Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 2

Rasikapriyā 2

Language
Sanskrit

Contents

2.p1

rasikapriyā. kalyāṇaṃ kamalāpatirdiśatu me yaḥ kaustubhe rādhayā vīkṣya svaṃ pratibimbitaṃ pratiyuvatyeṣeti tarkākulam | āśleṣonmukhayāpi mānaparayā manvānayā kaitavaṃ tiryagvakritakandharaṃ valitayā sāsūmamālokitaḥ |

2.p2

2 || diśyānme'rdhaśivātnuḥ sa bhagavānnityoditāṃ saṃpadaṃ śambhurviśvajayaśriyaḥ paravaśīkāraikasatkārmaṇam | yatraikāṅkanavīnavibhramarasādekāṅgagupteranāsvādātsaṃbhavadadbhutekaparamā jāgarti hemādrijā |

2.p3

3 || natvā mātaṅgabharatapramukhānsugītasaṃgītaśāstranipuṇāñjayadevavācām |

2.p4

śrīkumbhakarṇanṛpatirvivṛttiṃ tanoti gānaṃ nidhāya sarasaṃ rasikapriyāhvam |

2.p5

4 || śrīvaijayāyenasagotravaryaḥ śrībappanāmā dvijapuṅgavo'bhūt | haraprasādārdapasādarājyaprājyopabhogāya nṛpo'bhavadyaḥ |

2.p6

5 || yadanvaye nirjitatarkavādipadaḥ padaṃ tatparamā vyabhāti | (?) śrīmedapāṭe guhilapradhāne yatrābhavanbhūpatayaḥ prasūtāḥ |

2.p7

6 || tatra kramāddravyaparamparāḍhye hammīranāmā nṛpatirbabhūva | candrādiratnaprakarakrameṇa ratnākare kalpataruryathāsīt |

2.p8

7 || dānāni saṃgatavanīpakamātrapātramāsādya yo dadiranantaguṇāni kāmam | pañcānano viṣamaghāḍiṣu yaḥ prasiddhaścakre mṛdhānyakhilaśatrubhayāvahāni |

2.p9

8 || tasmādabhūtsattanayaḥ prabhūtanayaḥ parāyaḥ sadayaḥ śatāyuḥ | śrīkṣetrasiṃhaḥ pratipakṣanāgasiṃhaḥ parāhaṃkṛtimattasiṃhaḥ |

2.p10

9 || tato'bhavallakṣa udītalakṣavipakṣapakṣakṣayakāradakṣaḥ | gayāvimokṣāsthitadharmarakṣaḥ svakṣaḥ kṛtatryakṣasamastalakṣyaḥ |

2.p11

10 || tannandano nirjitapūrvarājacāritrasaṃpāditamedinīkaḥ | śrīmokalendraḥ praṇatārimaulimāṇikyabhābhāsitapādapadmaḥ |

2.p12

11 || śrīkumbhakarṇastadanu kṣitīndraḥ kṣitiṃ bibhartīndrasamānasāraḥ | śeṣādikebhyo dharaṇe dharitryā bharasya viśrāṇitaviśramaḥ san |

2.p13

12 || sa śrīśabhaktipravaṇaḥ pravīṇaḥ saṃgītaśāstre'khilaśāstravettā | śrīgītagovindasugītakasya navyākṛtiṃ vyākṛtimātanoti |

2.p14

13 || jitvā tu pṛthivīṃ kṛtvā tatpatīnkaradāyinaḥ | rādhāmādhavasārasya rasiko ramate'dhunā |

2.p15

14 || pratyajñāyi prabandho yo jayadevena dhīmatā | na tasya vidyate lakṣma sarvāṅgairupalakṣitam |

2.p16

15 || ataḥ svarādibhiḥ ṣaḍbhiraṅgaiḥ saṃyojya tathyatām | nītvā gītvā tadā hilvā kuṭīkāsu pravartyate |

2.p17

16 || śṛṅgāre saprapañce rasa iha ruciraucityayuktau prakṛṣṭe'laṃkāre nāyikāyā guṇagaṇagaṇane varṇane nāyakasya | gītau prītau ca vṛttau layamanu rasikāḥ kautukaṃ cettademā doṣairmuktā guṇāḍhyāḥ śṛṇuta narapateḥ kumbhakarṇasya vācaḥ |

2.p18

17 || sa kiṃ bandhaḥ ślāghyo vrajati śithilībhāvamasakṛdvicāreṇākṣipto nanu bhavati ṭīkāpi kimu sā |

2.1.1

so'vyānmāmaravindanābha udayadyannābhipadmālayā padmā padmavimīlamīlanavidhiprāvīṇyavannetrayoḥ | yogādardhanimīlitāmbujavaśātsaṃbhogabhogetarāvasthādvandvabhavānubhūtijanitakrīḍāsukhānyanvabhūt | na yā granthagranthiprakaṭanapaṭuḥ kiṃ tu tadado dvayaṃ yuktaṃ kartuṃ prabhavatitarāṃ kumbhanṛpatiḥ | 18 || śṛṅgārottarasatkāvyavedividvanmude mayā | meghairmeduramityādipadyaṃ vyākriyate'dhunā | 19 || gamakālpapeṃṭalatayā madhyamagrāme ṣāḍavena madhyamagraheṇa madhyamādirāgeṇa gīyate | gaṇapatimabhimataphaladaṃ varadaṃ praṇipatya siddhiguṇaviśadam | gītau jayadevakṛte dhātuṃ kumbho nṛpastanute | 20 || atha kumbhakarṇanṛpatiḥ stutvā natvā sarasvatīṃ devīm | svarapāṭhatenakānāṃ karoti gumphaṃ sumānārtham |

2.1.2

21 || meghairiti | jayanti sarvotkarṣeṇa vartante | sarvotkṛṣṭatvena namaskaraṇīyatvamuktam | tena namaskriyākāvyamukhaṃ dyotitam | āśīrvā | kāstā rahaḥkelayaḥ suratakrīḍāḥ | 'raho guhye raho rate' iti | tāsāṃ viṣayaṃ nirdiśati | kva | yamunākūle pratyadhvakuñjadrumam | adhvani kuñjadrumo'dhvakuñjadrumaḥ | adhvakuñjadrumaṃ pratītyadhvakuñjadrumam | nanu cātra nityasamāsatvādvākyena na bhavitavyam | naitadasti | pratiśabdasya vīpsāyāṃ karmapravacanīyasaṃjñā vihitā | tadyoge yathā syādityevamarthaḥ | tasyāśca vākya eva prayogo nātreti vākyamapi syāt | 'arthamarthaṃ prati' ityādi bhāṣyakāraprayogācca | kasminsati | raha ekānte | ekāntaṃ kayoḥ | rādhāmādhavayoḥ | atra rādhāyā jagadguruparigraheṇa sakalamātṛtvenābhyarhitatvādalpākṣarataratvācca pūrvanipātaḥ | kiṃlakṣaṇayoḥ | itthaṃ vakṣyamāṇaprakāreṇa | kṛṣṇokteranu nandanideśata iti | nandasamīpāccalitayoḥ | tameva prakāramāha—he rādhe, tattasmāddhetorīmaṃ mallakṣaṇaṃ janaṃ tvameva gṛhaṃ prāpaya | sāmānyanārīvyāvṛttyā gṛhiṇīnirvartye saṃbhogādikarmaṇi samuditā bhavetyarthaḥ | atra gṛhaśabdena tātsthyādgṛhiṇyucyate | gṛhaśabdacchalena tāmeva puraskṛtya vanavihāradarśanāt | atra prāprotirudayārthe vartate | 'prāktā bhokṣyatyuktiṣu' iti cūḍāmaṇiḥ (?) | tvayaivāhaṃ gṛhiṇīmān syāmiti yāvat | evakāro'nyayogavyāvṛttyarthaḥ | tasmāditi kim | yato'yaṃ mallakṣaṇo jano bhīruḥ | bhīruriti | ebhirbhāvahetubhiḥ smarāhtīḥ soḍhumasa- marthaḥ | tāneva bhāvānāha—ambaramākāśaṃ meghairmeduraṃ sāndrasnigdhaṃ vartate | aparaṃ ca |

2.1.3

tamāladrumaiḥ śyāmā vanabhuvo vartante | aparaṃ ca | naktaṃ rātrikālaḥ | evaṃ deśakālavastulakṣaṇā vibhāvāḥ sūcitāḥ | kimuktaṃ bhavati | atra kāvye śṛṅgārarasaprādhānyāttasya meghādyāśrayo'pyuddīpanabhāvā uktā bhavanti | rādhāyā ālambanavibhāvāḥ | bhīrurityasyānubhāvaḥ | harṣavegāśaṅkautsukyavrīḍācapalatādayo vyabhicāriṇaḥ | itthaṃ kāryakāraṇasahakāribhī ratisthāyibhāvaḥ sakalarasasamrāṭ saprapañcaḥ saṃbhogākhyo'bhilāṣaviraherṣyāsūyā lakṣaṇo vipralambhaḥ śṛṅgāraḥ sāṅgopāṅgaḥ samunmīlito bhavati | taduktam—‘kāraṇānyatha kāryāṇi sahakārīṇi yāni tu | ratyādeḥ sthāyino loke tāni cennāṭyakāvyayoḥ || vibhāvā anubhāvāśca kathyante vyabhicāriṇaḥ | vyaktaḥ sa tairvibhāvādyaiḥ sthāyībhāvo rasaḥ smṛtaḥ’ || tathā cābhāṇi bharatena—‘vibhāvānubhāvavyabhicārisaṃyogādrasaniṣpattiḥ—’ iti | evametena pathā śrījayadevena kavinā rasamukhye sthirīkṛte tadāśayambuddhā kaiścidvyākhyātaṃ tattāvanna vicakṣaṇaparīkṣākṣamamīkṣāmahe | tathāhi | itthaṃ nandanideśato nandādeśāccalitayoḥ kelayo jayanti | itthamiti kim | rādhā kācana gopikā | tasyā nandena saṃbodhanam | he rādhe, imaṃ mama śiśuṃ rātrau bhīruṃ tvameva gṛhaṃ prāpaya tvayyeva mama viśvāsa iti | tadā nāyakasya śiśutvena paravaśatvaṃ, tasyāśca dhātrītvaṃ, nandasya dūtīkarma, śṛṅgāravibhāvānāṃ bhayānakahetutvaṃ, kavinirūpitarasasyānyathātvaṃ cāpadyate | tatra teṣāmāyuṣmatāṃ ka upālambhaḥ | yataḥ—‘nirdeśo bhāṣaṇādeśasāmīpyārthamajānataḥ | ādeśa eva viśrāntamatervyākhyā bhavenna kim ||

2.1.4

loke kiṃ kūpamaṇḍūkaḥ samudramapi tatsamam|na veda vedavādo'yamiti śrutibhiyā kila||’ athaivaṃ nandādeśādanu tathā grāmyatāyāṃ śṛṅgāro vināśito bhavati | yathāha—‘atha śṛṅgāraparatā sutarāṃ sā tiraskṛtā | yataḥ kulavadhūvatsā camatkārāya saṃvṛtā || śvaśure vadati prāyaḥ sūno ragamanu snuṣām | sā nāma grāmyatāpīṣṭā sāpi neṣṭā vipaścitaḥ | prayuktaṃ kavinā dvitvaṃ tadāśayamajānataḥ (tā) | nandanirdeśahāriṇyāstasyā ekatvamiṣyate | nāyakatvaṃ yadāmnātaṃ hareḥ kāvyakṛtākṛtā | tasyāṃ tasminvinikṣipte gatiḥ kā nāma tasya te || yo gītagovinda iti prabandho govindanetāramanu prabaddhaḥ | rādhāvaśe tatra kṛte'rbhakatvātsa gītarādhaḥ kathamatra na syāt || prāmāṇyaṃ sudhiyo'vadankavigirāṃ dharmopadeśe budhā yattanno bhavituṃ mṛdhārhati gurorājñā vicāryā na yat | tatredaṃ tu vicāraṇīyamiha yo yasyāḥ karo dīyate rakṣāyai sa ca kāmayeta yadi tāṃ tatkiṃcidadyāvadhim || śṛṅgāropakrame cātra bhayā- sasi' ityamaraḥ | 'doṣā naktaṃ rātrau' iti ca | 'trasto bhīrubhīrukabhīlukāḥ' ityapi | 'nideśaḥ śāsanaṃ ca saḥ' iti ca | 'nikuñjakuñjau vā klībe latādipihitodare' iti ca | 'rahaścopāṃśu cāliṅge ekāntārthe'vyayam' | atra rāgimumukṣusādhāraṇapravṛttyarthaṃ saka-

2.1.5

nāśaṅkanīyam | yato'tra śṛṅgārasya prādhānyādalaṃkāratvaṃ yenālaṃkāratā | yadāha—'pradhāne yatra vākyārthe yatrāyānti rasādayaḥ | kāvye tasminnalaṃkāro rasādiriti me matiḥ' || prakṛte tu śṛṅgārasya prādhānyamapi pratipannam | atra vaidarbhīrītiḥ—'aspṛṣṭā doṣamātrābhiranalpaguṇagumphitā | vipañcīsvarasaubhāgyā vaidarbhīrītiriṣyate' || śṛṅgārāvasthānasūcikā kaiśikīvṛttiḥ | saṃbhāvitā gītiḥ | tasyāśca lakṣaṇam— 'saṃbhāvitā bhūrigururdvikalāvāttike pathi' | madhyo layaḥ | prasādo guṇaḥ | anukūlo nāyakaḥ | svādhīnapatikā nāyikā || pūrvārdhe'bhilāṣalakṣaṇo vipralambhaḥ | aparārdhe saṃbhogaśca śṛṅgāraḥ | evaṃ kelaya iti kathābījalakṣaṇaṃ vastvapi nirdiṣṭaṃ bhavati || evaṃ ca trividhamapi kāvyamukhaṃ mahākavinā samunmīlitaṃ bhavati || yadatra kaścitsaṃbhogaśṛṅgāralakṣaṇaṃ vastuvadat sa eva cāsya vivecanakṣamaḥ || śārdūlavikrīḍitaṃ chandaḥ | yathā—'sūryāśvairmasajastataḥ saguravaḥ śārdūlavikrīḍitam' |

2.1.6

kaviridānīṃ sakalakalikaluṣahāriharicaritānusmaraṇasarasatāpādanena tadbhaktānanugṛhṇansamuciteṣṭadevatābhāvanāvabhāvitātaḥkaraṇastatphalabhūtaṃ śṛṅgārottaraṃ prabandhaṃ kartuṃ pratijānīte—vāgdevateti | jayadevakaviretaṃ gītagovindābhidhaṃ prabandhaṃ karoti | atra jagadānandakandalīkandagovindapadāravindamakarandāmodamadhuratarāsvādamadhukaramadhuracetā bhāgavatapradhānaḥ paramakāruṇiko jayadevakavirdevadeve bhagavatyāviṣṭacittaḥ kalikaluṣāntaḥkaraṇatvenetarastataḥ parivikṣipsān sukhena tadabhimukhīkaraṇāya kalāvatīkelikutūhalinaṃ halisodaraṃ nirūpayituṃ nirguṇaṃ nirūrupayiṣuḥ 'nirveśeṣaṃ paraṃ brahma sākṣātkartumanīśvarāḥ | ye mandāste'nukampyante saviśeṣanirūpaṇaiḥ ||' iti darśayituṃ dharmārthakāmāḥ svanuṣṭhitā mokṣāyeti mokṣopāyatayā dharmārthayorupari vartamānasya puruṣārthaviśeṣasya nidānatvena pitṛṇāmānṛṇyahetubhūtāpatyotpattidvāreṇa nitambinīmūlatvamupadarśayituṃ tadviśiṣṭaṃ vāsudevaṃ vivarṇayiṣurimaṃ prabandhamupanibadhnāti | tathā coktamabhiyuktaiḥ—'saṃsāre yadudeti kiñcana phalaṃ tatkṛcchrasādhyaṃ nṛṇāṃ kiṃ tvetatsukhasādhyamasti yugalaṃ samyagyadi jñāyate | tallakṣmīsamupārjanaṃ pulakināṃ raktasvaraṃ gāyatāṃ tatkāntāratinistaraṅgamanasāmutpadyate nandanaḥ ||' iti | kāmaśā-

2.1.7

raṃ ca | śrutidharanāmā kavirviśruto vikhyātaḥ sa tu tasya guṇaireva prasiddhaḥ | aparaṃ ca | dhoyīnāmā kaviḥ kavikṣmāpatiḥ | kavirāja ityarthaḥ | dhoyīti tasya nāma deśarūḍhyāvyutpannaṃ prātipadikam || iti ṣaṭ paṇḍitāstasya rājño lakṣmaṇasenasya prasiddhā iti rūḍhiḥ | śārdūlavikrīḍitaṃ chandaḥ | samuccayo'laṃkāraḥ | keśava hare jagadīśa iti saṃbodhanatrayamādarātiśayadyotanārtham | atra keśava dhṛtamīnaśarīra jaya jagadīśa hara iti pāṭhaḥ || iti dhruvapadam || gānavelāyāṃ keśava keśava iti dviruktiḥ || atrārdhamāgadhī rītiḥ || atra keśavasya kevalaśabdavācyatvaṃ hariśabdasahitakeśavaśavdavācyatvaṃ iti vyākhyānam | tatpāṭhamātramapyajānatāṃ pramādena kriyāviśeṣāṇāṃ karmasaṃjñā napuṃsakatā ca | dhṛtamīnaśarīra iti matsyāvatāraḥ | atropamātiśayoktī alaṃkārau | utsāhasthāyībhāvo vīro rasaḥ | daśasvapi padeṣu dhīracalito nāyakaḥ || atha kūrmaḥ | keśavetyādi dhruvapadaṃ pūrvavat | dhṛtakacchaparūpa iti kūrmāvatārakathanaṃ viśeṣaḥ || taveti | tavātivipulatare viśāle atikrāntaṃ vipulataraṃ tasmiṃśca dharaṇīdharaṇena hetunā jātaṃ yatkiṇacakraṃ tena gariṣṭhe gauravayukte pṛṣṭhe kṣitistiṣṭhati iti bhavapravāhasyānāditvādanekavāraṃ dharaṇīdharaṇena cihnabahutvam | iti dvitīyapadam |

2.2

stre'pi—'kiṃ syātparatretyāśaṅkā yasminkārye na jāyate | na cārthaghnaṃ sukhaṃ ceti śikṣāstasminvyavasthitāḥ' || iti | parastrīgato'pyayaṃ rasa upanibadhyamāno na pātakāya | yataḥ—'kāntāsaṃmitatayā' ityupadeśaprāmāṇyāt | yathā—evaṃ śrīvāsudevaratikelikathāsametam | śrīśca vāsudevaśca tau | tayo ratikelikathāsametam | atra strīnāmalāñchitaṃ sarvaṃ śrīriti | śrīśabdena rādhābhidhīyate | athavā śrīḥ śobhā lakṣmīrvā tadgato vāsudevasya | tadasūci pūrvapadye mādhavaśabdena | ratikelīti | suratakrīḍākathanena vā ratyā śṛṅgārasthāyībhāvenānurāgeṇa yāḥ kelayaḥ kathāḥ parasparasaṃkathanāni tatsametam | atha kavirātmano viśeṣaṇadvāreṇa sarasvatīcaraṇakiṃkaratvaṃ anu ca prabandhasya padmāvatīdevatāsamārādhanaphalatvamāha—vāgdevateti | vāgdevatācaritena citritaṃ saṃjātacitraṃ cittasadma yasya sa tathā | sarasvatyanusmaraṇaparahṛdaya ityarthaḥ | aparaṃ ca | lakṣmīcaraṇasevakāgraṇīḥ | padmaṃ kare'sti yasyāḥ sā padmāvatī lakṣmīḥ | 'śarādīnāṃ ca' iti dīrghaḥ | atha padmāvatī aṣṭākṣaramantrādhidaivataṃ tasyāścaraṇacāraṇena paricaryāviśeṣeṇa cakravartī | kavirāja ityarthaḥ | 'padmāvatī tasya kalatrameke vadanti yattanna vicāracāru | yataḥ sadācāraparamparaiṣā gṛhṇanti tannāma na nāma santaḥ || karmādi sadaivatasaṃprayoge tatkīrtanaṃ kiṃ na viśeṣagarham | raho vihāya kvacanāpi dṛṣṭaṃ satāṃ svakāntāprāṇayādikaṃ tu ||' atastadvyākhyopekṣā | evaṃ yadyapyasti tattvaṃ tathāpi mahatāmihālaukikacamatkāricaritaṃ kiṃcidīkṣyate—'tathāhi satyabhāmāgre nanarta narakāntakṛt | dehārthaṃ ca babhāremāmīśo yogivaro'pi san || athavā bhaktiyogasya svabhāvaḥ ko'pyanīdṛśaḥ | yatastadyogayuktā hi gaṇayanti na laukikam || athātmā jāyate yasyāṃ sā jāyeti śrutīraṇāt | tatsvarūpaparasvatvātsā bhaktiryā tayā saha || tathāhi dharmakāryāṇi na santyatra tayā vinā | sarveṣu dharmakāryeṣu patnyuktā dakṣiṇāṅgagā || kiṃ tu sā bhaktiratroktā yopacāreṇa varjitā | tāṃ vinā'to'nurajyanti santaḥ sveneṣṭadaivate || śṛṅgāritvādatha svīyāṃ jāyāṃ nartayatīha saḥ | parārthaniṣṭhabuddhīnāṃ na hi lokavyatikramaḥ || loko vedastathādhyātmaṃ pramāṇaṃ trividhaṃ smṛtam | tatra lokasya mukhyatvāttaduktirnānyathā bhavet || ataḥ padmāvatī tasya kalatramiti nānyathā | parabhāgavatasyāsya jayadevasya yujyate ||
kavirīdānīṃ svaprabandhasya prayojanamāviṣkaroti—yadīti | he śrotarityadhyāhāryam | tadā tarhi jayadevasarasvatīṃ prabandharūpāṃ vāṇīṃ śṛṇu | kilakṣṇām | madhurakomalakāntapadāvalīm | madhurā komalā kāntā padānāmāvaliryasyāṃ sā | etena mādhuryaujaḥprasādādyā daśāpi guṇā uktā bhavanti | tadeti kim | yadi harismaraṇe manaḥ sarasaṃ ekāgraṃ sarāgaṃ vartate | aparaṃ ca | yadi vilāsakalāsu kutūhalam | vilāsināṃ śṛṅgāriṇāṃ kalāstāsu | 'vilāso gamanādiḥ syācceṣṭā śliṣṭāṅgayā kṛtā' iti | etenāsya prabandhasya prayojanābhidheyasaṃbandhādhikāriṇa uktā bhavanti | vilāsakalāśikṣā avāntaraprayojanam | harismaraṇaṃ paramaṃ prayojanam | smāryasmāraka lakṣaṇaḥ saṃ-
atha varāhaḥ | vasatīti | dhṛtasūkararūpeti dhruve viśeṣaḥ | dharaṇī pṛthvī tava daśanaśikhare daṃṣṭrāgrabhāge lagnā saṃsaktā vasati | keva | śaśini candramasi magnā

2.3

lokātītacaritrasya lokeśasya puraḥ sadā | svajāyānartanaṃ yuktamiti yuktataraṃ vacaḥ ||' atra cittasadmanorabhedāropādūpakālaṃkāraḥ | anuprāsaśca || 'uktā vasantatilakā tabhajā jagau gaḥ' || ojo guṇaḥ | gauḍīyā rītiḥ | bhāratī vṛttiḥ | bhūrigurulātsaṃbhāvitā gītiḥ || atra vasubhirdīyaṃta iti tadapatyābhidhānena prāptapitṛdhanasya kelikaraṇamucitamiti amlānapratibhāprakarṣotprekṣitena vāsudevapadena sakalaprabandhasyāpi pīyūṣavarṣeṇeva samucitārthaviśeṣeṇa prabandhaḥ sphuradiva camatkārakāritāmāpadyate | tathācoktam—'ucitārthaviśeṣeṇa prabandhārthaḥ prakāśate | guṇaprabhāvabhavyena vibhaveneva sajjanaḥ'|| yathā—'jātaṃ vaṃśe bhuvanavidite puṣkarāvartakānām'—ityatrācetanasya cetanādhyāropeṇa meghasya dūtyāyogyatābhidhānāya prathitapuṣkarāvartakavaṃśatvādyupanyastam |
idānīṃ kaviḥ kavigaṇanāyāṃ parairapi kavibhirahaṃ parigaṇita iti svapraśaṃsārthaṃ kṣepakapi tatkṛtaṃ ślokaṃ svaprabandhasya kurvannāha-vāca iti | tāneva paragaṇitānkavīnsvasvaguṇenopaślokitānāha || umāpatidharanāmā kaviḥ | vāco vāṇīḥ pallavayati vistārayati | sākūtairviśeṣaṇairgadyādiprabandhe caturaḥ | aparaṃ ca | girāṃ vācāṃ saṃdarbhaśuddhiṃ gumphavaiśadyaṃ jayadeva eva jānīte | śaraṇasaṃjñaḥ kaviḥ durūhadruteḥ ślāghyo durvicārapadapadārthajñānātpraśasyaḥ | śṛṅgārapradhānanirdoṣasārthanirmāṇairācāryagovardhanaspardhī ko'pi na | etena tasya sarvādhikyamuktaṃ bhavati || apa-
dam |
atha nṛsiṃhaḥ | dhṛtanaraharirūpa iti dhruve viśeṣaḥ || tava kareti | tava karakamalavare nakhamadbhutaśikhararūpaṃ bhāti | kiṃlakṣaṇam | hetugarbhaviśeṣaṇamāha | dalitahiraṇyakaśiputanubhṛṅgam | dalito vidārito hiraṇyakaśipostanubhṛṅgastanureva bhṛṅgo yena tattathā || tanubhṛṅga ityatra rūpakamalaṃkāraḥ | karakamalavara ityatrāpi karasya kamalatvena kamalāgratvāropaḥ | bhṛṅgaḥ kila kamalāgraṃ vidārayati | atra kamalāgreṇa bhṛṅgavidāraṇamityadbhutotpattiḥ | iti caturtham |

2.4

bandhaḥ | vaiṣṇavā adhikāriṇaḥ | dīpakamalaṃkāraḥ | drutavilambitaṃ vṛttam | 'drutavilambitamāha nabhau bharau' | pāñcālī rītiḥ | kauśikī vṛttiḥ || atra madhurakomalakāntapadāvalītyādipadairvilāsakalāsu kutūhalasaucityodbhāvanena śṛṅgārarasasvarūpānurūpo vākyārtha unnidro bhavati | tathācoktam-'aucityamucitaṃ vākyaṃ santataṃ saṃmataṃ satām | tyāgodagramivaiśvaryaṃ śīlojjvalamiba śrutam' |
idānīṃ keliṃ vivarṇayiṣurnayakasya varṇanena tadguṇākarṇanapravīṇāñśrotṝnvidhātuṃ tadavāntarakelīrapi varṇayituṃ śrīkṛṣṇaṃ nāyakaṃ daśabhiravatāraistāstāḥ kelīḥ kurvāṇamupaślokayati || āditālena gīyate | laghvāditālaḥ | mālavarāgeṇa—pralayeti | he hare | dhṛtamīnaśarīra | keśava | jagadīśa | asīti tvaṃ | akhedaṃ vihitavahitracaritraṃ yathā syāttathā pralayapayodhijale kalpāntasāgaravāriṇi vedaṃ dhṛtavān | ato jaya || atra jayaśabdena sarvotkṛṣṭatvam | tena sarvadā'sādhāraṇyena jagatpāhīti yojanā | evaṃ sarvatrāsīti tiṅantapratirūpakaṃ padaṃ yuṣmadarthe'vyayam | akhedaṃ | anugrra | vihitavahitracaritramityubhayamapi sādhāraṇakriyāviśeṣaṇam | tena potaceṣṭitamaṅgīkṛtyāpi manāgapyāyāsaṃ nāptavānityarthaḥ | iti prathamaṃ pa-
atha vāmanaḥ | dhṛtavāmanarūpa iti dhruve viśeṣaḥ || chalayasīti | he adbhutavāmana | tvaṃ baliṃ dānavaṃ chalayasi vañcayase | atra bhūte'pyadyāpi balisamīpe vartamānatvāt, chalaṃ

2.5

antargatā kalaṅkakaleva | anena daṃṣṭrāyā mahattvaṃ tadapekṣayā dharaṇyā atisūkṣmatvaṃ dyotitam | atropamālaṃkāraḥ | iti tṛtīyam |
atha paraśurāmaḥ| dhṛtabhṛgupatirūpa iti dhruve viśeṣaḥ| kṣatriyeti | etatpadasya purāṇakathāsāpekṣā vyākhyā | he rāma, jagatsnapayasi | ka | payasi jale | kiṃbhūte jale | kṣatriyarudhiramaye kṣatrakṣatajavikāre | paraśurāmaḥ kila kṣatrakṣayaṃ kṛtvā kurukṣetre rāmahradatīrthe kṣatraśoṇitajalena pitṝṃstārpsīditi paurāṇikāḥ | tatrādyāpi jagatsnāti, apagatapāpaṃ ca bhavati | tadeva kavirāha | atrāpi jñānaṃ prati rāmaśabdasyaiva pravṛttinimittatvātsnapayasīti padāntarādhyāhāreṇa bhūtārthālaṃkārasthāne laye gatiścintanīyā || yastvaṃ snapayasi sa jayeti vā | kiṃbhūtaṃ jagat | apagatapāpamiti hetugarbhaṃ viśeṣaṇam | ata eva śamitabhavatāpaṃ śamito bhavatāpo'pagatabhavatāptvādādhyātmikādiduḥkhatrayaṃ yeneti tattathā || atra bhāvini bhūtavadu-

2.6

kurvannasīti vartamānasāmīpyādvā pravāhānāditvena prativāmanāvatāraṃ chalanaprārambhāparisamāptatvādvartamānāpadeśaḥ | vāmanasyākāreṇa kharvatvātprabhāprāgbhāreṇāvibhāvya svarūpatvādadbhutatvam || ka vikrapaṇe vikramatrayakaraṇe | atra hetugarbhaviśeṣaṇam | padeti | padanakhanīreṇa janitaṃ janapāvanaṃ yena | idamatrākūtam | balinā vāmanasya caraṇārdhe kriyamāṇe sahasā vṛddhimāpte caraṇārthaṃ yadudakaṃ gṛhītaṃ tannakhamātra eva paryāptam | ataḥ padanīre vaktavye padanakhanīra ityuktiḥ | athavā tṛtīye padavinyāse caraṇāgra eva brahmalokamito jhaṭiti brahmaṇā dīyamānārghajalajanitaviṣṇupādāgrasaṃbhavajalena pāvana iti | atrādbhuto rasaḥ | atiśayoktiralaṃkāraḥ | iti pañcamam |
atha rāmaḥ | dhṛtarāmaśarīra iti dhruve viśeṣaḥ | vitarasīti | he rāma, tvaṃ vitarasi dadāsi | daśamukhamaulibaliṃ rāvaṇasya maulaya eva baliḥ | mauliśabdaḥ śirovācī | athavā mauliśabdaḥ kirīṭe vartate | 'cūḍākirīṭakeśāśca saṃyatā maulayarūyaḥ' ityabhidhānāt, tathāpi balermāṃsasādhyatvānmauliśabdena tātsthyācchirāṃsi lakṣyante | śirāṃsi chedaṃcchedaṃ dikpatibhyo balidānaṃ kṛtavānityarthaḥ | jagatāṃ rakṣopalakṣaṇopadravopaśāntyai rakṣaḥśirāṃsyeva balitvenopahṛtavāniti | kutra | dikṣu | kiṃbhūtaṃ balim | dikpatikamanīyamabhilaṣaṇīyam | punaḥ kiṃbhūtam | rāvaṇavadhadvārā lokābhirāmatvādramaṇīyam | atra yāvanto dikpatayastāvantyeva śirāṃsīti kamanīyatve hetuḥ | atrāpi vitīrṇavāniti vaktavye tatkālāpekṣayā vartamānāpadeśo vā | yo vitīrṇavānsa tvaṃ jaya ityādikalpanīyam | atra jātiralaṃkāraḥ | vitarasītyatra dhīrodātto nāyakaḥ | tallakṣaṇaṃ rasaratnakośe—'kṛpāvānatigambhīro vinītaśvāvi-

2.7

pacāranyāyena jñānena pāpahāniḥ | tathāca duḥkhatrayābhighātaḥ | ubhayamapi kriyāviśeṣaṇaṃ vā | snapayasīti 'glāsnā-' iti mittvāddhrasvatvam | rudhiramaye iti vikāre mayaṭ | svabhāvoktiralaṃkāraḥ | atra bībhatso rasaḥ | pralayetyādipadaṣaṭke dhīroddhato nāyakaḥ | tallakṣaṇaṃ saṅgītarāje rasaratnakośe—'mātsaryadarpabhūyiṣṭhaśchadmahaṃkāravāñchalī | caṇḍo vikatthanaścaiva dhīroddhata udāhṛtaḥ' || tadguṇāḥ—dārthyaṃ, tejasvitā, dakṣatā, dhārmikatvaṃ ceti || tallakṣaṇaṃ rasaratnakośe yathā—'vyavasāyādacalanaṃ dārthyaṃ vighnaśatairapi | adhikṣepāyadyasahanaṃ tejaḥ prāṇātyayeṣvapi || dakṣatā kṣiprakāritvaṃ dhārmikatvaṃ tu tatkṛtiḥ' |
atha baladevaḥ | dhṛtahaladhararūpa iti dhruve viśeṣaḥ | vahasīti | atra yadyapi 'rāmo rāmaśca kṛṣṇaśca' iti kṛṣṇacaritaṃ varṇanīyaṃ tathāpi kṛṣṇasyaivaite daśāpīti kṛṣṇasya nāyakatvena varṇanīye baladevo'pi daśasu gaṇitaḥ | tathā coktam- 'vanajau vanajau kharvanirāmī satapo'tapaḥ' iti | he rāma, tvaṃ nīlaṃ vasanaṃ vahasi dhatse | kiṃlakṣaṇam | jaladābhaṃ mecakam | kva | viśade śubhre vapuṣi | tacca yamunayopamīyate | halahatibhayena tvāmeva sevitumāgatā yamuneva | tadivābhātīti tadābham | dhavalamecakasaṃgatyā prayāgatve tanmūrteḥ pāpahāritvaṃ kāmadatvaṃ ca vyañjitam | vahasītyatra dhīralalito nāyakaḥ | tallakṣaṇam- 'kāntāparavaśo dhīralalito niścinto mṛduḥ' | athavā śṛṅgārī nāyakaḥ | tallakṣaṇaṃ saṃgītarāje rasaratnakośe- 'śṛṅgārī nāyakastvanyaḥ pañcamaḥ kathyate yathā | vilāsavākkāyaśīlaḥ subhagaḥ sthiravāgyuvā || gatiḥ sadhairyā dṛṣṭiśca savilāsasmitaṃ vacaḥ' |

2.8

atha buddhāvatāraḥ | keśava dhṛtabuddhaśarīreti dhruve viśeṣaḥ | nindasīti | he sadayahṛdaya, tvaṃ yajñavidheḥ śrutijātaṃ kratuvidhānasaṃbandhi vedavākyasamūhaṃ nindasi | kiṃbhūtam | darśitapaśughātamupadiṣṭagavāśvādimāraṇam | ahahetyadbhute | parameśvara-

2.9

katthanaḥ | dhīrodāttaḥ sa vijñeyo rāmo dāśarathiryathā' |
atha kalkino'vatāraṃ stauti—dhṛtakalkiśarīreti | he keśava, dhṛtakalkiśarīra dhṛtaṃ kalkinaḥ śarīraṃ yena tādṛśa, tvaṃ jaya| nanu pūrvaṃ mama sadayatvamuktaṃ kalkyavatāre tu prāṇivadhaniratasya me viruddhamityata āha—mlecchanivahetyādi| tvaṃ mlecchanivahanidhane mlecchasamūhamāraṇe karavālaṃ khaḍgaṃ kalayasi dhārayasi | kīdṛśam | kimapi karālamatiśayena bhayaṃkaram | kamiva | dhūmaketumiva autpātikagrahaviśeṣamiva | raṇe uditaṃ tatkaravālaṃ paśyatāṃ mlecchānāṃ nāśo bhavatīti karavālasya dhūmaketusāmyam | anyasminnapyudite dhūmaketau autpātikagrahaviśeṣe taṃ paśyatāṃ prāṇināṃ vipado bhavantīti bhāvaḥ | yadvā dhūmaḥ ketuścihnaṃ yasya sa dhūmaketurvahnistamiva | atrāsya khaḍgasya nīlatvādūmasāmyam | muṣṭeśca suvarṇamayatvādagnisāmyam | mlecchanidhanetyatra 'carmaṇi dvīpinaṃ hanti' itivannimittātkarmasaṃyoge saptamī | 'samūhe nivahnyūhasaṃdohavisaravrajāḥ' ityamaraḥ| 'nidhanaḥ syātkalenāśe' iti viśvaḥ | 'khaḍge tu nistriṃśacandrahāsāsiriṣṭayaḥ | kaukṣeyako maṇḍalāgraḥ karavālaḥ kṛpāṇavat' ityamaraḥ | 'dhūmaketuḥ smṛto vahnāvutpātagrahabhedayoḥ' iti viśvaḥ | 'ka-

2.10

vidhānabodhakaṃ vedasamūhaṃ nindasi na tu sarvamityarthaḥ | so'pi kimiti nindyata ityata āha—darśitamiti | ahaha kaṣṭam| darśito bodhitaḥ paśunighāto yena tādṛśam| vedo'pi paśūnāṃ ghātaṃ bodhayatītyahaha kaṣṭamityevaṃ nindasīti bhāvaḥ | etādṛśanindāyāmapi hetumāha—sadayahṛdayeti | dayā kṛpā tatsahitaṃ hṛdayaṃ yasya tādṛśa | ayaṃ bhāvaḥ | rāgavaśānniratahiṃsāṅganāndṛṣṭvā 'agnīṣomīyaṃ paśumālabheta' ityādividhivākyaiḥ svargādiphaladarśanapuraskāreṇa guḍajihvikayā vaidikamārge pravartya paścādnaśvarasvargādiphalaṃ niraparādhibahuprāṇivadhasādhyayāgādikaṃ muktiviropitvācca teṣāmatyantamahitamiti vicārya paramapuruṣārthamokṣasādhane nivṛttimārge tānpravartayituṃ 'na hiṃsyātsarvā bhūtāni' ityādinā yajñādibodhakavedasya nindāṃ karoṣi natu sarvathā vedanindāyāmeva tavāvatāratātparyam | ata eva gūḍhaṃ tavemaṃ vyavahāramajñātvā durātmanāṃ vaidikamārge viśvāsa iti saṃmohanāyaiva tavaiṣo'vatāraparigraha ityavatāraprayojanamuktamiti | 'ahahetyādbhute khede' iti viśvaḥ | 'jātajātyośca janma' iti viśvaḥ |
idānīṃ daśabhiravatāraiḥ kṛtavistārabhedena śrīkṛṣṇaparatvenopasaṃharannāha | tathā ca vakṣyati vedānuddharata ityādi | keśava dhṛtadaśavidharūpa jaya jagadīśa hare iti dhruve viśeṣaḥ | śrījayadevakaveriti | he dhṛtadaśavidharūpa, jayadevakavermama idaṃ stotrarūpaṃ uditaṃ bhaṇitaṃ śṛṇu | māmakīno'yaṃ māṃ stautīti buddhyāvadhāraya | kiṃbhūtam | udāram | jhaṭiti padārthārthakam | punaśca bhavasāram | bhave saṃsāre sāraṃ sārarūpam | athavā bhavocchedakahetumadhye sāram | madhyamapadalopitvāt | ata eva sukhadam | sadyaḥ paranirvṛttihetutvāt | ata eva śubhadam | śivetarakṣatihetutvāt | atra śānto rasaḥ | paryāyoktiralaṃkāraḥ |

2.11

idānīṃ daśānāmapyavatārāṇāmabhedaṃ nirūpya tattadrūpaṃ śrīkṛṣṇaṃ praṇamati—vedānuddharata iti | he hare, tubhyaṃ kṛṣṇāya namaḥ | vedānuddharata ityādi mīnāvatārādipadavyākhyānenaiva nigadavyākhyātam | vṛttamidaṃ śārdūlavikrīḍitam | dīpako'laṃkāraḥ | vedānuddharata ityatra padeṣūktā nāyakāḥ | atra pralayapayodhītyādi ekādaśasvapi padeṣu kīrtidhavalaṃ nāma chandaḥ | tallakṣaṇaṃ yathā—'ayuji pade dvādaśaiva yuji tu yasya hi daśa vāṣṭa mātrāścet | paramapi padayugamevaṃ taṃ kīrtidhavalamiha dhīrāḥ prāhuḥ' || dhruvapade tu 'ṣatā rālo bhīṣaṇo'nyavat' iti ca |

2.12

mlecchetyatra dhīroddhato nāyakaḥ | tallakṣaṇamuktaṃ prāk |

Linked texts (1)