Pramāṇa · Search · About · API

Kalpah 2.6.4

Kalpaḥ 2.6.4

Language
Sanskrit

2.6.4.p1

ānandāśramasaṃskṛtagranthāvaliḥ .
granthāṅkaḥ 53
mahādevakṛtavaijayantīvyākhyāsametam
ādyapraśnaṣaṭkātmakaṃ
satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtram .
tatra caturthapañcamaṣaṣṭhapraśnātmako dvitīyo bhāgaḥ .
etatpustakaṃ
ve. śā. saṃ. rā. kāśīnāthaśāstrī āgāśe ityetaiḥ saṃśodhitam .
tacca
hari nārāyaṇa āpaṭe
ityanena
puṇyākhyaṃpattane ānandāśramamudraṇālaye
āyasākṣarairmudrayitvā prakāśitam . śālivāhanaśakābdāḥ 1829
khristābdāḥ 1907
( asya sarvepradhikārā rājaśāsanānusāreṇa svāyattīkṛtāḥ .)
mūlyamāṇakadaśakādhiko rūpakaḥ (1ḥ10)

2.6.4.p2

oṃtatsadbrahmaṇe namaḥ
satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtraṃ
mahādevakṛtavaijayantīvyākhyāsametam

2.6.4.p3

4.1 atha caturthapraśnaprārambhaḥ. tatra prathamaḥ paṭalaḥ .
aindrāgnena paśunā ṣāṇmāsye ṣāṇmāsye yajata āvṛttimukha āvṛttimukhe saṃvatsare saṃvatsare vā .
sauryaḥ prājāpatyo vā .
taṃ vyākhyāsyāmaḥ .
sūryaṃ te cakṣuriti ṣaḍḍhotāraṃ manasā'nudrutya sagrahaṃm̐ hutvā'nvārambhaṇīyāmiṣṭiṃ nirvapati .
āgnāvaiṣṇavamekādaśakapālam .
siddham̐ saṃtiṣṭhate .
api vā caturgrahītamājyamāgnāvaiṣṇavyarcā''havanīye juhoti .

2.6.4.p4

śeṣamājyasya karoti dhārayatyāhavanīyam .
uru viṣṇo vikramasveti sruveṇā''havanīye yūpāhutiṃ juhoti ..
ājyaśeṣaṃ sruvaṃ cā''datte vakṣṇe paraśuṃ prayacchati tadgacchanti yatra yūpaṃ chetsyanto bhavanti .
pālāśaḥ khādiro bailvo rauhītakaśca yūpyā vṛkṣāḥ .
pālāśaṃ brahmavarcasakāmasyānnādyakāmasya vā khādiram̐ svargakāmasya bailvaṃ brahmavarcasakāmasya rohītakaṃ prajākāmasya .
tryaparārdhyā̭nyūpyānvṛkṣānatikramya.
ya ṛjurūrdhva ūrdhvaśakala ūrdhvaśākhā same bhūmyai svādyone rūḍhaḥ .
yaṃ kāmayetāpratiṣṭhitaḥ syādityārohaṃ tasmai vṛścedyaṃ kāmayetāpaśuḥ syādityaparṇaṃ tasmai śuṣkāgraṃ kāmayeta paśumānsyāditi bahuparṇaṃ tasmai bahuśākhamaśuṣkāgram .

2.6.4.p5

pratiṣṭhitaṃ pratiṣṭhākāmasya .
yaḥ pratyaṅṅupanatastaṃ vṛścedyaḥ prāṅṅudaṅvopanataḥ .
yasya carjoḥ sata īṣadivāgramupanatam .
atyanyānagāmiti .. 1 .. yaṃ joṣayate tamupatiṣṭhate .
devastvā savitā madhvā'naktviti sruveṇa gulphadaghne jānudaghne vā paryaṇakti .
oṣadhe trāyasvainamityūrdhvāgrāmoṣadhimantardadhāti svadhite mainam̐ him̐sīriti paraśunā praharati yaḥ prathamaḥ śakalaḥ parāpatati tamupayacchate .
anakṣasaṅgam̐ sthāṇumucchim̐ṣanvṛścati gulphadaghnaṃ vā .
divamagreṇeti prāñcamudañcaṃ vā prahāpayati .

2.6.4.p6

vanaspate śatavalśo virohetyāvraścane juhoti saha- sravalśā vi vayam̐ ruhemetyātmānaṃ pratyabhimṛśati .
yaṃ tvā'yam̐ svadhitirityanulomaṃ paraśunā'ṅgānkalpayati .
acchinno rāyaḥ suvīra ityagraṃ parivāsayati .
ekāratniprabhṛtīni brāhmaṇavyākhyātāni kāmyāni yūpapramāṇāni teṣāṃ yāthākāmī .
sahopareṇa saṃkhyā syādā trayastrim̐śadaratneḥ .
tryaratnirvā caturaratnirvā pālāśo nirūḍha paśubandhasya yūpo'to'nye saumyasyādhvarasya .
aṣṭāśriṃ takṣṇoti nātisthūlaṃ nātyaṇumataṣṭamuparam.
puraḥpuroṇīyām̐saṃ gopucchaṃ vā .

2.6.4.p7

tasyaiva vṛkṣasyāgrataścaṣālaṃ karoti .
aṣṭāśriṃ pṛthumātraṃ madhye saṃnatam .
yāvadidaṃ prathamamaṅguli kāṇḍaṃ tāvadūrdhvaṃ caṣālādyūpasyātirecayati .
aṅgulimātraṃ kanīyo vā'ṅguleḥ .
dvyaṅgulaṃ tryaṅgulaṃ caturaṅgulaṃ vaiteṣāmeva takṣaṇānām̐ svaruṃ karoti .
yaṃ kāmayetānyo'sya lokamabhyāroheditya- rmyavṛkṣasya svaruṃ caṣālaṃ ca kuryāt .
vedaṃ kṛtvā'greṇā''havanīyam .. 2 .. rathamātrī vediṃ karoti .
ratheṣāmātrīṃ prācīm̐ rathākṣamātrīṃ paścāttiraścīṃ vipathayugamātrīṃ purastādudīcīm .

2.6.4.p8

api vā ṣaḍaratniṃ prācīṃ caturaratniṃ paścāttiraścīṃ tryaratniṃ purastāttiraścīmasaṃnatā bhavati .
yatprāguttarasmātparigrāhāttatkṛtvā pūrvārdhe vederyūpāvaṭāyāvakāśamavaśiṣya śamyayottaravediṃ vimimīte .
purastādudīcīnakumbām̐ śamyāṃ nidhāya vittāyanī me'sīti sphyenodīcīṃ lekhāṃ likhati .
dakṣiṇataḥprācīnakumbāṃ nidhāya tiktāyanī me'sīti dakṣiṇataḥ prācīṃ paścādudīcīnakumbāṃ nidhāyāvatānmā nāthitamiti paścādudīcīmuttarataḥ prācīnakumbāṃ nidhāyāvatānmā vyathitamityuttarataḥ prācīmabhyantaraṃ parilikhati .
uttareṇottaraṃ vedyam̐saṃ prakrame cātvālastaṃ parilikhatyanenaiva kalpena yadanyanmantrebhyaḥ .
devasya tvetyabhrimādāya videragnirnabho nāmeti khanati .
jānudaghnaṃ trivitastaṃ vā khātvā .
agne aṅgira ityabhriṃ praharati .

2.6.4.p9

yo'syāṃ pṛthivyāmiti pām̐sūnapādatte .
āyuṣā nāmnehīti harati .
yatte'nādhṛṣṭamityuttaravedyāṃ nivapati .
evaṃ dvitīyaṃ haratyevaṃ tṛtīyam .. 3 ..
yo dvitīyasyāmiti dvitīyamapādatte yastṛtīyasyāmiti tṛtīyaṃ tūṣṇīṃ caturtham .
sim̐hīrasi mahiṣīrasītyuttaravediṃ karoti .
uru prathasveti prathayati .
dhruvā'sīti śamyayā sam̐hanti .

2.6.4.p10

devebhyaḥ kalpasveti kalpayati .
devebhyaḥ śundhasvetyadbhiḥ prokṣati .
devebhyaḥ śumbhasveti sikatābhiranu prakirati .
yatte krūraṃ yadāsthitamiti punarevādbhiravokṣati .
uttarato dakṣiṇato vā sphyenaikasphyāṃ niḥsāryāpo ripraṃ nirvahatetyapām̐ śeṣaṃ ninayati .
vibhrāḍbṛhatpibatu somyaṃ madhvāyurdadhadyajñapatāvavihrutam . vātajūto yo abhirakṣati tmanā prajāḥ piparti bahudhā virājatītyuttaravedyā antānkalpayati .
catuḥśikhaṇḍe yuvatī kanīne ghṛtapratīke bhuvanasya madhye . tayordevā adhisaṃvasanta uttame nāka iha mādayantāmiti vedimuttaravediṃ ca saṃmṛśati .
uttaravedyāṃ madhye goṣpadamātrīmaśvaśaphamātrīṃ prādeśamātrīṃ vottaranābhiṃ karoti .

2.6.4.p11

indraghoṣastvā vasubhiḥ purastātpātviti pradakṣiṇamanuparikrāmanpratidiśamuttaravediṃ prokṣati
tvaṣṭā tvā rūpairupariṣṭātpātvityupariṣṭātprokṣati .
śeṣaṃ ninayati yathā purastāt .
audumbaraśākhābhiśchannāṃ parivāsayati yadi śvaḥ kālaḥ .. 4 ..
iti satyāṣāḍhahiraṇyakeśisūtre caturthapraśne prathamaḥ paṭalaḥ .. 1 ..

2.6.4.p12

4.2 atha caturthapraśne dvitīyaḥ paṭalaḥ .
āhavanīye'gnipraṇayanānyādīpayati .
sikatāścopayamanīrarupakalpayate .
udyacchatīdhmamupayacchatyupayamanīrupayate dhāryamāṇe .
yatte pāvaka cakṛmā kaccidāgaḥ pūrvo yatsanna paro bhavāsi . ghṛtena tvaṃ tanuvo vardhayasva mā mā him̐sīradhigataṃ purastāditi śeṣe juhoti .
agnaye praṇīyamānāyānubrūhīti saṃpreṣyati praṇīyamānāyānubrūhīti vā .
triranūktayām̐ haratyuttaravediṃ prāpya juhvāṃ pañcagṛhītaṃ gṛhītvā hiraṇyamantardhāyākṣṇayottaravediṃ vyāghārayati .
sim̐hīrasi sapatnasāhī svāheti dakṣiṇe'm̐se .

2.6.4.p13

sim̐hīrasi suprajāvaniḥ svāhetyuttarasyām̐ śroṇyām .
sim̐hīrasi rāyaspoṣavaniḥ svāheti dakṣiṇasyām̐ śroṇyām .
sim̐hīrasyādityavaniḥ svāhetyuttare'm̐se .
sim̐hīrasyāvaha devāndevayate yajamānāya svāheti madhye .
bhūtebhyastveti srucam̐ hiraṇyaṃ codgṛhya .
pautudravaiḥ paridhibhiḥ paridadhāti .
viśvāyurasīti madhyamaṃ dhruvakṣidasīti dakṣiṇārdhyamacyutakṣidasītyuttarārdhyam .
upaklṛptāḥ saṃbhārā guggulusugandhitejanaṃ śuklorṇāstukā petvasyāntarāśṛṅge yā .

2.6.4.p14

tānagnerbhasmāsīti sakṛdevottaranābhyāṃ nivapati .
ūrṇāvantaṃ prathamaḥ sīda yonimityucyamāne yajña pratitiṣṭha sumatau suśevā ā tvā vasūni purudhā viśantu . dīrghamāyuryajamānāya kṛṇvannathāmṛtena jaritāramaṅdhi yajñaḥ pratyaṣṭhāditi saṃbhāreṣu pratiṣṭhāpayati .
agneḥ kulāyamasīti dakṣiṇata upayamanīrupanivapati .
manuṣvatvā nidhīmahi manuṣvatsamidhīmahi . agne manuṣvadaṅgiro devāndevāyate yajetyupasamindhe .
agniryajñaṃ nayatu prajānanmainaṃ yajñahano'vidan . devebhyo yajñaṃ prabrūyātprapra yajñapatiṃ tira svāhā vāyurādityo yajño yajñaṃ nayatu prajānanmainaṃ yajñahano'vidan . devebhyo yajñaṃ prabrūtātprapra yajñapatiṃ tira svāheti cataso'timuktīrhutvā .
juhūm̐ sruvaṃ ca saṃmṛjya caturgṛhītenāṣṭagṛhītena dvādaśagṛhītena vā srucaṃ pūrayitvā sapta ta iti pūrṇāhutiṃ juhoti .. 5 ..
eṣo'trā''havanīyo yataḥ praṇīyate sa gārhapatyaḥ .
āhavanīyaṃ gārhapatyaṃ dakṣiṇāgniṃ cānvādhāyedhmābarhirāharati .

2.6.4.p15

saptadaśa sāmidhenyo na paridhīnidhma upasaṃnahyati .
agnīnparistīrya pāṇī prakṣālyolaparājīm̐ stīrtvā .
yathārthaṃ pāśukāni pātrāṇi prayunakti .
sphyamagnihotrahavaṇīm̐ sruvasvadhitī dve juhūvasāhomahavanīṃ dvitīyāṃ dve copabhṛtau pṛṣadājyadhānīṃ dvitīyāṃ dhruvāṃ dve ājyasthālyau dadhidhānīṃ dvitīyāṃ vedaṃ samavattadhānīṃ dve raśane dviguṇāṃ dvivyāyāmāṃ triguṇāṃ trivyāyāmāṃ dve kārṣmaryamayyau vapāśrapaṇyau dviśūlāmekaśūlāṃ ca kumbhīṃ hṛdayaśūlaṃ plakṣaśākhāṃ svaruṃ maitrāvaruṇadaṇḍaṃ yūpaṃ yūpaśakalaparaṇī yena cārthaḥ .
pavitre kṛtvā yajamānavācaṃ yaccheti saṃpreṣyati vāgyataḥ pātrāṇi saṃmṛśati .
prokṣiteṣu vācaṃ visṛjate .
uttaraṃ parigrāhaṃ parigṛhya saṃpraiṣeṇa pratipadyata ā- jyena dadhnā codehīti saṃpraiṣasyāntaṃm̐ saṃnamati .
yatprāgājyanirvapaṇāttatkṛtvā''jyaṃ nirūpya dadhipṛṣadājyārthaṃ nirvapati .

2.6.4.p16

tasminnājyadharmāḥ kriyante yadanyadadhiśrayaṇāt .
ājyagrahaṇakāle juhūpabhṛtoścaturgṛhīte gṛhītvā tṛtīyamājyasya dadhanyānīya .
jyotirasi viśvarūpaṃ viśveṣāṃ devānām̐ samiditi pañcagṛhītaṃ pṛṣadājyaṃ gṛhṇāti mahīnāṃ payo'sīti vā .
yathāprakṛti dhruvāyām .
sanneṣvājyeṣu yūpasaṃmānena pratipadyate .
devasyatvetyabhrimādāya parilikhitamiti triḥpradakṣiṇaṃ yūpāvaṭaṃ parilikhatyardhamantarvedyardhaṃ bahirvedi .
parilikhyāgnīdyūpāvaṭaṃ khanoparasaṃmitaṃ dvyaṅgulena tryaṅgulena caturaṅgulena voparamati khanatāditi saṃpreṣyati .
uparamātraṃ khātvā .. 6 ..

2.6.4.p17

yatte śilpaḥ parāvadhīttakṣā hastena vāśyā . āpaste tadyajñiyāḥ punantu śucayaḥ śuca iti yūpaṃ prakṣālayati .
yavamatīḥ prokṣaṇīḥ kṛtvā pṛthivyai tveti mūlaṃ prokṣatyantarikṣāya tveti madhyaṃ dive tvetyagram̐ śundhatāṃ lokaḥ pitṛṣadana iti yūpāvaṭe'po'vanayati .
yavo'sīti yavaṃ prāsyati pitṝṇāṃm̐ sadanamasīti prācā barhiṣā'vastṛṇāti .
svāveśo'sīti prathamaparāpātitam̐ śakalamadhastātvakkamavaṭe'vadadhāti ghṛtena dyāvāpṛthivī āpṛṇe- thām̐ svāheti hiraṇyamantardhāya sruveṇābhijuhoti .
yūpāyājyamānāyānubrūhīti saṃpreṣyatyajyamānāyā- nubrūhīti vā'greṇā''havanīyaṃ laukikenā''jyena purastātpratyaṅtiṣṭhanyajayāno yūpaśakalenānakti .
laukikeneti .
devastvā savitā madhvā'naktvityagramaindramasīti caṣālam .
supippalābhyastvauṣadhībhya iti caṣālaṃ pratimuñcati .

2.6.4.p18

devastvā savitā madhvā'naktvityāntamagniṣṭhāmaśrimanakti .
raśanādeśe triḥ pradakṣiṇaṃ parimṛśati madhye vā .
anaktamuparam .
āñjanaprabhṛti yajamāno yūpaṃ nānu(n)tsṛjatyāparivyayaṇāt .
yūpāyocchrīyamāṇāyānubrūhīti saṃpreṣyatyucchrīyamāṇāyānubrūhīti vā .
uddivam̐ stabhānāntarikṣamityucchrayati .
te te dhāmānītyavaṭe'vadadhāti .
viṣṇoḥ karmāṇi paśyateti dvābhyāṃ kalpayatyagninā'gniṣṭhāṃ sadiśaṃ minoti .. 7 ..

2.6.4.p19

yaṃ kāmayeta tejasainaṃ devatābhirindriyeṇa vyardhayeyamityagniṣṭhāṃ tasyāśrimāhavanīyādittyaṃ vettthaṃ vā'tināvayettejasaivainaṃ devatābhirindriyeṇa vyardhayati yaṃ kāmayeta tejasainaṃ devatābhirindriyeṇa samardhayeyamityāgniṣṭhāṃ tasyāśrimāhavanīyena saṃminuyāt .
agniṃ pratyupanataṃ bahiṣṭhe nirṇunamanāviruparaṃ saṃminoti .
brahmavaniṃ tveti pradakṣiṇaṃ purīṣeṇa paryūhati .
brahmadṛm̐heti maitrāvaruṇadaṇḍena paridṛm̐hati .
unnambhaya pṛthivīmiti pradakṣiṇamapo'nu pariṣiñcati .
devasya tveti triguṇāṃ trivyāyāmāṃ dārvīm̐ raśanāmādāya .
idaṃ viṣṇurvicakrama iti saraśanena pāṇinā yūpaṃ trirunmārṣṭi .
tadviṣṇoḥ paramaṃ padamiti yūpasyāgraṃ prekṣate .

2.6.4.p20

yūpāya parivīyamāṇāyānubrūhīti saṃpreṣyati parivīyamāṇāyānubrūhīti vā .
parivīrasīti tayā nābhideśe triḥ pradakṣiṇaṃ parivyayati madhye vā .
uttaramuttaraṃ guṇaṃ karoti .
yaṃ kāmayetorjaina byardhayeyamityūrdhvāṃ vā tasyāvācīṃ vā'vohet .
yadi kāmayeta varṣukaḥ parjanyaḥ syādityavācīmavohet .
yadi kāmayetāvarṣukaḥ syādityūrdhvāmudūhet .
yaṃ kāmayeta stryasya jāyetetyupānte tasya vyatiṣajya na praveṣṭayedyaṃ kāmayeta pumānasya jāyetetyāntaṃ tasya praveṣṭya sthavimadaṇīyasi pravayati .
divaḥ sānurasīti svarumādatte divaḥ sūnurasīti vā divaḥ sānūpeṣeti vā'ntarikṣasya tvā sānāvavagūhāmītyuttareṇāgniṣṭhāṃ madhyame guṇe svarumupagūhatyuttame vā .. 8 ..

2.6.4.p21

iti satyāṣāḍhahiraṇyakeśisūtre caturthapraśne dvitīyaḥ paṭalaḥ .. 2 ..

2.6.4.p22

4.3 atha caturthapraśne tṛtīyaḥ paṭalaḥ .
upaklṛptaḥ paśurakūṭo'karṇo'kāṇo'khañjo'khaṇḍo'ṣaṇḍho'ghṛṣṭo'śloṇo'saptaśaphaḥ pannadañchāgo yamānyataro yūthyo mātṛmānpitṛmānbhrātṛmānsakhimām̐stam̐ snāpayati .
iṣe tveti barhiṣī ādatte . upavīrasīti plakṣaśākhām .
indrāgnibhyāṃ tvā juṣṭamupākaromyupo devāndaivīrviśaḥ prajāpaterjāyamānā imaṃ paśuṃ paśupate ta iti barhirbhyāṃ plakṣaśākhayā ca paśumupākaroti .
prajānanta ityupākṛtya pañca juhoti .
paśupateḥ paśavo virūpāḥ sadṛśā uta . teṣāṃ yaṃ vavrire devāstam̐ svarāḍanumanyatāmiti vā madhye pañcamīṃ juhoti .
agnerjanitramasītyadhimanthanaśakalamādāyā- pareṇā''havanīyaṃ barhiṣi nidadhāti .
vṛṣaṇau stha iti prāñcau darbhau śakale'vadadhāti .

2.6.4.p23

urvaśyasītyadharāraṇimādatte purūravā ityuttarāraṇim .
ghṛtenākte ityājyasthālyā bile'nakti .
āyurasīti samavadadhāti vṛṣaṇaṃ dadhāthāmiti vā .
agnaye mathyamānāyānubrūhīti saṃpreṣyati mathyamānāyānubrūhīti vā .
triranūktāyāṃ gāyatraṃ chando'nuprajāyasvetyetestriḥ pradakṣiṇamārabhya yathāsukhamata ūrdhvaṃ manthati .
jātāyānubrūhīti .. 9 ..
jāte saṃpreṣyati prahriyamāṇāyānubrūhīti prahriyamāṇe .
agnāvagniriti prahṛtya sruveṇābhijuhoti.

2.6.4.p24

devasya tveti dviguṇāṃ dvivyāyāmāṃ dārbhīm̐ raśanāmādāya tasya raśanāntena dakṣiṇaṃ bāhumunmārṣṭi.
ṛtasya tvā devahaviḥ pāśena ''bhi iti dakṣiṇe pūrvapāde'rdhaśirasi ca pratimuñcati .
dharṣāmānuṣāniti purastātpratyañcamudañcaṃ vā yūpe niyunakti .
adbhyastvauṣadhībhyaḥ prokṣāmīti prokṣati .
apāṃ perurasīti pāyayati .
svāttaṃ citsadevamityadhastādupokṣati.
sāmidhenīprabhṛtīni karmāṇi pratipadyate .
āghāramāghārya paśum̐ samanakti .

2.6.4.p25

saṃ te prāṇa iti dakṣiṇe 'rdhaśirasi saṃ yajatrairaṅgānītyam̐soccāre ma yajñapatimaśiveti bhasāda .
dhruvā samañjanaprabhṛtīni karmāṇi pratipadyate .
pravaraṃ pravṛtya .
maitrāvaruṇāya daṇḍaṃ prayacchati .
avikṣuro vikhuro bhūyāsamit pratigṛhṇāti .
prayājānūyājeṣu paśupuroḍāśasviṣṭakṛti vanaspatau paśusviṣṭakṛti ca yājyāsapraiṣasya preṣāḥ .
tatrādhvaryurāśrāvya pratyāśrāvite'muṣmai preṣyeti
maitrāvaruṇaṃ preṣyati sa hotāraṃ codayati.

2.6.4.p26

samidbhyaḥ preṣyeti prathamaṃ prayājam̐ saṃpreṣyati preṣya preṣyetyuttarān .
caturthe samānīyāṣṭame sarvam̐ samānayate .
daśeṣṭvaikādaśāyā''jyamavaśiṣya .
ghṛtenāktāviti juhvā svarusvadhitī anakti .
dviḥ svaruṃ sakṛtsvadhiteranyatarāṃ dhārām .
śamitareṣā te'śriḥ prajñātā'sadityaktāṃ dhārāmādiśacchamitre svadhitiṃ prayacchati .
yathāsthānam̐ svarumavaguhya .. 10 ..
āhavanīyādulmukamādāyā''gnīdhraḥ parivājapa- tiriti pañca paryagni karoti paśum̐ śāmitradeśaṃ cātvālaṃ yūpamāhavanīyaṃ ca triḥ paridravati .

2.6.4.p27

ājyāni cetyekeṣām .
ye badhyamānamanubadhyamānā iti paryagnau kriyamāṇe trīṇyapāvyāni juhoti .
āhavanīya ulmukaṃ nidhāya triḥ punaḥ pratiparyeti .
pramucya paśumāśrāvya pratyāśrāvita upapreṣya hotarhavyā devebhya iti saṃpreṣyati .
adhrigum̐ hotā pratipadyate .
revatīryajñapatiṃ priyadhā''viśateti barhirbhyāṃ vapāśrapaṇībhyāṃ plakṣaśākhayā ca paśumanvārabhete yajamāno'dhvaryuśca .
nānāprāṇa ityadhvaryuryajamānamabhimantrayate .
prāsmā agniṃ bharatetyucyamāne tadevolmukamādāyā''gnīdhraḥ pūrvaḥ pratipadyate .

2.6.4.p28

uro antarikṣetyantareṇa cātvālotkarāvudañco niṣkrāmanti .
uttareṇa cātvālam̐ śāmitradeśastasminnulmukaṃ nidhāyottareṇa śāmitramatikrāmati .
udīcīnām̐ asya pado nidhattādityucyamāne samasya tanuvā bhavetyupākaraṇayorbarhiṣoranyataratprāgagramudagagraṃ vā nyasyati tasminnenaṃ pratyakśirasamudīcīnapādaṃ nighnantyamāyuṃ kṛṇvantaṃ saṃjñapayatācchaṅkyaṃ prabrūtādityuktvā .
parāṅāvartate yajamāno'dhvaryuśca nānāprāṇa ityadhvaryuryajamānamabhimantrayate .
iha paśavo viśvarūpā ramantāmagniṃ kulāyamabhi saṃvasānāḥ . asmām̐ avantu payasā ghṛtena . . yāsāmūdhaścaturbilaṃ madhoḥ pūrṇaṃ ghṛtasya ca . tā naḥ payasvatīḥ santvasmingoṣṭha ṛtāvṛdha iti pṛṣadājyamavekṣamāṇau vāgyatāvāsāte yajamāno'dhvaryuśca .
indrasya bhāgaḥ suvite dadhātanemaṃ yajñaṃ yajamānaṃ ca sūrau . yo no dveṣṭya ta tam̐ rabhasvānāgaso yajamānasya vīrā ityadhvaryuḥ paśumabhimantrayate yadi rauti .. 11 ..
iti satyāṣāḍhahiraṇyakeśisūtre caturthapraśne tṛtīyaḥ paṭalaḥ .. 3 ..

2.6.4.p29

4.4 atha caturthapraśne caturthaḥ paṭalaḥ .
yatpaśurmāyumakṛteti saṃjñapte juhoti .
śamitāra upetaneti saṃjñaptamupāyanti .
aditiḥ pāśaṃ pramumoktvetamiti paśoḥ pāśaṃ pramucyaikaśūlayopasajjya cātvāle'vadadhāti .
abhicarato'rātīyantamadharaṃ kṛṇomīti śuṣke sthāṇau darbhastambe vā'bhinidadhāti .
namasta ātāneti patnyādityamupatiṣṭhate .
anarvā prehīti pratiprasthātā pūrṇapātraṃ dhārayamāṇāṃ patnīmudānayati .
āpo devīriti cātvāle'po'vanayati .

2.6.4.p30

pratiṣiddhamekeṣām .
etenaiva sarve samutkramya cātvāle mārjayante .
adhvaryurabhiṣiñcati patnyāpyāyayati patnyabhiṣiñcatyadhvaryurāpyāyayatītyekeṣām .
vākta āpyāyatāmityetairyathārūpam .
nābhista āpyāyatāmiti nābhiṃ meḍhraṃ ta āpyāyatāmiti meḍhraṃ pāyusta āpyāyatā miti pāyuḥ śuddhāścaritrā iti saṃnidhāya pādāñchamahobhyāmityanupṛṣṭham̐ śeṣaṃ ninayati .
uttānaṃ paśumāvṛtyauṣadhe trāyasvainamityupākaraṇayo- rbarhiṣoravaśiṣṭaṃ dakṣiṇena nābhiṃ tryaṅgule tryaṅgu- le caturaṅgule vā vapādeśe nidadhāti .
svadhite mainam̐ him̐sīriti svadhitinā tiryagācchinatti .
chinnasya tṛṇasyāgraṃ pāṇau kṛtvā sthavimallohite'ṅktvā rakṣasāṃ bhāgo'sītyuttarāparamavāntaradeśaṃ nirasyāpa upaspṛśya .

2.6.4.p31

devebhyaḥ śundhasvetyadbhiḥ prokṣati devebhyaḥ śumbhasveti svadhitinā vapāṃ nimārṣṭi .
ghṛtena dyāvāpṛthivī prorṇvāthāmiti dviśūlāmekaśūlāṃ ca pracchādayati .
indrāgnibhyāṃ tvā juṣṭāmutkṛntāmītyutkṛntatyacchinno rāyaḥ suvīra iti vā.
muṣṭinā śamitā vapodgrahaṇamabhigṛhyā''sta āvapāhomāt .
pratyuṣṭamiti śāmitre vapāṃ pratitapati .
namaḥ sūryasya saṃdṛśo yuyothā ityādityamupatiṣṭhate .
śrapaṇārthamagnimavaśiṣya tadevolmuka- mādāyā''gnīdhraḥ pūrvaḥ pratipadyate .
urvantarikṣamiti gacchati .

2.6.4.p32

vapāśrapaṇī punaranvārabhete yajamāno'dhvaryuśca .. 12 ..
upa tvā'gne dive diva iti tisṛbhirāhavanīyamupāyanti .
upasṛṣṭa ulmuke pratyuṣṭamityāhavanīyasyāntime'ṅgāre vapāṃ nigṛhṇāti .
vāyo vīhi stokānāmiti barhiṣo'graṃ prāsyatyadhastādvapāyā upāsyatītyekeṣām .
antarā yūpamāhavanīyaṃ ca pratiprasthātre vapāṃ prayacchati .
dakṣiṇata udaṅṅāsīnaḥ pratiprasthātā vapām̐ śrapayati .
tvāmu te dadhire havyavāhamiti vapāmabhijuhoti .
prādurbhūteṣu stokeṣu stokebhyo'nubrūhīti saṃpreṣyati .

2.6.4.p33

śyenīm̐ suśṛtāṃ kṛtvā supippalā oṣadhīḥ kṛdhīti dakṣiṇasyāṃ vediśroṇyāṃ plakṣaśākhāyāṃ nidadhāti .
pradyutā dveṣām̐sīti vapāśrapaṇī pravṛhati .
srucau hotā''dāpayati ghṛtavatīmadhvaryo srucamāsyasvetyucyamāne juhūpabhṛtāvādāyātyākra- myā''śrāvya pratyāśrāvite svāhākṛtībhyaḥ preṣyeti saṃpreṣyati vaṣaṭkṛte hutvā pratyākramya prayājaśeṣeṇa pṛṣadājyamabhighārya vapāmabhighārayati [ dvirvapām̐ sakṛtpṛṣadājyam] .
dhruvāṃ vā prathamaṃ yadyājyabhāgau yakṣyanbhavati kṛtākṛtāvājyabhāgau .
juhvāmupastīrya hiraṇyaśakalamavadhāya kṛtsnāṃ vapāmava- dyatyupariṣṭāddhiraṇyaśakalamavadhāyābhighāryendrāgnibhyāṃ chāgasya vapāyā medaso'nubrūhīti saṃpreṣyati .
āśrāvya na preṣyati maitrāvaruṇo hotāraṃ codayati.
purastādvapāyā homātsvāhā devebhya iti pūrvaṃ parivapyaṃ juhoti .
jātavedo vapayā gaccha devāniti vaṣaṭkṛte vapāṃ devebhyaḥ svāhetyuttaram.

2.6.4.p34

pratyākramya svāhordhvanabhasaṃ mārutaṃ gacchatamiti viṣūcī vapāśrapaṇī praharati prācīṃ dviśūlāṃ pratīcīmekaśūlām .
sam̐srāveṇābhihutya .
cātvāle mārjayante .. 13 ..
āpo hi ṣṭhā mayobhuva iti tisṛbhiridamāpaḥ pravahatā vadyaṃ ca malaṃ ca yat . yaccābhidudrohānṛtaṃ yacca śepe abhīruṇam .
agrirmā tasmādenaso viśvā muñcatvam̐hasaḥ .
nirmā muñcāmi śapathānnirmā varuṇāduta .
nirmā yamasya paḍvīśātsarvasmāddevakilbiṣādato manuṣyakilbiṣāditi mārjayitvā .
paśupuroḍāśasya pātrasam̐sādanaprabhṛtīni karmāṇi pratipadyate yathārthamauṣadhapātrāṇi prayunaktyekādaśa dvādaśa vā kapālāni taiḥ saha śūrpaṃ kṛṣṇājinam̐ śamyāmulukhalaṃ musalaṃ dṛṣadamupalāṃ kuṭaruṃ pātrīṃ mekṣaṇaṃ vedaṃ prāśitraharaṇaṃ praṇītāpraṇayanamiḍāpātraṃ ca .

2.6.4.p35

nirvapaṇakāle vrīhimayaṃ paśupuroḍāśaṃ nirvapati samānadaivataṃ paśunā .
tasya haviṣkṛtā vācaṃ visṛjya paśuṃ viśāsti .
hṛdayam .
jihvā .
vakṣaḥ .
stanima .
matasne .
pārśve .

2.6.4.p36

savyaṃ doḥ .
dakṣiṇā ca śroṇiḥ .
daivatāni .
dakṣiṇaṃ doḥ savyā ca śroṇiḥ sauviṣṭakṛte .
gudaḥ sādhāraṇaḥ .
gudaṃ mā nirvleṣīḥ klomānaṃ plīhānaṃ purītataṃ medaḥ samavadhātayā iti saṃpreṣyati .
na gudaṃ nirvliṣati na vaniṣṭhuṃ nirbhujati .
adhyuddhiṃ jāghanīṃ vaniṣṭhuṃ cānvavadadhāti .

2.6.4.p37

yadanyacca medhyaṃ manyate .
kumbhyāṃ paśum̐ samavadhāya śrapayati .
śūlena pārśvato hṛdayam .
ūvadhyagohaṃ pārthivaṃ khātvā tatra śakṛtsaṃpravidhyati .
śṛte paśau paśupuroḍāśena pracarati .
juhūpabhṛtorupastīryāvadāyābhighārya .
indrāgnibhyāṃ puroḍāśasyānubrūhīti saṃpreṣyati .
āśrāvya na preṣyati maitrāvaruṇo hotāraṃ codayati .

2.6.4.p38

aupabhṛtaṃ juhvāṃ paryasyāgnaye'nubrūhyagnaye preṣyeti saṃpreṣyati .
prāśitramiḍā ca kriyete prāśitāyāṃ mārjanaṃ piṣṭalepaphalīkaraṇahomau praṇītāsumārjanamupa- veṣodasanaṃ kapālavimocanaṃ ca kriyante .
tasminkṛte juhvāṃ pañcagṛhītaṃ gṛhītvā .
pṛṣadājyasruvamādāya .
śṛtam̐ havī3ḥ śamitarityabhikramyābhikramya triḥ pṛcchati śṛtamiti śamitā triḥ pratyāha .
uttarataḥ parikramya śūlāddhṛdayaṃ pragṛhya kumbhyāmavadadhāti .
saṃ te manasā mana iti pṛṣadājyena hṛdayamabhighārayati .
svāhoṣmaṇo'vyathiṣyā ityūṣmāṇamudyantamanumantrayate .

2.6.4.p39

yasta ātmā paśuṣu praviṣṭa ityājyena paśumabhighārya .
yena vapāṃ tena hṛtvā yatra vapā tatra pañcahotrā''sādayati .
hṛdayaśūlaṃ prajñātaṃ nidadhāti .. 14 ..
iti satyāṣāḍhahiraṇyakeśisūtre caturthapraśne caturthaḥ paṭalaḥ .. 4 ..

2.6.4.p40

4.5 atha caturthapraśne pañcamaḥ paṭalaḥ .
juhūpabhṛtorvasāhomahavanyām̐ samavattadhānyā copastṛṇīte .
juhūpabhṛtorhiraṇyaśakalāvavadhāya manotāyai haviṣo'vadīyamānasyānubrūhīti saṃpreṣyati .
plakṣaśākhāyāmaktayā dhārayā daivatānāṃ dvirdviravadyati .
hṛdayasyāgre'vadyatyatha jihvāyā atha vakṣasa ityeteṣāmanupūrvamavadāya .
yathākāmamuttareṣāmavadyati .
purastācchroṇergudasyāvadyatyupariṣṭādvā.
gudaṃ dvaidhaṃ karoti sthavīya upayaḍbhyo nidadhāti .

2.6.4.p41

aṇīyastraidhaṃ kṛtvā tasya madhyamaṃ gudakāṇḍaṃ dvaidhaṃ vibhajya daivateṣvavadyati .
upabhṛti mahattryaṅgayoravadyatyavaśiṣṭayośca gudakāṇḍayoranyatarat .
tredhā medaḥ kṛtvā yūṣe'vadhāya tṛtīyena juhūṃ pracchādayati tṛtīyenopabhṛtam .
samavattadhānyām̐ hṛdayaṃ jihvāṃ vakṣaḥ stanimamatasne
avaśiṣṭaṃ ca gudakāṇḍaṃ tṛtīyaṃ ca medaso vaniṣṭhum̐ saptamaṃ yadi śṛto bhavatyanasthibhiriḍāṃ vardhayati .
śṛtamaśṛtaṃ ca paśum̐ saṃnidhāyaindraḥ prāṇa iti saṃmṛśati .
vasāhomahavanyāṃ vasāhomaṃ gṛhṇāti .
śrīrasīti sravantīṃ dhārām̐ svadhitinā tiryagācchinatti .

2.6.4.p42

sakṛccaturavadānasya dviḥ pañcāvattinaḥ .
āpaḥ samariṇanniti pārśvena vasāhomaṃ prayauti svadhitinā prayautītyekeṣāṃ pārśvenāpidadhatītyekeṣām .
atraika ūṣmaṇo'numantraṇam̐ samāmananti .
yūṣeṇopasicyopariṣṭāddhiraṇyaśakalāvavadhāyābhighārya .
indrāgnibhyāṃ chāgasya haviṣo'nubrūhīti saṃpreṣyati .
āśrāvya na preṣyati maitrāvaruṇo hotāraṃ codayati .
ghṛtaṃ ghṛtapāvāna ityardharce .. 15 ..
yājyāyāḥ pratiprasthātā vasāhomaṃ juhoti .

2.6.4.p43

vasāhomodrekeṇa diśaḥ prati yajati .
diśa iti purastātpradiśa iti dakṣiṇata ādiśa iti paścādvidiśa ityuttarata uddiśa iti madhye svāheti sarvatrānuṣajati .
svāhā digbhya iti pradakṣiṇamanupariṣiñcati .
namo digbhya iti hutvopatiṣṭhate .
atraiva tiṣṭhanpṛṣadājyasruvaṃ juhvāmānīya vanaspataye'nubrūhi vanaspataye preṣyeti saṃpreṣyati .
aupabhṛtaṃ juhvāṃ paryasyāgnaye sviṣṭakṛte'nubrūhyagnaye sviṣṭakṛte preṣyeti paśusviṣṭakṛti saṃpreṣyati .
atraivaike paśusaṃmarśanaṃ diśāṃ pratījyāmiti samāmananti .
medomiśramavāntareḍāmavadyati .

2.6.4.p44

yaṃ kāmayetāpaśuḥ syādityamedaskaṃ tasmā ādadhyādyaṃ kāmayeta paśumāntsyāditi medasvattasmā ādadhyāt .
upahūtāṃ maitrāvaruṇaṣaṣṭhāḥ prāśnanti .
adhyuddhim̐ hotre harati vaniṣṭhumagnīdhe ṣaḍavattam̐ saṃpādayati .
prāśitāyāṃ mārjayitvā .
agnīdaupayajānaṅgārānāharopayaṣṭarupasīda brahmanprasthāsyāmaḥ samidhamādhāyāgnītparidhīm̐ścāgniṃ ca sakṛtsakṛtsamṛḍḍhīti saṃpreṣyati .
śāmitriyādāgnīdhro'ṅgārānāhṛtyottarasyāṃ vediśroṇyāṃ barhirvyū(rvyu)hya nyupyopasamādadhāti .
pratiprasthātaretadgudakāṇḍaṃ tiryagasaṃbhindannekādaśadhā saṃ chidya vasāhomahavanyā hastena vopayajeti saṃpreṣyati .
pṛṣadājyaṃ juhvāmānīya pṛṣadājyadhānīmupabhṛtaṃ kṛtvā pṛṣadājyenaikādaśānūyājānyajati .

2.6.4.p45

devebhyaḥ preṣyeti prathamamanūyājam̐ saṃpreṣyati preṣya preṣyetyuttarān .
caturthaprabhṛtiṣu yajeti maitrāvaruṇenocyamāne yaja yajetyadhvaryurāhānyatra daśamāt .
samudraṃ gaccha svāheti .. 16 ..
etaiḥ pratiprasthātā'nūyājānām̐ hutam̐ hutamupayajati .
upayaja upejyādbhyastvauṣadhībhya ityuttarato barhiṣi lepaṃ nimārṣṭi .
mano me hārdi yaccheti hṛdayadeśamabhimṛśati .
juhvā triḥ svarumaṅktvā dyāṃ te dhūmo gacchatvantarikṣamarciḥ pṛthivīṃ bhasmanā pṛṇasva svāheti juhvā''havanīye'dhvaryuḥ svaruṃ juhoti .
vājavatīprabhṛtīni karmāṇi pratipadyate .

2.6.4.p46

sūktā preṣyeti sūktavāke saṃpreṣyati .
pratiparetya patnīḥ saṃyājayati .
jāghanyā devānāṃ patnīragniṃ gṛhapatiṃ ca yajatyājyenetarau .
uttānāyai jāghanyai devānāṃ patnībhyo'vadyati nīcyā agnaye gṛhapataye .
uttānāyai jāghanyai hotra iḍāmādadhāti nīcyā agnīdhe ṣaḍavattam̐ saṃpādayati .
prāśitāyāṃ jāghanīśeṣaṃ patnyadhvaryave dadāti bāhum̐ śamitre .
tam̐ sa brāhmaṇāya dadāti yadyabrāhmaṇo bhavati
yajña yajñaṃ gaccha yajñapatiṃ gaccheti juhvā''havanī- ye'dhvaryustrīṇi samiṣṭayajūm̐ṣi juhoti .

2.6.4.p47

hṛdayaśūlena pracaranti.
asam̐spṛśanhṛtvā śugasi tamabhiśoceti śuṣkasya cā''rdrasya ca saṃdhāmudvāsayati .
yatra cā''rdramanugataṃ tadupoptam .
dhāmno dhāmna ityupatiṣṭhante .
sumitrā na iti mārjayante .
edho'syedhiṣīmahītyāhavanīye samidho'bhyādadhati .
apo anvacāriṣamityāhavanīyamupatiṣṭhanta evaṃ patnī gārhapatye'bhyādhāyopatiṣṭhate .
sarvapaśūnāmeṣa kalpaḥ .

2.6.4.p48

paśuḥ prātardohavikāraḥ kālasāmānyāt .
tathā''mikṣā .
āgneyaindrāgnayostadvikāreṣu caitadavikṛtam .
agnīṣomīye tadvikāreṣu cā''śvavālaḥ prastara aikṣavī tiraścī kārṣmaryamayāḥ paridhayo'dhikāḥ pautudāravebhyo'muṣmā amuṣya vapāyā medasaḥ preṣyāmuṣmai puroḍāśasya preṣyāmuṣmā amuṣya haviṣaḥ preṣyeti paśordaivate saṃpreṣyati .
aindre sārasvatyāṃ tadvikāreṣu ca dārśapūrṇamāsikaḥ pravaraṇakalpaḥ pracaraṇakalpaḥ .. 17 ..
iti satyāṣāḍhāhiraṇyakeśisūtre caturthapraśne pañcamaḥ paṭalaḥ .. 5 ..
iti hiraṇyakeśisūtre caturthaḥ praśnaḥ .. 4 ..m̐

2.6.4.p49

ānandāśramasaṃskṛtagranthāvaliḥ.
granthāṅka: 53

2.6.4.p50

mahādevakṛtavaijayantīvyākhyāsametam

2.6.4.p51

ādyapraśnaṣaḍātmakaṃ

2.6.4.p52

satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtram .
tatra caturthapañcamaṣaṣṭhapraśnātmako dvitīyo bhāgaḥ .
etatpustakaṃ

2.6.4.p53

ve.śā. saṃ. rā. “ kāśīnāthaśāstrī āgāśe"

2.6.4.p54

ityetaiḥ saṃśodhitam.
tacca

2.6.4.p55

hari nārāyaṇa āpaṭe

2.6.4.p56

ityanena

2.6.4.p57

puṇyākhyapattane

2.6.4.p58

ānandāśramamudraṇālaye

2.6.4.p59

āyasākṣarairmudrāyitvā

2.6.4.p60

prakāśitam .
śālivāhanaśakābdāḥ 1829

2.6.4.p61

khristāndā: 1907

2.6.4.p62

( asya sarve'dhikārā rājaśāsanānusāreṇa svāyattīkṛtāḥ.)

2.6.4.p63

mūlyamāṇakadaśakādhiko rūpakaḥ (1=10)
oṃ tatsadbrahmaṇe namaḥ.
satyaṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtraṃ

2.6.4.p64

mahādevakṛtavaijayantīvyākhyāsametam .
atha caturthapraśnaprārambhaḥ .
tatra prathamaḥ paṭalaḥ .
-
haviryajñeṣu niyatopakramāstu nirūpitāḥ ..
darśādyā iṣṭiparyantāścatvāro'tha nirūpyate .
nityābhyāsaḥ paśuḥ pūrvamanityābhyāsakarmataḥ .
cāturmāsyebhya evaivaṃ sautrāmaṇyāśca pūrvataḥ ..
praśne caturtha aindrāno nirūḍho vikṛtaiḥ saha .
sarvebhyaḥ kāmebhyaḥ paśubandho'pi vidhīyamāno darśito baudhāyanenārthavāphaka āpa-
stambhenāna pakṣeṣu prathamapraśne prathama paṭala evādhikārinirṇayo darśapūrṇamāsavadeva vṛtto'.
to na vyākhyāyate . abhyāsacodanāyāṃ yāvajjīvacodanāsamānādhikāro'pi tṛtīya-
praśna āgrapaṭala evaṃ vṛttastasmātprayogameva vyācaṣṭe-

2.6.4.p65

aindrāgnena paśunā ṣāṇmāsye ṣāṇmāsye yajata āvṛttimukha āvṛttimukhe saṃvatsare saṃvatsare vā .
indrāno devate yasya sa tathā . paśuśabdena cchāgo'bhidhīyate . chāgasya vāyā
iti liṅgāt . anādeśe chāga iti baudhāyanaḥ . utpattividhiyaṃ kālavidhiśca .
phaḻato jīvanaṃ vā na vikalpādūrdhva karma paśuvyako yāgaḥ paśuśabdenocyate . paśu
bandhākhyaṃ karmocyate paśudhyate yasminniti . ṣaṇmāsā eva pāṇmāsyaṃ samudāye padamu
ṣaṭsa māseṣu vyatīteṣu yatra parvaṇi prathamaḥ paśubandhastasmāt . atrodagayanameva viśe.
pānabhidhānādanādeśa udagayanamiti vacanāt . vīpsayā kālāvadherabhāvādyāvajjīva-
miti gamyate . āvṛttiḥ sūryasyāyane ityayanayormukhe saṃkrāntyanantaraparvaṇi kecinmukha iti
saṃkrāntyanantaradina ityāhuḥ . atrāpyudagayana evā''rambhaḥ . saṃvastarapakṣe'pi tathaiva .
ka. kha. ca. cha. ṭa, dakapha.
50
satyāpāḍhaviracitaṃ śrautasūtra- (caturthaprabhe-

2.6.4.p66

sauryaḥ prājāpatyo vā .
paśureṣu kāleṣu kartavya iti śeṣaḥ . sūryadevatākaḥ prajāpatidevatāko vā pūrvega
vikalpa etayoḥ śākhāntarīyayorupakramaniyamaḥ kātyāyanenoktaḥ . so'smākamapīṣṭaḥ .
trividhaṃ paśupandham-

2.6.4.p67

taṃ vyākhyāsyāmaḥ.
paścaṅgāni jyotiṣṭomāḥ saṃkīrṇānīti tānyutkṛṣya saṃbhūya nirūḍha evaṃ vyākhyā-
yanta ityarthaḥ . yadyapi saumikāgnīṣomīyādipaśuṣṣādhvaryavasāmānyamiha nirūde'tideśata
eva prāpta tathā'pi hautrasyāmanti svetyāvarasmacchākhāyo nirūddha aindāna evopadeśā-
so'pi prakṛtiriti sarvāṇyativiṣṭānyappāvaryavāṇyatraiva byākhyāyante . tāni paśutraye
.
samānāni yūpavedyādīni caupadeśikāni yāni vaiśeṣikāṇi tānyūhyāni . sauryadhānāpatyayo.
rūmānīndāgnibhyāṃ tvā juṣṭamupākaromātyādīni . evaṃ trayasya vyākhyānam . anodapasā-
nasyāvidhānādgṛheṣveva paśubandhaḥ . gṛheviti kātyāyanaḥ . darśapūrṇamāsaprakṛtivāca
gṛheṣvevānyatra pāśakaṃ vihāraṃ kalpayitvā kṛtasya pāine sati saṃbhave .

2.6.4.p68

sūryaṃ te cakṣuriti ṣaḍḍhotāraṃ manasā'nudrutya sagrahaṃm̐ hutvā'nvārambhaṇīyāmiṣṭiṃ nirvapati .
śarīrarityantaḥ ṣaṭṭhītanāmako mantrastaṃ manasā paṭhitvā vācaspata iti prahanāmako
mantraḥ . graho mavatīti śruteḥ . tamupāṃśaṃ paṭhitvā'nte homastūṣṇīkenā''jyena samahamiti
grahastarasahakārī ṣotā homamantraḥ . tvāpratyayena paurvāparyamuktaṃ nāṅgateṣṭiṃ prati . paśu-
bandhena yakṣyamāṇaḥ ṣaṭṭhotāraṃ manasā'nutyā''havanīye juhuyāditi yakṣmāṇa iti
yāgārambhātpūrvoktā . tasmādanyaṃ praṇīyānvārambhaṇīyāmiṣṭiṃ nirvapati . idameva praṇa:
yanaṃ pradhānārtha yaḥ pradhānārtha praṇītastatraiva tadakāni pradhānasyāniḥ so'mānāmityukta-
tyānasvārtha praṇīte pradhānamiṣṭistu pradhānārtha praṇīta eka kāryā . anvārambhaṇīyā.

2.6.4.p69

śanena vā pradhānārthasyāmeravārambho'nayeti tathā tena dhāsyatyāhavanīyamiti vakṣyamāṇa-
mupapadyate . idameva cānvārampaṇīyānāmadheyaprayojanaṃ natu darśapūrṇamāsānvārambhaṇīyāti-
deśataḥ prāpta! tasyā bādheneya vidhīyate'to'nvārambhaṇīyākāryakāraṇatvādanvārammaṇīyā .
sā cā''rambhanimitteti cet . na . tathātve dhārayatyāvanīyamiti na yuktaṃ syāttasmāda-
misaṃskārārtheyam . ata evā''pastambo'nyanvādhānasyeyaṃ pratyāmnāya iti . tasya mate'-
nvādhānamagnisaṃskārārthamiti tasya nivṛttirasmanmate devatāparigrahāya veṣṭito devatāpari-
grahasyāmāvāskriyate vā'nvādhānamapi . tathā'nvārammaṇīyā yadīyamārambhāṅgaṃ syātta-
dāra iti vadehitīyaprayogādau tadā na prāpnuyādipyate ca . nanu ārammani-

2.6.4.p70

gaṇa. satri. 2 ga. cha. ṇa, te vāyā.
pra0paṭalaḥ] mahādevakṛtavaijayantībyākhyāsametam .
mittātideśenānvārambhaṇīyā'pi prāptā sā tarhi kena nivāryatāmiti cet, na . ato hi
darśapūrṇamāsayornavānvārambhaṇīyā darśapūrṇamāsāvapi tvārammānimittā nacā''rammo darśapūrṇa
māsau . athavā prathamaprayogākaṃna ca vikṛtyāṃ prathamaprayogasyātideśo'pelito'pi tu
prathamadvitīyasādhāraṇasya prayogasya . na ca prathamatvena sāmyātprathamaprayogo vikṛtarbhavetsā-
nvārambhaṇa iti vācyam . tadā yātāṃ vikṛtīnāṃ niyataḥ sāṃtalyena prayogastāsāṃ paścā-
prayaṇaghāturmāsyānāmeva syānnatu sarvavikṛtīnāṃ, na hi sarvavikṛtīnāṃ naimittikakāmyāga-

2.6.4.p71

bhūtānā sātatyaprayogo'sti . na cāsati tasminprayamaprayogatā samavati . yadā'nekeṣā-
mekadeva saṃkalpastadā prapamadvitīyādivibhāgaḥ . nanu sakṛtprayoge'pi phalasya nimi-
sasya poddeśana saṃkarape'pyārambhaśandadarśanānna pa prathamārambha eveti cet . satyam .
tathā sūtrakṛtaḥ punarneṣṭā nyāyenāpi na saṃgatā . tathā hi-asti ca lihūna
sarpavikṛtijanyārambhaṇāyeti yadayaṃ some'bhūteṣu paśuṣu nānvārambhaṇīpeti padatyeka
māgabhūnā viṣṭivityapi yādatidiṣṭāyā umayatrāpi prāptatvāt . yā tu niṣidhyate
mā nirūde dṛṣṭā . nirūtapaśubandhena kalpo vyākhyāta ityagnīṣomīye paśau vakṣyati .
sena nirutavatprāptimāśaṅkaya niṣedhati nātaṣviti bhane'nīṣomīyādau . tatra cātu-

2.6.4.p72

masyeiṣu tānyālabhamāna iti prakṛtya pañcahotāraṃ manasā'nudrutya sāhaṃ hutvā'nvārambha.
jīyāmiṣṭi nirvapatītyuktam . tatrā''rambhanimittatvānmukhyaivānyārambhaṇīyā na tu
dārśapaurṇamāsikānvārammaṇīyātideśamāptyartho'nvārambhagīyāśabdo mukhye saṃbhavatya-
mukhpasvīkārasyānyāmyatvāt . tathā ca sautrāmaṇīvadvividhā'pi mukhyaiva padi
sasyāḥ sthāne devatāntaraṃ vidhisitaṃ tadā phālgunyāṃ caiyāṃ vā vaiśva-
devena yajate tatrānvārambhaṇīyāṃ vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ pānanyaṃ caraṃ nipediti
lāghavena byānatu tānyālamamānasyeti prakṛtita eva prāptatvānopadeśaḥ syāt . tasmā-
prāptā'nvārambhaṇīyā tasyā nimittaṃ kālaṃ ca pṛṣanirdiśyeṣṭimapūrvāmeva vidhatta iti

2.6.4.p73

paśau noktamevaṃ tena tasyā anyatkārya paściṣṭeranyaditi jñāpayati . tatrātideśenānyā
neṣṭā cāturmāsyavivātrāpi tathā''ayageṣṭāvapīti sūtratātparyam . atropapattiā-darśa-
pūrṇamāsau hi paśucāturmāsyāmapaṇeṣṭīnāṃ pūrva tatra kṛtā'nyārambhaṇīyā puruṣasaṃskāraḥ .
sa kiṃ karturyamamānasya moktuḻa vinā'pi saṃskāra kartṛtvasiddhabhokturiti vācyam .
sena sā sakalapradhānāveti sidhyati . pradhānaṃ ca yāvajjīvamanuṣṭhīyamānam . tapā
darśapūrṇamāsau cikīrṣanprathamaprayoga'nvāramaṇīyāṃ kuryāssā ca prayogādvahireva. tatra kṛtā
pāvajīvamutpadyamāne phalāpūrva svāminaṃ saṃskaroti natu prathamaprayogaphaḻāpūrvamātre . nahi
pūrṇamāsamātreṇa phalāpūrvamutpadyate'pi tu darśapūrṇamāsābhyām . na ca pūrṇamāse kṛtā

2.6.4.p74

prathamaṃ darśasyāṅgaṃ bhavati . tasmātprayogādvahireva pūrṇamāsasya prathamasva saṃniṣāvanuṣṭhīya-
mānā . yathā darśānamevaṃ yāvajjīvaṃ kṛtakā taṇānuṣṭhīyamānā bhavati . nava kāla.
.
satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūrva-: [4 caturthapraśne-
vyavadhāna tatra visṭaka vacanādyathā darśa evamuttareṣāmapīti saṃtoṣṭavyam . tathā ca tantreṇa
darśapūrṇamāsayorevaṃ prasaṅgenetareṣāṃ yāvajjīvaṃ hyanvārambhaṇī yāpūrva na samāpyate tatsaṃskṛte
svāmini paśvādivikṛtīnāmapi phalāpūrvamutpadyatāṃ vacanāca cāturmāsyaphalāpūrvaṇāpūrvānta-
rāpekṣāyāmanyārambhaṇīyāntare'pi na kācidanupapattirvacanaṃ kiṃ na kuryāt . yuktyantarāṇi

2.6.4.p75

darśapūrṇamāsānvāramaṇīyānirūpaṇa eva darśitāni . kiṃca prathamaprayoge'pi na prayogānta:-
pātinyanvārambhaṇīyā . katham . bhanvārambhaṇīyā vaimṛdhaśca vikṛtī tatra darśapūrṇamāsī
sarvākopasahatī pavādvikṛtibhyo'tideśenā prayacchato nāpsamāptau . yadyanvārambhaṇī-
yāmṛdhau gṛhītastadā prayogaḥ sāṅgaḥ syāttathā'nvārammaṇāyāmṛdhāvupakārākājhī
darśapūrṇamāsātidiṣṭāḥ sāṅgau santā tadaṅgatā prāpto'na sānopakārasya ca darśapūrṇa-
māsayoradyāpyasiddharupakāradvārā vikṛtāvaṅgagrahaṇamatamañjasam . anvārammaṇīyāśabdo'tra
vyutpanno'nvāramyate paśubandhārtho'gniranayeti . iṭi nirvapati karotītyarthaḥ
kathaṃ tatrā''ha-

2.6.4.p76

āgnāvaiṣṇavamekādaśakapālam . .
nirvapatītyanukṛṣyate . āgnāvaiṣṇavamanvārambhaṇīdevatāmekādaśakapālapuroḍāśadravyā-
miṣṭiṃ kuryāvityarthaḥ .
siddham̐ saṃtiṣṭhate .

2.6.4.p77

darśapūrṇamāsāmyāṃ siddhaṃ yathā bhavati tathā'gnīṣomīyavikāratvenetyarthaḥ . saṃtiṣṭhate
samāpnoti . na dakṣiṇā pradhānadakṣiṇayaivatvinā parikrayasiddheviśeṣavidhānāmāvāca..
yajñaśaṃ cetyapi neti jñayam .
api vā caturgrahītamājyamāgnāvaiṣṇavyarcā''havanīye juhoti .

2.6.4.p78

iṣṭisyāne tūṣṇī saṃskṛtenā''jyena catugṛhītena juhoti . āhavanīya iti davihīṃ-
matvena prāpte'pi vacanaṃ pradhānārthamuddhṛta evaṃ yathā syānatvasya tyāgenānyasyoddharaṇam .
pradhānāryāgnisaṃskārārthe homa iṣṭyā samānakāryatvāttasyāḥ saṃskāryatvamuktaṃ tapte prātadoha
itiṣat . iṣṭihomayorapi saṃskārakatvaṃ karmasvaṃ ca dīkṣaṇīyeṣṭivat .

2.6.4.p79

śeṣamājyasya karoti dhārayatyāhavanīyam .
iṣṭhihomayoranyatarasyā''jyaśeṣaṃ karoti yūpāhutyartham . iyāṃ home cā''havanī-
yasya pradhānārthamuvṛttasyaivāgatā śeṣa karotīti vacanācchepanāśe punaminotpārtha na
kiṃtu pratinidhinā kārya natu homalope sati śeṣa iti .
5
150paṭhalaḥ] mahādevakṛtavaijayantīvyāsyāsametam .

2.6.4.p80

uru viṣṇo vikramasveti sruveṇā''havanīye yūpāhutiṃ juhoti ..

2.6.4.p81

atrā''havanīyagrahaṇaṃ yūpasamīpe'raṇīmadhite mā bhūditi kātyāyanīye mathite'pi
tathā'gnoṣomīye vidhānāt . darvihomatvena juhūpāptinivāraṇārtha khuveṇa juhotītiśśrutiprāpta-
muktam . yupāhūtisaṃjñakāmāhutim . some dīkṣāyapacchede'pūrveṇā''jyena homaḥ . anvā-
rammaṇīyāhomayorabhāvāccheṣābhāvāt .

2.6.4.p82

ājyaśeṣaṃ sruvaṃ cā''datte takṣṇe paraśuṃ prayacchati tadgacchanti yatra yūpaṃ chetsyanto bhavanti .
tadaraṇyaṃ gacchanti brahmayajamānādhvaryavaḥ . yatra yūpyā vṛkṣāḥ kṛptāstānpari-
karmiṇastakṣā(sa)vacchetsyanto bhavanti . pacamanyat . paraśu prayacchatīti nā''yo
bahirarṣe svīkṛto darśapūrṇamāsayoḥ.

2.6.4.p83

pālāśaḥ khādiro bailvo rauhītakaśca yūpyā vṛkṣāḥ .
yūpyā yūpāhīṃ yūpyāḥ.
pālāśaṃ brahmavarcasakāmasyānnādyakāmasya vā khādiram̐ svargakāmasya bailvaṃ brahmavarcasakāmasya rohītakaṃ prajākāmasya .
yūpaṃ kuryāditi śeṣaḥ . ete satyāṃ kāmanāyāṃ tathā saṃkalpya kuryādanyayā
nityā evobhayārthāścaite . rohitako vaṭasadṛśaḥ kiṃcitsūkṣmaparṇaḥ .

2.6.4.p84

tryavarārdhyā̭nyūpyānvṛkṣānatikramya.
yūpayogyānvṛkṣānatikramya . vyavarāyāna , trayo'varo'ryo māgo)yeṣāṃ te vṛkṣā-
stathā tato'pyadhikānapyatikamya tyaktvā .
ya ṛjurūrdhva ūrdhvaśakala ūrdhvaśākhā same bhūmyai svādyone rūḍhaḥ .

2.6.4.p85

taṃ vṛścediti vakṣyamāṇena saṃbandhaḥ . avako'tiryagavṛddho na veṣṭitaśakala ū/-
praśākha iti kamādarthaḥ . same deśe bhūmyai bhūmeḥ sakāśānatu pāṣāṇādau rūḍhaḥ .
svādyoneḥ svīyopādānānnatu śākhāyāṃ rūḍhaḥ . ata āpastambopaśākhajamiti prathama-
kāṇḍa evaṃ rūda iti .

2.6.4.p86

yaṃ kāmayetāpratiṣṭhitaḥ syādityārohaṃ tasmai vṛścedyaṃ kāmayetāpaśuḥ syādityaparṇaṃ tasmai śuṣkāgraṃ kāmayeta paśumānsyāditi bahuparṇaṃ tasmai bahuśākhamaśuṣkāgram .
yaṃ kāmayateti nindārthavādastṛtīyaḥ kāmyaḥ pakṣaḥ . āroho vṛkṣamārudaḥ śākhāna
iti yāvat . spaṣṭamanyat .
1 kha. ga. ha. ṇa, vṛṣo na .
-
satyāpāḍhaviracitaṃ bhautasūtraṃ- [ " caturthapro-

2.6.4.p87

pratiṣṭhitaṃ pratiṣṭhākāmasya .
same mūmyā ityādināmaṇoko nityaḥ kāmpavetyarṣaḥ .
yaḥ pratyaṅṅupanatastaṃ vṛścedyaḥ prāṅṅudaṅvopanataḥ .
prāmukharbha ityasya vikaspārtha pakṣatraye vā śabdakhibhiḥ saṃvandhyate . upanato namraḥ .

2.6.4.p88

yasya carjoḥ sata īṣadivāgramupanatam .
pūrvamamukhya ityanayodhina vikalpa ukta hānī tayoreva guṇāntaraṃ yaḥ pratyāsa.
manā ispanenokta iti byārūpātumetatsūtraṃ pratyakkupanato'ya īṣadiveti, teno manuvaṃ
na bādhitamityarthaḥ.
evaṃ rūpaṃ vṛścecchinpādisyuktaṃ tatprakāramāi-

2.6.4.p89

atyanyānagāmiti .. 1 .. yaṃ joṣayate tamupatiṣṭhate .
pajyāpā ispantaḥ . ye yūpyasvena prītikaraṃ manyate tamupatiṣṭhate pūpyaṃ vṛkṣami.
-
varṣaḥ.
mayamaḥ

2.6.4.p90

devastvā savitā madhvā'naktviti sruveṇa gulphadaghne jānudaghne vā paryaṇakti .
guruphaḥ pādampiḥ . uru nakṣayoḥ saṃdhirmāna sanmitamaghassātyaktvā'nantare peśe
parito'naki . hastavyāvṛttaye veṇetyuktam .
oṣadhe trāyasvainamityūrdhvāgrāmoṣadhimantardadhāti svadhite mainam̐ him̐sīriti paraśunā praharati yaḥ prathamaḥ śakalaḥ parāpatati tamupayacchate .

2.6.4.p91

upapaḻate sthāpayati . spaṣṭamanyat .
anakṣasaṅgam̐ sthāṇumucchim̐ṣanvṛścati gulphadaghnaṃ vā .
anakṣasa vṛścediti brāhmaṇārthamucchiṣasthāṇamityuktavān . akṣaḥ śakaṭaraṣa-
postena yathā spāṇuna sajjate tathā sthāṇumavaśeṣapannityeva gulphadāna iti pūrvoktana
vikarupaḥ . chedanadeśasya devastveti sūtreṇāñjanasthānamuktam . tatra prahāreṇa śakalaṃ
māmam . añjanasthānaṃ tu śakalārthamityavagamyate yūpacchedasyānasya punaruktatvāt .

2.6.4.p92

divamagreṇeti prāñcamudañcaṃ vā prahāpayati .
pṛṣicyā saṃbhaveti mantrāntaḥ . hāpayati pātayati .
vanaspate śatavalśo virohetyāvraścane juhoti saha- sravalśā vi vayam̐ ruhemetyātmānaṃ pratyabhimṛśati .
āvaśvanaṃ sthāṇuḥ . juhoti davihomadharmeṇā''jyaśeṣasyaiva . gatārthamanyat .
pa... ja. sa. ma. sa. "mupāpana" .
150paṭaḻa: ] mahādevakṛtavaijayantīvyākhyāsametam .

2.6.4.p93

yaṃ tvā'yam̐ svadhitirityanulomaṃ paraśunā'ṅgānkalpayati .
saubhagāyetyantaḥ . mahānyupaśākhā anulomamadhastadārabhyovaṃ chedanena kaśpayati
cchinatti .
acchinno rāyaḥ suvīra ityagraṃ parivāsayati .

2.6.4.p94

chinatti yūpāgraṃ mānena yatra yūpānaṃ bhavati tatraiva . saṃskāro'yam . * ata evaṃ
kātyāyanaḥ (nena) parivāsyācchedanaṃ punariti puna chedanapratiṣedhāt .
ekāratniprabhṛtīni brāhmaṇavyākhyātāni kāmyāni yūpapramāṇāni teṣāṃ yāthākāmī .
sa patpaśanā pakṣyamāṇa ekārakiṃ yūpaṃ kuruta imameva tena lokaṃ jayatyaya padya-
rāvimantarikṣameva tena lokaṃ jayatītyādi vājasaneyabāhmaṇam . pañcādhi lenaskā-
masyetyādhekaviṃśatyaraviparyantāni svabāmaṇavyākhyātāni sāni kāmyānyeva pati
kāme'jīkāryāṇi .

2.6.4.p95

sahopareṇa saṃkhyā syādā trayastrim̐śadaratneḥ .
uparo bhūmikhātaṃ sadahaḥ pradeśo'talo mūḻa bhāgo yānābhūmimadhye gacchati tena saha
yūpaparimāṇaṃ veditavyamā trayastriṃśasaṃkhyāparyantam .
tryaratnirvā caturaratnirvā pālāśo nirūḍha paśubandhasya yūpo'to'nye saumyasyādhvarasya .

2.6.4.p96

ye pūrvamaviśeṣeṇa yūpavṛkṣā ukā yāni yupamānāni tammadhye myararimacaturasniī
pālāśo nirūto nitya aindrānaḥ sauryaḥ prājāpatyo vā paśubadhastasyānyamānayuktā
bhanyavṛkṣamāśca saumpayādhvarasyaugniṣṭomaprabhṛteḥ . evaṃ hi śrūyate sa vā eṣa dhyaranika
caturaranirvā paśurandhayūpo bhavatīti vājasaneyakam . tathā tatraiva pālāśameva paṃ kudhī-
teti niyamaḥ.

2.6.4.p97

aṣṭāśriṃ takṣṇoti nātisthūlaṃ nātyaṇumataṣṭamuparam.
bhaṣṭāśrayo dhārā yasya tathā takṣṇotye takṣṇa ānayanaṃ dṛṣṭāḥ syāt . uparāī-
pradeśa na taṇoti . spaṣṭa manyat .
puraḥpuroṇīyām̐saṃ gopucchaṃ vā .

2.6.4.p98

uparādūrṣa yāvadanaṃ kiṃciskicivaṇupariṇāhaṃ gopuccharaśaṃ yoparāya kiṃcinnpūna
tataḥ kiṃcitasthala tataḥ kiṃcitkiṃcidaṇupariṇāhaṃ tathaiva gopuccham .
ata evetyasaṃgatam .
ga. ṭha, ṇa, 'sthāmīṣoma .
satyāpāḍhabiracitaṃ śrautasūtra- [4.caturthapro-

2.6.4.p99

tasyaiva vṛkṣasyāgrataścaṣālaṃ karoti .
yasya yūpastasya vṛkṣasya caṣālanāmakaṃ parivāsitādaprabhāgāduparitanasyāvaśiṣṭaspā.
vayavasya nānyavṛkṣasya .
kathaṃ kārya (yasta dāha-

2.6.4.p100

aṣṭāśriṃ pṛthumātraṃ madhye saṃnatam .
aṣṭāvaśrayo dhārā yasya tatta(sa.ta)yā | pṛthurākuñcitāṅgulikarasya maṇibandhamā-
ramyāṅgulyāparyantaṃ pṛthuḥ . pṛthurūvoṃ daśāṅgula iti baudhāyanaḥ . daśāṅgulaṃ dī
madhye sanataṃ pūrvāparamāgāpekṣayā .

2.6.4.p101

yāvadidaṃ prathamamaṅguli kāṇḍaṃ tāvadūrdhvaṃ caṣālādyūpasyātirecayati .
tarjanyāḥ prathamaṃ parva tatparimāṇaṃ dīrgha caṣālādūla yūpasyāpramatiriktaṃ bhavati tapo-
mukhe caṣāle kṛtavedhe praveśayāti .
aṅgulimātraṃ kanīyo vā'ṅguleḥ .

2.6.4.p102

yūpānaṃ praveśanīya sthūlamaṅgulipramāṇam . tato'pi vā sūkṣma pratimocanaṃ vakṣyati .
dvyaṅgulaṃ tryaṅgulaṃ caturaṅgulaṃ vaiteṣāmeva takṣaṇānām̐ svaruṃ karoti .
eteṣāmeva takṣaṇānāṃ takṣaṇānitaśakalānāmanyatareṇakena aṅgulādipramāṇaṃ svaranā-
makaṃ śakalaṃ karoti .

2.6.4.p103

yaṃ kāmayetānyo'sya lokamabhyārohedityarmyavṛkṣasya svaruṃ caṣālaṃ ca kuryāt .
nindārthavādo'yam . asya yajamānasya lokaṃ sthānamanyo bhrātṛvyo'bhyārohatyiti
tena tasyaiva vṛkṣasya kuryādityarthaḥ .
vedaṃ kṛtvā'greṇā''havanīyam .. 2 .. rathamātrīṃ vediṃ karoti .

2.6.4.p104

veḥ pūrva vedakaraṇaṃ prāptameva kramārthamanuvādaḥ . āhavanīyagrahaṇamatideśaprāptagāha .
patmacyāvṛttyartham .
sthamātrīmityuktaṃ tayācave-

2.6.4.p105

ratheṣāmātrīṃ prācīm̐ rathākṣamātrīṃ paścāttiraścīṃ vipathayugamātrīṃ purastādudīcīm .
īṣādipramāṇaṃ tu śulne vakṣyati aṣṭāśītiśatamīṣā tiryagakṣaścatuḥśata paḍaśīti-
thugamāhuriti . yugasya bāhmacchidrayormadhyo vipaśvayuga āhavanīyaprāgrekhāmadhyātprācī-
.va.ka. sa. ma. da. etasyaiva . 1 pa. 2. ja. sa. ma da. 'nyasya vṛ.. ma. cha, ja, jha.
ma. da. khāttirathīm .
.
10 paṭale. ] mahādevakṛtavaijayantīvyākhyāsametam .
maṣṭāśītyuttaraikaśatāṅgulāṃ paścādbhāge dakṣiṇottaramānena caturadhikaṃ śataṃ prāgmāge .
dakṣiṇottaramānena ṣaḍadhikāśītirevaṃ pramāṇāṃ nirūḍhe vedi kuryāt .

2.6.4.p106

api vā ṣaḍaratniṃ prācīṃ caturaratniṃ paścāttiraścīṃ tryaratniṃ purastāttiraścīmasaṃnatā bhavati .
vediśabdaḥ saṃskārānimitta iti prakṛte vediśabdābhihitā sasaṃskārā prāptā
madhye saināmo'pi prāptaḥ sa upadeśena nivartyate na saṃnatā'saṃnatetyubhayorapi .
gatārthamanyat .

2.6.4.p107

yatprāguttarasmātparigrāhāttatkṛtvā pūrvārdhe vederyūpāvaṭāyāvakāśamavaśiṣya śamyayottaravediṃ vimimīte .
yadityanuvādaścodakaprāptasyottaravaidikālavidhānārthaḥ . pūrvārdhaḥ pūrvo māgastasya
prāgrekhāmadhya eva yūpāvaṭo yūpocchyaṇe khātaṃ tadarthamavakāśaṃ sthāpayitvā tasya
paścācchamyā mānenottaradināmikāṃ vedi vistāreṇa mitāṃ karoti . saṃcarārthamava-
śiṣyetyapi jñeyaṃ sūtrāntare darśanācca .
vimānaprakāramāha-

2.6.4.p108

purastādudīcīnakumbām̐ śamyāṃ nidhāya vittāyanī me'sīti sphyenodīcīṃ lekhāṃ likhati .
vedimānaṃ śamyāmātrameva . tatra cikīpite sthale purastā dāga udīcīnaṃ kumbamasyā-
stādṛśīṃ nidhāya spayasyāyeṇodagapā śamyāmānena likhedantarata ityagre vakṣyati .
śamyānaṃ kumba vyākhyātaṃ darśapūrṇamāsavyākhyāne .

2.6.4.p109

dakṣiṇataḥprācīnakumbāṃ nidhāya tiktāyanī me'sīti dakṣiṇataḥ prācīṃ paścādudīcīnakumbāṃ nidhāyāvatānmā nāthitamiti paścādudīcīmuttarataḥ prācīnakumbāṃ nidhāyāvatānmā vyathitamityuttarataḥ prācīmabhyantaraṃ parilikhati .
śamyāṃ sphyena lekhāṃ likhatīti padacatuṣṭayamāvartate . yallikhati tadabhyantaramiti tu
pūrveṇa saha catubhiḥ saṃbadhyate . uttarato gamanamapradakṣiṇaṃ gatārthamanyat .
uttareṇottaraṃ vedyam̐saṃ prakrame cātvālastaṃ parilikhatyanenaiva kalpena yadanyanmantrebhyaḥ .

2.6.4.p110

yaṃ parilikhati sa cāvāla iti bhāvinī saṃskāranimittā saṃjñā . tasya sthānamutta-
15. ha. pa. sa.a. . ṇa, khatyatana .
51
402
satyāpāḍhaviracitaṃ śrautasūtraṃ- [4 caturthaprabhe-
reṇottaramāge vedermahāvederaṃsa īśānyakoṇatasyottarataḥ prakramo vyākhyātastasminnatīte
cāvālasya dakṣiṇarekhāmadhyo yathā parito likhati prāgāramya pradakṣiṇaśamyānidhāna-
sphyalekhākaraṇādinā kalpena vidhinā mantravidhi vinā'nyena .

2.6.4.p111

devasya tvetyabhrimādāya videragnirnabho nāmeti khanati .
ādada ityantaḥ . prakṛtaṃ cātvālameva sakṛnmantreṇa .
jānudaghnaṃ trivitastaṃ vā khātvā .
śamyāmānena vistṛtamaghastājjānudaghnaṃ jānuparimāṇaṃ vitastitrayaparimāṇaṃ vā khātveti
vāpratyayena tāvatparimāṇamādau khātvā paścāduktaṃ kāryamāha .

2.6.4.p112

agne aṅgira ityabhriṃ praharati .
khātāyāṃ mṛdi praveśayati .
yo'syāṃ pṛthivyāmiti pām̐sūnapādatte .
asītyantaḥ . pāsūnkhātamṛdaṃ vā kātyāyanīya hastena cetyuktaṃ sāmarthyātsphyena
hastena vā'ṅgī karoti .

2.6.4.p113

āyuṣā nāmnehīti harati .
pāṃnuttaravedipradeśaṃ prati nayati . mantrastāvāneva .
yatte'nādhṛṣṭamityuttaravedyāṃ nivapati .
svā''dha ityantaḥ . vimite deśa uttaravedyāścikīrṣitāyā nidadhāti pāsūn .

2.6.4.p114

evaṃ dvitīyaṃ haratyevaṃ tṛtīyam .. 3 ..

2.6.4.p115

evaṃ dvitīyaṃ tṛtīyaṃ ca haratīti laghuvācye dvitīye mantre yo dvitīyasyāṃ pṛthivyā-
mityādyanuṣako yathā syāttṛtīye tu sānuṣaṅgaḥ pāṭhastatra vidhimātramatidiśyata iti .
atra haratītyetāvadatidiṣṭaṃ tattvagne aṅgira iti viharatīti śruteḥ praharaṇādi sāṅgaṃ
haraṇaṃ nirdiṣṭamiti praharaṇādyapi jñeyam .

2.6.4.406

yo dvitīyasyāmiti dvitīyamapādatte yastṛtīyasyāmiti tṛtīyaṃ tūṣṇīṃ caturtham .
agne aṅgira iti prahṛtya yo dvitīyasyāmityādi haraṇāntaṃ nivapanārthatvādarthasiddhaṃ,
nivapanaṃ samantrameva, tathā tṛtīya, caturthaṃ tu praharaṇādi haraṇānta tūṣṇīṃ tūṣṇī nivapa-
nam . kutaḥ . śrutirhi triharatītyetāvadeva vidhatte . sūtre tu nivayatītyantaṃ vyākhyāta
tatra mantraliṅgānmadhye mantra vicchidyārthaprāpte nānā kriyāsu viniyoṃgo vyākhyātastvatra
sūtrapustakeṣu etatsūtrasthāne 'evaṃ dvitīya tṛtīyaṃ ca harati' iti pāṭho vidyate .
1 ca, cha, 'myāmānena .
.
150paṭala:]: mahādevakṛtavaijayantīvyākhyāsametam . 406

2.6.4.406_116

śrutau harati(tiḥ)prāpaṇārthatvena nivapatiśabdena vyākhyātaḥ . prāpaṇaṃ tu mṛdo vahanapūrva-
kamiti svena vahatyarthoṃ haratirmadhye prayukta iti na visaṃvādastathā cā'gne aṅgira ityā-
ramya nivapatītyanta haratyartha evaṃ trirmatreṇa tūṣṇī caturthamiti siddham .
sim̐hīrasi mahiṣīrasītyuttaravediṃ karoti .

2.6.4.406_117

uttaravedi vediścaturaśrā lokaprasiddhā śamyāmānenāpi caturammatā ca yāvatkhātaghā-
tvālapāṃsumirucchritāṃ karotīti yāvat . tadeva vyūhanaṃ kātyāyanenoktam .
uru prathasveti prathayati .
prathitāṃ yāvatkṛtaśamyābhyantararekhāvyāpinīṃ karoti . pāradvānenāpyuktaṃ śamyāmātrī
prapayatīti . yajñapatiḥ prathatāmityantaḥ .

2.6.4.406_118

dhruvā'sīti śamyayā sam̐hanti .
saṃghahayati śamyayā .
devebhyaḥ kalpasveti kalpayati .
yathā viśīrṇā na syāttathā samarthayati prāntalepena .

2.6.4.406_119

devebhyaḥ śundhasvetyadbhiḥ prokṣati .
madbhirityuktaṃ laukikīmireva .
devebhyaḥ śumbhasveti sikatābhiranu prakirati .
vedi sikatā mṛtpāṃsavastairanapariṣṭātkīrṇā yuktāṃ karoti .

2.6.4.406_120

yatte krūraṃ yadāsthitamiti punarevādbhiravokṣati .
śundhatāmityantaḥ prakaraṇāntarāntargato'pyatra śākhāntaravihitaḥ pratīkenopātaḥ
sāmarthyādyāvattiyaṃ gṛhyate'vokṣaṇaṃ tu nyubnena kareṇa prokṣaṇamuttānena .
uttarato dakṣiṇato vā sphyenaikasphyāṃ niḥsāryāpo ripraṃ nirvahatetyapām̐ śeṣaṃ ninayati .

2.6.4.406_121

uttaravederityarthīdavagamyate tasyā evaṃ prakṛtatvāikṣiṇadeśe vottaradeśe vā mahāvedyā-
meva . ekā sphyena kṛtā rekhaikaspayā to niḥsārya niḥsaraṇamudakaśeṣasya yathā syāttathā
kṛtvā'vokṣaṇaśeṣa ninayati . tasyaiva prakṛtatvātprokṣaṇasya vyavahitasvāt . yayucci-
yeta tārha ninayanamanyathā nāsti .

2.6.4.406_122

vibhrāḍbṛhatpibatu somyaṃ madhvāyurdadhadyajñapatāvavihrutam . vātajūto yo abhirakṣati tmanā prajāḥ piparti bahudhā virājatītyuttaravedyā antānkalpayati .
mṛjalairlepanena dṛḍhāṃ karoti .
15.cha. ja. sa. ma. da. kṣatu ma .
. satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtra- [4 caturthaprabhe-

2.6.4.406_123

catuḥśikhaṇḍe yuvatī kanīne ghṛtapratīke bhuvanasya madhye . tayordevā adhisaṃvasanta uttame nāka iha mādayantāmiti vedimuttaravediṃ ca saṃmṛśati .
dvivacanenomayoḥ sakṛnmantreṇa .
uttaravedyāṃ madhye goṣpadamātrīmaśvaśaphamātrīṃ prādeśamātrīṃ vottaranābhiṃ karoti .
caturaśrāmiti bharadvājādayaḥ . nābhisaṃjñakamavayavaṃ karoti . tasyocchyastu nokto'-
to yāvatā'bhivyaktistāvatyevocchritā .

2.6.4.406_124

indraghoṣastvā vasubhiḥ purastātpātviti pradakṣiṇamanuparikrāmanpratidiśamuttaravediṃ prokṣati

2.6.4.406_125

sāmantatvakhyāpanāya pradakṣiṇamityuktam . pratidiśamanuparikāmannuttaravedi prokṣati .
diramya evaināṃ prokṣatīti śrutedigbhyaḥ sakāśādāpaḥ prokṣaṇārthāḥ preraṇīyāstatastu pūrva
digmāge sthitvā sarvā vedi prokṣati . dakṣiṇe sthitvā tathaivaivaṃ paścāttarataśca talliṅgaiḥ
sarvāmapi prokṣati . pārivati dvitīyādiṇvapyanuṣaṅgo mantreṣu prakṛtanābhivyu dāsāthai
vedimityuktam ..

2.6.4.406_126

tvaṣṭā tvā rūpairupariṣṭātpātvityupariṣṭātprokṣati .
śākhāntarīyavākyaśeṣapāṭhena punaḥ prokṣatītyuktaṃ vedimityeva .
śeṣaṃ ninayati yathā purastāt .
prokṣaṇyapāmekaraphyāyāṃ ninayati pūrvavat .

2.6.4.406_127

audumbaraśākhābhiśchannāṃ parivāsayati yadi śvaḥ kālaḥ .. 4 ..

2.6.4.406_128

iti satyāṣāḍhahiraṇyakeśisūtre caturthapraśne prathamaḥ paṭalaḥ..1..

2.6.4.406_129

channāmāchāditāṃ parivasati sā tādṛśī karoti nirvyāpāreṇa rātriṃ gamayatīti
yāvat . sadyaskāle paśau chādanaṃ nivartate vā sāṅgatvāttasya . anena ca paśubandho
khāhasādhyo'dhyastītyuktam . tena yajanīye cetsadya evānyathā tvasaṃpavādopavamadhye
cedvikalpaḥ . caturdaśyāmupakramya pañcadaśyāṃ yāgaḥ . ata eva tatra tatra vadati pūrvasya
sūtrapustakeṣu tu udumbareti pāṭhaḥ .
1ga.. parivāsayati.
2dvi0paṭalaḥ ] mahādevakṛtavaijayantīvyākhyāsametam . 405

2.6.4.406_130

parvaṇa aupavamadhye'hanīti . caturdaśyāmantrādhāya sadyo vā pañcadaśyāṃ samānatantraṃ darśana
pūrṇamāsena vetyapi pūrvamuktam . tatrāpi dyahakāloti vaktuṃ yadi śvaḥ kāla ityuktam .
baudhāyano'pīṣṭipaśubandhāḥ sopavasathāḥ sayo veti .
iti satyāpāḍhahiraṇyakeśisūtravyākhyāyāṃ mahādevakṛtāyāṃ prayogavaija-
yantyāṃ caturyapraśne prathamaḥ paṭalaḥ .. 1 ..

2.6.4.406_131

4.2 atha caturthapraśne dvitīyaḥ paṭalaḥ .
āhavanīye'gnipraṇayanānyādīpayati .
aśiḥ praṇīyate yaiḥ kāṣṭhaistānyāhavanīya prajvālayati . gārhapatyādevārthāyārthāya prāpta-
muddharaṇamapavaditumāhavanīya ityaktam .

2.6.4.406_132

sikatāścopayamanīrarupakalpayate .
sikatā vālukā evopayamanīrupayamyate pradīpto yābhistā upayamanyastā yathopayama-
syustathā
pātreṇa
dhṛtāḥ karoti . na ca cakārādupayamanyo bhinnāśceti
vācyam . upayamanīrupanivapatīti sikatānāmevopavāpayogyatvābaddutvāca sikatā upa.
'yamanīḥ kṛtveti bharadvājaḥ . sikatāmirupayamyetyāpastambaḥ .

2.6.4.406_133

udyacchatīdhmamupayacchatyupayamanīrupayate dhāryamāṇe .
yānyapi praṇayanānyāṃdīptāni tānyeva samudāyāpannānīdhma ityucyate . kāṣṭhānyevemo
natu saṃskāranimitta iti darśitam . idhmamagnipraṇayanīyamityekatvadarśanena nemasya
saṃskārāpekṣā . idhmamupaya(dya)cchati samūhīkṛtyordhvamusli( lipati . upayacchati
sikatāḥ śarāvagṛhītāḥ pradīptedhmasya saṃvaraṇārthamupa samīpe yacchatyadhastāddhārayati
tyayodyamyamāno'gnirna viśīryatādhastāca na patettenopayata upayamanīmiyamite dhāryamāṇa
idhma uparītyarthaḥ .

2.6.4.406_134

yatte pāvaka cakṛmā kaccidāgaḥ pūrvo yatsanna paro bhavāsi . ghṛtena tvaṃ tanuvo vardhayasva mā mā him̐sīradhigataṃ purastāditi śeṣe juhoti .
śiṣṭa āhavanīya eva natūddhṛte mantraliṅgādityarthaḥ . davihomatvātsvāhānto mantraḥ .
bhapādānāya pāvakāgmaya idam .
agnaye praṇīyamānāyānubrūhīti saṃpreṣyati praṇīyamānāyānubrūhīti vā .

First 135 of 361 passages. Read on

Linked texts (2)