Gita Govinda 4
Śaśilekhā 4
- Language
- Sanskrit
4.1
mugdhavadhūnikare=apsarasaḥ samūhe, vilāsini=vividhalāsyavati, vi=gaganam, tatra lāsini=nṛtyakāriṇīti vā, kelipare=svasvapriyaissaha¹ ramati², hariḥ=haro³, vilasati| tadavalokanena vilāsamukhamanubhavatītyarthaḥ| gagane viprakīrṇitamityekākṣaraḥ, ityekaḥ pakṣaḥ| gaṅgayā sandhyayā ca⁴ vilasatīti pakṣadvayam| tannāmānupādānaṃ gaurībhayena| ⁵yadvā mugdhavadhūṣu madhye nikare=nidhāviva, śivasammānanānnidhitvena rūpaṇam| vilāsini=pakṣilāsyavati, gaṅgāsvarūpe sandhyāsvarūpe vā strīnidhau kelipare vilasatītyarthaḥ|
candanacarcitaḥ, carcitaṃ candanaṃ yena, tādṛśaścandanacarccākārī kṛṣṇo yasya saḥ| śṛṅgāraveśābharaṇavatā vidagdhena kṛṣṇena⁶ racitāṅgarāga ityarthaḥ| carcita ityasya parinipātaḥ| yadvā candanacarcitam, bhāve ktaḥ⁷| candanacarcanāṃ nīlayati=malinayati, malinīkaroti tādṛśaṃ atiśvetaṃ śarīraṃ=kalevaraṃ yasya, saḥ atisphītadhavaladeha ityarthaḥ⁸| pītavasanaḥ=apagatāmbaraḥ, pītaṃ=apagataṃ⁹ vasanaṃ yasya, vilāsasambhramād vastuto vā| vanam=jalam, arthād gāṅgam¹⁰| maḥ=candraḥ, tadālī=tadalaṅkārī ca, tatsvarūpālaṅkāravān¹¹, āloḥ=bhūṣaṇam| yadvā¹² kaṃ=mastakam, lāti= gṛhṇāti, dhārayatīti kalaḥ=kaṇṭhaḥ, candanacarcito'pi nīlaḥ kaṇṭho
4.2
gopavadhūḥ, gāṃ=svargam, pātīti gopo devaḥ, tadvadhūḥ=apsarāḥ, kācitsurastrī, stanabharātiśayena, sarāgaṃ=rāgākaraṃ vīṇādivādyam, parirabhya udañcitapañcamarāgaṃ yathā hari=śivaṃ anugāyatīti, anyat pūrvavat| yadvā śive vilasati tadanuvartitayā⁵ devā api vilasantīti
ācitā vā pīnapayāṃsyeva dharabhāraḥ=parvatabhāraḥ, taddhareṇa sarāgaṃ=sānurāga¹ kokiladhvanimityarthaḥ| hariṃ=śivam, parirabhya tacchirasi ²mahonnatajaladhārāṃ nidhāyetyarthaḥ| anugā satī ayati anugāyati vā jaladhvananāt| ³udañcitapañcamarāgaṃ ⁴kokilakaṇṭham| yadvā anugāyatikā=anugataprabhāvā, anugā, āyati=dairdhyaṃ divyaṃ⁵ yasya, tādṛśaṃ kaṃ yasyāḥ seti vā| pīnapayāṃsi=rāśībhūtadugdhāni, adhare, adhaḥ=adhastādu yasyāḥ, tādṛśī bhā yasyāḥ, sā atisvacchakāntirityarthaḥ⁶| bhareṇa=atiśayena, sarāgaṃ hariṃ parirabhya āra=jagāma cittapārokṣyādidam| hari kīdṛśam? citā=cicchattyā udañcitapañcaṃ arāgaṃ, araṃ=śīghragam, agaṃ=acalañca svācchandyāt ⁷kvaciduccalantaṃ kvacittiṣṭhantamityarthaḥ| yadvā cidudañcātapatraiśvaryaṃ yasya tam, caḥ samuccaye| marasya=maraṇasya, agaṃ=aviṣayañca| cicchattyā bhavatyā balena tasya sarvamaiśvaryamidānīṃ bhavatīmanādṛtyaivamācaratītibhāvaḥ|
'gauḥ svarge vṛṣabhe raśmau vajre candramasi smṛtaḥ| arjunīnetra-digbāṇa-bhūmivāriṣu gaurmateti viśvaḥ|| āyātiḥ saṃyame dairghye prabhāvottarakālayoriti| araṃ śīghre rathāṅge ca śīghrage punaranyavaditi ca medinī| adharastu pumānoṣṭhe hīne'nūrdhve tu vācyavaditi ca|
4.3
⁴mugdhā idaṃ labhyamalabhyaṃ vetyajānatī vadhūḥ=apsarāḥ, madhusūdanaḥ=śivaḥ, vilāso=viśiṣṭalāsyam, pūrvaṃ dṛśaiva dagdho manojo, adhunā tu tayaiva janita iti| anyat spaṣṭam| yadvā devī svamohayituṃ lakṣmī-nārāyaṇakeliṃ darśayati dvābhyāṃ padāmyām| uttarapadasthanitambavatīpadaṃ praśilaṣṭam| īpadamatra yojyam| īṃ=lakṣmīḥ, mugdhā badhvo yasyā,
saundaryalīlāmālokya apsaraso'pi mugdhā yasyāmityarthaḥ| tādṛśī kāpi sukhaprāpakaṃ svedajalaṃ vā pavanaprāpi vā śramāpanodāya marutā lālitamityarthaḥ| anyat spaṣṭam| isa samaye ¹ramā'pi ramāpatimabhiramayati tvamapi gaurīpatimabhisaretibhāvaḥ|
yadvā sandhyāvihāraṃ varṇayati-muhyati kelau kvacit skhalati tādṛśasya dhavasya=patyuḥ, dhūḥ=kampikā, uttejanena prerikā atiprauḍhā kāpi sandhyā ²madhusūdanasya=śivasya|
gaṅgāpakṣe - muho=vaicitryasya dharavṛkṣasyeva kampikā muhā vaimanasyena patyuḥ kṣobhakārikā vā sundarastrīrūpā vā, kā'pi jalavyāpi vilasavaṭo yasyāḥ, cañcalanayanakhelā sā gaṅgā vilocanajanitaṃ manojaṃ āsa=cikṣepa arthāt śive svayaṃ tanmukhaṃ dhyāyati ca kaṭākṣavikṣepeṇa kandarpamutpādya svayaṃ punaranāsthayā nayane nimīlayatītyarthaḥ| yadvā savilocanakhelanaṃ janitamanojaśca adhika-adhikaṃ kaṃ=sukham yasmāttādṛśaṃ viṣṇorvadanaṃ sthiraṃ vaktāraṃ vā sarojaṃ = candram, āhlādakatvāt nārāyaṇapriyaṃ śivamityarthaḥ| prasiddhacandrasthiro vaktā na vā bhavatīti| tato vaiśiṣṭyam - madhusūdanaṃ=madhukṣaraṇakāri, ³priyavacanavādi mukhakamalaṃ yasyeti vā|
'sūda'-rakṣaṇe| 'saro'rṇavataḍāgayoriti'| sārasaḥ pakṣibhedendvoriti ca medinī| 'vad' – dhātolyuvāpi dṛśyate| 'vadanā vāmanī veśyeti, adhikaraṇe lyuḍ vā|
4.4
⁴śivacittotsāhanāya kā'pi=apsarā, dayitaṃ=kamapi devam, anyat spaṣṭam| yadvā⁵ nitambavatī ī=lakṣmīḥ na kevalaṃ priyamukhaṃ⁶dhyāyati kintu dayitaṃ=viṣṇuṃ, cucumba| kā'pi anirvacanīyā śivapriyatayā tathācaraṇam⁷| idamapi padaṃ pūrvapade kartṛtvenopādeyam⁸|
sandhyāpakṣe - kā'pīti kvivantasya saptamyantaṃ kapolaviśeṣaṇam| sukhānubhavini svedavatīti vārthaḥ| nitambavatī sandhyā| yadvā he nitambavati! īdayitaṃ=madanapriyaṃ⁹ śivam, tadā madanasamujjīvanāt| kā'pi sandhyā cucumbeti vā|
gaṅgāpakṣe - kā'pi=pavanaprāpiṇi anilalālite ityarthaḥ| nitambavatī=rodhasvatī taṭinī=gaṅgā, bhramivaśāt kapolādau jalamilanādidaṃ vastuto vā|
4.5
apsarasaḥ kalāpekṣaṇena viṣvavādilīlādarśanena vā atiyogīndragurorapi śivasya autsukyaṃ jātamityāha padyena kelīti, cāpyarthe kācidapi strī amuṃ=tvadekapriyaṃ śivam, u-sambodhane vismaye vā| kelikalākutuena=parihāsaleśakautukenāpi⁶ kareṇa dukūle'pi na vicakarṣaḥ=vastrasparśe'pi na śaktā, kimutāṅgasparśe ityarthaḥ| kīdṛśam? ajale⁷=jñānaprakāśayukte, kūle=uttuṅgapradeśe mañjulavañjulakuñjagatam, ⁸vañjulo'śokavṛkṣaḥ, tasya
śivapriyatvāt, tatra ¹haranivāsaprasiddheśca| ajayoḥ=brahma-viṣṇavoḥ, lasya=indrasya ca kūle= prānte², iti vā|
sandhyāpakṣe - kācit sandhyā yamunājalaṃ kūlayati=āvṛṇoti tādṛśe nīle dukūle, aṃśuke, gajājine vicakarṣa| ³etasya kiṃ prayojanamityācakarṣa|
gaṅgāpakṣe - unā=śivena saha kelikalākrīḍāṃ⁴ kalayatī kelisukhadā, kelisukhagrāhiṇī vā kācit taraṅgatāralyena sūryācchādikā jalasañcāyinī⁵ vā gaṅgā| cakāro bhinnakramaḥ ivārthaśca, avyayānāmanekārthatvāt| yaśca ī aśca amiva=śrīviṣṇumiva⁶, śivagaṅgānukāritā śrīviṣṇuśca vicakarṣeti vā| lakṣmyā api ⁷tadanuvidhāyitayā tava carcāmapi kaḥ kariṣyatītibhāvaḥ|
4.6
iyaṃ kā'pi sraṣṭumapi na śaktā, tena hariṇā=hareṇa pūrvapadastha-yacchabdānurodhena tenetyasyādhyāhāraḥ²| rāsarase=hāse, śṛṅgāre, goṣṭhyāṃ vā| asahanṛtyaparā=ananyasādhyaṃ nṛtyaṃ kurvatī, yuvatiḥ=apsarā, āvalikalitakalasvanavaṃśe³ karatalatālataralavalayā, ⁴āpnuvanti te āpa, tādṛśairalibhiḥ kalite=udgīte dhvanivṛnde ityarthaḥ|
sandhyāpakṣe - asahanṛtye parā=āśrayībhūtā⁵, śivena sandhyāyāmuddhatanartanāt, yuvatiḥ=sandhisthitatvāt sandhyā, karatalatālataralavalayāvalīti kriyāviśeṣaṇam| kalitakalaḥ=sampūrṇakalāvān, svanaḥ=svajīvanaḥ, vaṃśo'nvavāyo yasyāstādṛśi he! sakalaguṇavatpraśastakulasambhave! ⁶anaprāṇane! vaṃśaḥ=pṛṣṭhavaṃśo vā, śubhaphalasulakṣaṇapṛṣṭhavaṃśe! he! iti vā|
'rāsarasastu goṣṭhyāṃ syād hāsaśṛṅgārayorapīti'| 'puṃsi vaṃśaḥ kule veṇau pṛṣṭhāvayavavargayoriti' ca medinī||
gaṅgāpakṣe - hastatānena ⁷taralā yā valayāvaliḥ=taraṅgānāṃ valayībhavanaparamparā, tatkalitaḥ, ⁸kalaḥ=sukhadaḥ, svanaṃ=dhvananam, vaṃśo yatra, tādṛśe rāse=tīkṣṇanirāsake rase
4.7
yuvatirityanuvarttanīyam| kācid yuvatiḥ=apsarā, atikāmonmādāt vilāsiviśeṣād vā kāmapi yuvatiṃ śilaṣyatītyādi sasimatāṃ cārutarāñca|
sandhyāpakṣe - sa hariḥ=śivaḥ, kāmapi=anirvacanīyāṃ śivānurāgajananāt sandhyāṃ ¹śilaṣyati, kāmapi cumbati, kāmapi ramayatīti prayogabāhulyaṃ premotkarṣeṇa kṣaṇe kṣaṇe anurāgavailakṣaṇyadyotanārtham²| kīdṛśīṃ rāmām? ramate asyāmiti, dinarātrisambandhātsitāsitāmityapi|
'triṣu cārau site'sita iti rāsetyupakramya medinyukteḥ'| aparām, na vidyate paraḥ śreṣṭho virodhī yasyāstāṃ śaṃsitāṃ cārutarāṃ (smitaṃ ³garvaḥ) vāmāṃ=māninīṃ tām, anugacchati| athavā amāno nāḥ pratiṣedhe, aparāmityatra a iti bhinnaṃ padaṃ sarvakriyānvayi, kāmapi vāmāṃ=tvaditarāmitiśeṣaḥ, aśilaṣyati=nāliṅgatītyādi| sasmiteti vāmāviśeṣaṇam| ⁴apsarobhiḥ=sandhyayā gaṅgayā vā, anugatasthānā śilaṣyatītyarthaḥ| parāṃ=sarvotkṛṣṭām⁵, māṃ=lakṣmīṃ anugacchati|
'vākāraḥ samuccaye avadhāraṇe vā'|
vāmāṃ=akāraṇe śaṅkayā kopinīṃ tvāṃ anugamiṣyatīti vāstavo'rthaḥ| varttamānasāmīpyāllaṭ| anugacchatīti vastusthitiḥ|
paraḥ śreṣṭho vidūrānyottare klīvantu kevale| vā syādvikalpopamayorevārthe ca samuccaye|| iti viśvaḥ|
4.8
keśavasya =brahmaviṣṇuniyantuḥ yama-manmathamārakasya vyomakeśasya śivasya, tadvyutpattiḥ prathamamaṅgalagītavyākhyāne ¹darśitapūrvam| vṛndāvanavipine =ānandavane himālaye vā|
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit