṣā maryādā yeṣāṃ juhūrāṇānāṃ te kaśāvaśeṣāḥ| kadanameva saṃgrāma eva kandukavinodo gendukakīḍā yeṣāṃ te kadanakandukavinodāḥ vinītāśca sādhu śikṣitā aśvā ājāneyāśca kulīnāśca| samarpitāḥ prābhṛtīkṛtā upaḍhaukitāḥ kaśāvaśeṣakadanakandukavinodavinītājāneyānāṃ juhūrāṇānāmaśvānāṃ nivahāḥ samūhā yaiste| punaḥ kathaṃbhūtāḥ dharaṇipatayaḥ| samupānītakuladhanāvadhivividharatnakhacitakavacakāścanasicayanicayāḥ vividhairnānāprakārai ratnairmāṇikyaiḥ khacitāni jaṭitāni yāni kavacāni
4.44.1
vāravāṇāni ············ vividharatnakhacitakavacakāñcanasicayanicayāḥ samupānītāḥ prābhṛtīkṛtāḥ kuladhanāvadhayaḥ pūrvapuruṣasaṃcitadhanamaryādā vividharatnakhacitakavacakāñcanasicayanicayā yaiste tathoktāḥ | punaḥ kathaṃbhūtāḥ dharaṇipatayaḥ | pradarśitanijānvayaparamparāyātāpahasitasurasundarīvibhramarambhorusaṃdarbhāḥ nijānvayasya nijakulasya paramparāyāṃ śreṇyau āyātā utpannā apahasitāstiraskṛtāḥ surasundarīṇāṃ devāṅganānāṃ vibhramāḥ vilāsāḥ yābhistā apahasitasurasundarīvibhramā evaṃguṇaviśiṣṭā yā rambhorava uttamakanyāstāsāṃ saṃdarbhāḥ rambhorusaṃdarbhāḥ samūhāḥ pradarśitā upāyanīkṛtā nijānvayaparamparāyātānāṃ apahasitasurasundarīvibhramāṇāṃ rambhorūṇāṃ saṃdarbhāḥ samūhā yaiste tathoktāḥ | atiśayopamālaṃkāraḥ || śauṇḍīryetyādi | jagatāṃ patayaḥ indradharaṇendranarendrāḥ adhunāpi idānīmapi yaṃ yaśorghaṃ śauṇḍīryadhairyavijayārjanasaṃkathāsu varṇayanti | śauṇḍīryaṃ ca tyāgavikramābhyāṃ viśrutatvam, dhairyaṃ ca niṣprakampitvam, vijayārjanaṃ ca digvijayaḥ, śauṇḍīryadhairyavijayārjanāni teṣāṃ saṃkathāsu vārtāsu varṇayanti stuvanti | kathaṃbhūtā jagatāṃ patayaḥ | guṇinaḥ | kathaṃbhūtaṃ yam | audāryanirjitasuradrumakāmadhenum | audāryeṇa dātṛtvena kṛtvā nirjitāॅstiraskṛtāḥ suradrumāḥ kalpavṛkṣāḥ kāmadhenavaḥ surabhayo yena sa tathā tam | upamālaṃkāraḥ ||
4.44.2
yenetyādi | yena yaśodhamahārājena bhūmibhujo rājānaḥ karmatāpannāḥ yena yaśorgheṇa kartṛbhūtena svasyātmano roṣatoṣayoḥ roṣe sati toṣe ca sati samatāṃ sākṣyamāninyire ānītāḥ | kathaṃbhūtena yena rājñā | niḥśeṣaviṣṭapaniviṣṭadviṣṭakaṇṭakotpāṭanārpitakarakṛpāṇena niḥśeṣe sarvasmin viṣṭape bhūmaṇḍale niviṣṭāḥ sthitā ye dviṣṭāḥ śatrubhūmipāsta eva kaṇṭakāḥ sūkṣmatīkṣṇāgramukhāḥ | duṣṭāśayā ityarthaḥ | teṣāmutpāṭanāya mūlādunmūlanārthamarpito dhṛtaḥ kare haste kṛpāṇaḥ khaḍgo yena sa tathā tena | punaḥ kathaṃbhūtena rājñā | nijabhujavijayārjanajanitajagatkalyāṇaparampareṇa ca nijabhujena svabāhunā yadvijayārjanaṃ tena janitā utpāditā jagataḥ pṛthvīmaṇḍalasya kalyāṇānāṃ śreyasāṃ paramparā śreṇiryena sa tathoktastena | roṣe sati kathaṃbhūtāḥ bhūmibhujaḥ | [kṛtāḥ] nitāntakhātaparyastapuraparya- ntadharaṇayaḥ nitāntamatiśayena khātā vidāritāḥ paryastā bhagnāḥ purāṇāṃ nagarāṇāṃ paryantadharaṇayo nagarabahirbhāgabhūmayo yeṣāṃ te tathoktāḥ | toṣe sati kathaṃbhūtā bhūmibhujaḥ kṛtāḥ | nitāntakhātaparyastapuraparyantadharaṇayaḥ nitāntamatiśayena khātābhiḥ khātikābhiḥ paryastā veṣṭitāḥ purāṇāṃ paryantadharaṇayo yeṣāṃ te tathoktāḥ | roṣe sati kathaṃbhūtāḥ kṛtāḥ | samadamātaṅgasaṃgatagehagocarāḥ samadaiḥ sāhaṃkārairmātaṅgaiścaṇḍālaiḥ saṃgatāḥ saṃyuktāḥ | samadamātaṅgairmadonmattahastibhiḥ saṃgatā sahitā gehagocarā gṛhasaṃcarabhūmayo yeṣāṃ te tathoktāḥ | aparaṃ roṣe sati kathaṃbhūtāḥ |
4.44.3
prahṛṣṭaharivihārākulitaniketanavīthayaḥ prahṛṣṭānāṃ harṣamitānāṃ harīṇāṃ vānarāṇāṃ vihāreṇa paryaṭanena ākulitā vihvalīkṛtā vyāptā niketanānāṃ gṛhāṇāṃ vīthayo mārgā yeṣāṃ te tathoktāḥ | harṣe sati kathaṃbhūtāḥ | prahṛṣṭairharṣamitairharibhirdhoṭakairvihārairviśiṣṭamauktikamālābhirākulitāḥ śobhitāḥ niketanānāṃ saudhānāṃ vīthayaḥ pratolyo yeṣāṃ te tathoktāḥ | punā roṣe sati kathaṃbhūtāḥ | saṃcaratkhaṅgiprakāṇḍasaṃkaṭadurgadvāradeśāḥ saṃcaratāṃ praveśaṃ kurvatāṃ khaṅgināṃ vādhīṇasānāṃ gaṇḍakānāṃ prakāṇḍaiḥ saṃkaṭā vyāptā durgā manuṣyaiḥ praveṣṭumaśakyā dvāradeśā prākāradvārapradeśā uddhaśatvāt gṛhapraveśā yeṣāṃ te tathā | toṣe sati saṃcaradbhiḥ khaṅgiprakāṇḍaiḥ karavālakarapraśastapuruṣaiḥ saṃkaṭā duḥsaṃcārā durgadvāradeśāḥ prākāradvārapraveśā yeṣāṃ te tathā | punā roṣe sati kathaṃbhūtāḥ | praśāntasamastakṛtyavyāsayaḥ praśāntā upaśamaṃ gatāḥ samastānāṃ samagrāṇāṃ kṛtyānāṃ rājakāryāṇāṃ vyāsayaḥ pravṛttayo yeṣāṃ te tathā | toṣe sati praśāntāḥ samastāḥ kṛtyavyāsayo bhedavyāsayo yeṣāṃ te tathā | roṣe sati kathaṃbhūtāḥ | prathitatīrthopāsanāvirbhavadāścaryaiśvaryāḥ prathitāni yāni tīrthāni prayāgagaṅgādvāraṣaṇmāsadvārāvatīprayāṇavāṇārasīpraveśāsteṣāmupāsanena samīpanivāsena tapaścaraṇakaraṇena āvirbhavanti prakaṭībhavanti āścaryāṇi āścaryabhūtāni aiśvaryāṇyaṇimādyaṣṭasiddhayo yeṣāṃ te tathā |
4.44.4
toṣe sati prathitā vikhyātā ye tīrthā mantripurohitasenāpatiprabhṛtyaṣṭādaśa prakṛtayasteṣāmupāsanena sevayā āvirbhavanti prakaṭībhavanti prādurbhavanti āścaryabhūtāni aiśvaryāṇi nārpaṇyāni yeṣāṃ te tathā | rājñāmaṣṭādaśatīrthāni yathā—senāpatirgaṇako rājaśreṣṭhī daṇḍādhipo mantrī mahattaro balavattaraścatvāro varṇāścaturaṅgabalaṃ purohito'mātyo mahāmātyaśceti | videheṣu brāhmaṇavarṇo nāstīti samadaśatīrthāni | roṣe sati kathaṃbhūtāḥ | saviśramabhrāntamahiṣīpracārabharitabhavanabhūmayaḥ vīnāṃ pakṣiṇāṃ bhramaḥ paryaṭanaṃ viśramaḥ saviśrameṇa kākādipātasahitena bhrāntāḥ paryaṭitā yā mahiṣyo raktākṣyastāsāṃ pracāreṇa ṣaḍbhakṣaṇena bharitā vyāptā bhavanabhūmayo yeṣāṃ te tathā | toṣe sati saviśramā bhrūkṣepā bhrāntāḥ paryaṭantyo yā mahiṣyaḥ paṭmahādevyastāsāṃ pracāreṇa gamanāgamanena bharitā vyāptā bhavanabhūmayo yeṣāṃ te tathā | roṣe sati parapadārādhanaprakaṭamahāmantraprabhāvāḥ parapadasya mokṣasya ārādhanena prakaṭaḥ sphuṭībhūto mahāmantrasya pañcanamaskārādeḥ 'oṃ namaḥ śivāya' ityādiśca prabhāvo māhātmyaṃ yeṣāṃ te tathā | toṣe sati pairaḥ śatrubhiḥ padārādhanena caraṇasevayā prakaṭaḥ sphuṭībhūto mahāmantrasya paścāṅgamantrasya prabhāvo māhātmyaṃ yeṣāṃ te tathoktāḥ | tathā coktam—'sahāyasādhanopāyo deśakośabalābalam | vipatteśca pratīkāraḥ pañcāṅgo mantra iṣyate ||' athavā prakārāntareṇa pañcāṅgo mantraḥ—karmaṇāmārambhopāyaḥ puruṣadravyasaṃpat deśakālapravibhāgo vinipātaḥ pratīkāraḥ kāryaśceti | roṣe sati kathaṃbhūtāḥ |
4.44.5
sakalajagadyatiriktoyogayogopāyaprasādhitaprakṛṣṭātmīyapravṛttayaḥ sakalāt samagrāt jagataḥ saṃsāralokāt vyatirikto'dhikataro yo'sādhuyoga udyamastenopalakṣito yo'sau yogaḥ samādhistasyopāyo vairāgyādisāmagrī tena prasādhitā prāptā prakṛṣṭā utkṛṣṭā ātmīyā ātmahitā pravṛttirālambanādilakṣaṇā yaiste tathoktāḥ | uktaṃ ca—'sāmyaṃ svāsthyaṃ samādhiśca yogaścetonirodhanam | śuddhopayoga ityete bhavantyekārthavācakāḥ ||' toṣe sati sakalajagadyatiriktaḥ sarvalokādhiko yo'sādhuyogaḥ abhiṣeṇanaṃ śatrusaṃmukhagamanaṃ syāt yo'sau yogaḥ alabdhalābhastasyopāyaḥ sāmadānadaṇḍabhedalakṣaṇastena prasādhitā svīkṛtā prakṛṣṭā ananyanṛpasādhāraṇīyā ātmīyā ātmahitā pravṛttirvyāpāro yaiste tathoktāḥ | roṣe sati śrīphalopayogātiśayaviśeṣavaśīkṛtaviśvaviśvaṃbharābhṛtkaṭakāḥ śrīphalānāṃ bilvaphalapatrādīnāṃ upayoga ākhādanaṃ tadatiśayena viśeṣeṇa vaśīkṛtāni svīkṛtāni viśveṣāṃ sarveṣāṃ viśvaṃbharābhṛtāṃ parvatānāṃ kaṭakāni taṭāni yaiste tathā | toṣe sati śrīṇāṃ lakṣmīṇāṃ phalāni sarvendriyasukhāni teṣāṃ upayogāya ākhādanāya atiśayena viśeṣeṇa vaśīkṛtāḥ viśveṣāṃ sarveṣāṃ viśvaṃbharābhṛtāṃ sāmantānāṃ kaṭakāḥ sainyāni yaiste tathā |
4.44.6
roṣe sati prasīdaddanavadyavidyāmandākinīpravāhavinirmūlitanikhilasukhāntarāyataravaḥ prasīdantī prasannībhavantī yānavadyavidyā karmamalakalaṅkarahitā ghātisaṃghātaghātalakṣaṇā vidyā yā kevalajñānaṃ saiva mandākinī nadī svargamṛtyupātālokamārgatrayagāmitvāttasyāḥ pravāheṇa pūreṇa vinirmūlitā samūlakāṣaṃ kaṣitā nikhilānāṃ samagrāṇaṃ sukhānāṃ paramānandalakṣaṇānāṃ antarāyataravo vighnavṛkṣā yaiste tathā | toṣe sati prasīdantī prasannībhavantī yā anavadyavidyā ānvīkṣikīdaṇḍanītitrayīvārtālakṣaṇā rājavidyācatuṣṭayī saiva mandākinī svarṇadī tasyāḥ pravāheṇa saṃtatapravartanena vinirmūlitā mūlādunmūlitā nikhilasukhāntarāyataravaḥ sarvendriyasaukhyavighnavṛkṣā yaiste tathā | śleṣopamālaṃkāraḥ ||
4.45
yena vyadhāyītyādi | yena rājñā yaśordhamahārājena prārthitakāmadena yācitābhīṣṭadāyinā dvayameva na adhikaṃ sudurlabhaṃ atiśayena durlabhaṃ vyadhāyi kṛtam | kiṃ tadbhīṣṭadvayam | kṣitipāntareṣu tyāgārthināṃ dānināṃ tāvat anukrameṇa ayaṃ janaḥ arthī lokaḥ arthī yācako vartate sudurlabhaḥ kṛtaḥ | ko'pyarthī na vartate yasmai dānaṃ dīyate | śauṇḍīraśabdastyāgavikramābhyāṃ viśrutaḥ kṛtaḥ | ko'pi nāstīti bhāvaḥ | nindātulyalaṃkāraḥ || yasmai ityādi | yasmai yaśorghāya rājñe mandaro merugiriḥ sthairyaṃ sthiratvaṃ spardhayāmāsa dattavān | kathaṃbhūtaṃ sthairyam | sarvasvamiva dhanamiva | kathaṃbhūto mandaraḥ | saccaritrapavitrakīrtikaumudīsamāsāditaprītiprasaraḥ satsamīcīnaṃ caritraṃ paranārīsodaratvaṃ kīrtidharmocitadānitvaṃ paropakāritvaṃ paradoṣagrahilatvaṃ paradravyasaṃtoṣitvaṃ paraduḥkhasahakāritvaṃ nijaguṇabhāṣaṇe mūkatvaṃ nyāyamārgapravartitvaṃ apriyavacane'pi priyakāritvam | tathā coktam—'na brūte paradūṣaṇaṃ paraguṇaṃ vaktyalpamapyanvahaṃ saṃtoṣaṃ vahate pararddhiṣu paraṃ vārtāsu dhatte śucam | khalpāghaṃ na karoti nojjhati nayaṃ naucityamullaṅghyayatyukto'pyapriyamapriyaṃ na racyatyetaccaritraṃ satām ||' ityuktalakṣaṇasya caritrasya yā pavitrā sarvajanapāpanāśinī kīrtiryaśaḥprasiddhiḥ saiva kaumudī candrajyotsnā tayā samāsāditaḥ prāpto yaḥ prīteranurāgasya prasaro vyāptiryena mandareṇa sa tathoktaḥ | yasmai yaśorghāya saritpatiḥ samudraḥ gāmbhīryaṃ gambhīratvamatalasparśaṃ spardhayāmāsa | anaṅgaḥ kandarpaḥ saubhāgyaṃ subhagatvaṃ yasya vārtāpi śrutā prītimutpādayati tatsaubhāgyaṃ ādeyamūrtiṃ spardhayāmāsa | amaragururbṛhaspatiraitihyarahasyaṃ nītiśāstrahṛdayaṃ anādivārtāmarma spardhayāmāsa | surataruḥ kalpavṛkṣaḥ sevyatvaṃ āśrayaṇīyatvaṃ spardhayāmāsa | avanirbhūmidevatā kṣāntiṃ uttamakṣamāṃ spardhayāmāsa | anaṅgaśrīrākāśalakṣmīmahattvaṃ analpatvaṃ spardhayāmāsa | sarasvatī jainabhāratī vāci vācāyāṃ siddhiṃ vacanasiddhiṃ spardhayāmāsa | lakṣmīścandrabṛhadginī nideśakarmaṇi siddhiṃ spardhayāmāsa | cintāmaṇirmanasi siddhiṃ spardhayāmāsa | kuladevī vapuṣi | vaivasvato yamadevatā sakalajanavaśyatāṃ sarvalokavaśīkaraṇasiddhiṃ spardhayāmāsa | evamanunā prakāreṇa anye'pi varuṇavai-
4.49
śravaṇaprabhṛtayaḥ pāśikuberapramukhyā agamyalākṣayanidhānavattvaprabhṛtiguṇavantaḥ svabhāgadheyāni nijaguṇadānāni sparśayāmāsurdattavantaḥ | kathaṃbhūtāni svabhāgadheyāni | kuladhanānīva pūrvapuruṣasaṃcitavittānīva | dīpakālaṃkāraḥ ||
yasmai ityādi | yasmai yaśo'rghāya nṛpāya rājñe amī ete pratyakṣībhūtāḥ surā devāḥ svāṃśaṃ nijabhāgadheyaṃ dadurviśrāṇayāmāsuḥ | kathaṃbhūtāya yasmai | prajāpālanavarṇabhāje prajāpālanasya lokānāṃ rakṣaṇasya varṇaṃ yaśo bhajate prajāpālanavarṇabhāk tasmai prajāpālanavarṇabhāje | amī ke | indra aiśvaryaṃ īśvaratvaṃ dadau | tapanaḥ śrībhāskaraḥ pratāpaṃ dadau | kalāvāṃścandraḥ kalāḥ dadau | balālo vāsurbalaṃ sāmarthyaṃ dadau | samuccayālaṃkāraḥ || abvibhaktī samāsā ||
athedānīṃ pañcabhirvṛttaiḥ kādibhaktiṃ nirūpayannācāryaḥ—yasmādityādi | yasmānnṛpāt narendrādayaśorghāt ayaṃ pratyakṣībhūto lokaḥ manuṣyalokaścaturvargaphalodayo dharmārthakāmamokṣaphalavān abhūdabhūva | kathaṃbhūtādayasmāt | anyāyabhujagābhogagārutmatamaṇeḥ anyāyaḥ anītiḥ sa eva bhujagaḥ sarpaḥ pāpaviṣasaṃbhṛtasukhatvāt kuṭilagatyā ca tasya āsamantādbhogaḥ phaṇāmaṇḍalaṃ tasya saṃkocane gārutmatamaṇeḥ viṣāpahāratvāt | rūpakālaṃkāraḥ ||
nabhobhū ityādi | yasmāt bhūbhṛto narendrāt pakṣe himācalāt kīrtitripathagāpagā kīrtigaṅgānadī srotobhiḥ pravāhairbhuvanatraye trilokye tatāna viśrutā | kathaṃbhūtaiḥ srotobhiḥ | nabhobhūbhogilokārhaiḥ nabholoka ūrdhvaloko bhūloko madhyalokaḥ bhogilokaḥ pātālaṃ tatra sthitalokairarhāṇi pūjyāni nabhobhūbhogilokārhāṇi taiḥ | svargamṛtyupātālalokakarṇaparaṃparābhiḥ kīrtistatāne-tyarthaḥ | rūpakaśleṣālaṃkāraḥ ||
yasmādityādi | yasmānnarendrāt pūrve atītāḥ bhūpā narendrāḥ pare bhaviṣyanto bhūpāḥ guṇaiḥ kṛtvā na atiśiśriyare na atiśayavanto babhūvuḥ | teṣāṃ narendrāṇāṃ madhye madhyamo'pi madhyavartyapi sa narendra uttamaḥ smṛtaḥ prathamaśca smṛtaḥ | upamālaṃkāraḥ ||
4.51
anya ityādi | eṣa mahīpatiryaśodharmahārājaḥ nūnaṃ niścayena anya eva apūrvaḥ kaścidanirvacanīyaḥ acalaḥ parvato vartate | yasmāccalāt paraṃ niścayena lakṣmyā saha sarasvatī prababhūva prasūtā | yasmāccalāt sarasvatīnāma nadī prabhavati tasmāllakṣmīrna prabhavatīti vyatirekālaṃkāraḥ | rūpakaṃ ca || yasmādityādi | yasmānmahīśātpṛthvīpaterete pratyakṣībhūtā mahānto gurutarā guṇāḥ śauryādayo jagati saṃsāre praprathire viśru(sru)tāḥ | kathaṃbhūtādyasmāt | aśeṣaguṇaratnanidheḥ aśeṣāḥ samagrāḥ ye guṇāsta eva ratnāni tribhuvanadyotakāratvāt teṣāṃ nidhiḥ śevadhirakṣayanidhānaṃ tasmāt tathoktāt | ete ke | harau śrīnārāyaṇe śauryaṃ subhaṭatvaṃ praprathe | amaradhenuṣu kāmadhenuṣu kāmadatvaṃ abhīṣṭaphaladāyitvaṃ praprathe | ambudhiṣu samudreṣu gāmbhīryamatalasparśatvamagaratādhastvamagādhatvaṃ praprathe | bhāsvati śrīsūrye pratāpaḥ praprathe | cakāro'nuktasamuccayārthaḥ | tenātyutkṛṣṭasamuccayālaṃkāraḥ || tānvibhakti darśayati—yasyetyādi | yasya yaśodharmahārājasya śarābhyāsāvasareṣu bāṇaguṇanikāprastāveṣu baddhamuṣṭitā vartate, na vasuviśrāṇaneṣu baddhamuṣṭitā kṛpaṇatā vartate | patrabhaṅgeṣu karpūrakastūrīcandanādivilepaneṣu bhujagatā bāhuvilepanaṃ bhujayorgacchatīti bhujagaḥ patrabhaṅgasya bhāvo bhujagatā patrāvalīṣu vartate, na hṛṣīkavilasiteṣu indriyaceṣṭiteṣu bhujagatā viṭatvaṃ vartate | bhūṣaṇeṣu vikṛtidarśanaṃ vividhākṛtividhānaṃ tasyā darśanaṃ ālokanaṃ vartate, na manovijṛmbhiteṣu cittaprasareṣu vikṛtidarśanaṃ asaceṣṭitaṃ vartate | madagajeṣu mattakuñjareṣu parapraṇeyatā prāntārakartavyatā vartate, na kāryānuṣṭhāneṣu parapraṇeyatā parāyattatā vartate | vilāsinīgatiṣu kamanīyakāminīgamaneṣu skhalitatā śukramocanatā vartate, na pratāpeṣu skhalitatā khaṇḍanaṃ vartate | karikarṇeṣu
First 30 of 83 passages. Read on
Linked texts (1)
- Yaśastilaka — Somadevasūri, Sanskrit