Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 2

Śrutirañjanī 2

Language
Sanskrit

Contents

2.1

meghairiti || he rādhe! yasmātkāraṇādambaramākāśaṃ; meghairvārivāhaiḥ | 'abhraṃ megho vārivāha' ityamaraḥ | meduraṃ snigdhaṃ vyāptamiti yāvat | vartata iti śeṣaḥ2| yasmāttamāladrumaiḥ tāpiñchatarubhiḥ vanabhuvaḥ mārgasthalīvipinabhūmayaśca śyāmāḥ nīlavarṇāḥ; avispaṣṭamārgā iti yāvat | vartanta iti śeṣaḥ | tasmānnaktaṃ rātrau cāyaṃ śrīkṛṣṇaḥ bhīrurbhayaśīlaḥ³, ekākī san pratigantumasamarthaḥ4 athavā ayaṃ naktaṃbhīruḥ rātrāvatibhīruriti yāvat | pūrvoktāmbarameghameduratvādeḥ tvamevainaṃ bhayaśīlaṃ bālakṛṣṇaṃ gṛhaṃ svakīyāvāsamandiraṃ prāpaya naya nayasvetyarthaḥ⁵ | 'gatibuddhī' tyādinā dvikarmakatvam | tvamevetyatra tasyā eva tasminnanurāgadyotanārthaṃ evakāraḥ | ⁶ata eva tayoratra prādhānyena vakṣyamāṇavihāra-
sārasyam¹| itthamanena pūrvoktaprakāreṇa nandanideśataḥ nandasya nandagopasya nideśataḥ śāsanāt niyogāditi yāvat | ‘niyogaḥ syānnideśe'pi saṃyoge gumbhane'pi ce’ ti viśvaḥ| calitayoḥ kālindītaṭanivāsaṃ prati calitayorityarthaḥ²| rādhā nāma kācidgallavāṅganā, mādhavaḥ śrīkṛṣṇaḥ, tayordvayo rahaḥkelaya³ ekāntakrīḍāḥ yamunākūle kālindītaṭapradeśe kuñjāśca drumāśca kuñjadrumāḥ adhvani kuñjadrumāḥ adhvakuñjadrumāḥ, adhvakuñjadrumeṣu prati pratyadhvakuñjadrumam | ‘avyayaṃ vibhaktī⁴’ tyādinā padārthavīpsāyāmavyayībhāvaḥ | adhvani pratikuñjaṃ pratidrumamityarthaḥ | adhvanyapi ekāntakrīḍāssambhavantīti kaviprauḍhiḥ | atraikatra⁵ naikatyena krīḍāyāṃ anye jñāsyantīti bhiyā⁶ atiparicayādaruciriti⁷ nyāyaṃ manasi nidhāya vā⁸ vihārāṇāmabhyāsapravṛttisūcako⁹ vīpsārtha ityavagantavyam¹⁰ | kuñjo nāma latāgṛhaṃ tatra jayanti sarvotkarṣeṇa vartante | pāko'tra drākṣākhyaḥ, talakṣaṇaṃ tu--‘drākṣāpākassa vijñeyo bahirantaḥsphuradrasa¹¹’ iti | vṛttaṃ śārdūlavikrīḍitam | ‘sūryāśvairmasajastatāssaguravaśśārdūlavikrīḍitamiti¹²’ lakṣaṇāt ||
atha kaviḥ svakavitāyāḥ¹ bījaśuddhiṃ darśayan² cikīrṣitaṃ pratijānīte³—

2.2

vāgdevateti | vāgdevatāyāḥ⁴ sarasvatyāścaritaṃ viharaṇaṃ tena citritaṃ citravatkṛtam | citraśabdāddarśāyajantāt tatkarotīti ṇici karmaṇi ktaḥ | sarasvatīcaritālaṅkṛtamityarthaḥ⁵ | tādṛśaṃ cittasadma cetomandiraṃ yasya saḥ tādṛśaḥ | nirantarasarasvatīnartanaraṅgasthānamānasa⁶ ityarthaḥ | yathā loke kayācitkāminyā vividhaiḥ⁷ śilpaḥ citritaṃ gṛhaṃ sarvānandakaraṃ⁸ bhavati tadvadeva prakṛte'pi dyotayituṃ citritamityuktamiti jñeyam | anena vakṣyamāṇaprabandhānugrāhakasagrasarasvatīprasādassūcitaḥ | iyameva kavitāyāḥ bījaśuddhirnāma | kiñca padmāvatī nāma kave⁹ rnijanāyikā | taduktamanenaiva daśamasarge¹⁰—'jayatu padmāvatīramaṇajayadevakavibhāratībhaṇita' miti | tasyāścaraṇayoḥ¹¹ cāraṇā
nṛtyaviśeṣāsteṣu cakravartī sārvabhaumaḥ tatrātipravīṇa ityarthaḥ | yastvayā ‘dharmaḥ kāryo'nayā saha’ti vacanāt sākalyabhagavadbhaktāgraṇīḥ svāṃ kāntāṃ padmāvatīmeva svenopāsyadevatāyāḥ śrīkṛṣṇasyāgre pūjānte2 pratidinaṃ nartayatītyanusandheyam | etādṛśo jayadevakaviḥ, śriyā yukto vāsudevaḥ śrīvāsudevaḥ | rākṣasavardhārthaṃ vasudevasūnutvenāvirbhūtaḥ puruṣottamaḥ | vasudevasyāpatyaṃ pumān vāsudevaḥ | ‘tasyāpatya’ mityaṇ 3, ‘ṛṣyandhakavṛṣṇikurubhyaśce’ti iñaḥ pratiṣedhāt | athavā vasantyasmin bhūtānīti vāsuḥ, sa cāsau devaśceti vigrahaḥ | śrīgrahaṇaṃ tena saha lakṣmyā anapāyitvāduktamiti avagantavyam | yadvā śrīśabdena tatkalpā rādhā kathyate | tasya vāsudevasya yā ratikelayaḥ śṛṅgāraceṣṭāḥ tāsāṃ kathāḥ prabandhānupārūḍhatvena5 lokaprakhyātatayā sthitāḥ tābhirvarṇanaṃ tayā sametaṃ śrīvāsudevaśṛṅgāraceṣṭāvarṇanātmakadityarthaḥ | anena prabandhasya sāphalyaṃ sūcitam | taduktaṃ haribhaktisudhodaye-
sapaṅkā'pi kavervāṇī harināmāṅkitā yadi | sā vāṇī saphalā jñeyā niṣphalā'nyasamāśrayā ||
etaṃ vakṣyamāṇaprabandhaṃ karoti vakṣyati nirmāsyatītyarthaḥ | ‘vartamānasāmīpye vartamānavadvā’ti bhaviṣyati laṭ | etasya upapādyasya prabandhānta-
rgatatvena kāryāparisamāptipratipādane¹laṭaprayogopapattirvā | karotīti prathamapuruṣaḥ rāmaḥ karotītivat kañcana svātiśayaṃ² dyotayati—padyagītātmakaṃ prabandha racayituṃ svayameva³ samartho nānya ityabhiprāyaḥ | vṛttaṃ vasantatilakākhyam | ‘uktā vasantatilakā tabhajā jagau ga’⁴ iti lakṣaṇāt ||
atha kaviḥ svavāgvaibhavasya lokopādeyatāsāmagrīmāha—

2.3

yadīti | atra śloke⁶ śa‍ṛṇumanaśśabdaprayogāt jana tava iti⁷ padadvayamadhyāhartavyam | he jana, tava manaḥ⁸ lokasyāvidyātat kāryāṇi⁹ pāpāni haratīti hariḥ | tasya smaraṇe cintanāirūpe, yadi sarasaṃ sarāgaṃ sābhilāṣamiti yāvat | bhavediti śeṣaḥ | vilāsakalāsu¹⁰ vilāseṣu¹¹ vibhrameṣu¹² kalāsu¹³ kāmakalāsu ca | salalitagīyamānaśa‍ṛṅgāraceṣṭāsviti yāvat | yadi kutūhalaṃ
kautukaṃ syāt | kutūhalaśabdādaśadyac pratyayaḥ | 'kautūhalaṃ kautukaṃ ca kutukaṃ ca kutūhalam' tyamaraḥ | āmuṣmikaihikasaukhyāpekṣā yadi syāditi pādadvayasamudāyārthaḥ | anena lokopādeyatvaṃ sūcitam | tadā tarhi1 madhurāṇi mādhuryaguṇayuktāni komalāni prasādaguṇasampannāni kāntāni ojoguṇasampannāni yāni padāni teṣāmāvalissamūho yatra tādṛśīṃ jayadevasarasvatīṃ jayadevakṛtāṃ prabandharūpāṃ vāṇīṃ śṛṇu ākarṇaya ||
nanu jayadevasarasvatyeva haricaraṇasmaraṇapravaṇaiḥ2 vilāsakutūhalibhiśca3 kimiti śrotavyā ? umāpatidharaprabhṛtīnāṃ4 kavīśvarāṇāṃ vidyamānatvāttadvāṇyeva5 śrūyatāmityākāṅkṣāyāṃ6 teṣāṃ doṣāviṣkaraṇapūrvakaṃ svasya sārasyaṃ darśayati7— vāca iti ||

2.4

umāpatidharo nāma anvarthasaṃjñakaḥ kaścana kaviḥ, vācaḥ vāṇīḥ pallavayati pallavavatīḥ karoti | kevalaṃ mṛdupadavatīṃ kavitāṃ karoti, na tu rasaguṇālaṅkārādisampannāmityarthaḥ | pallavaśabdānmatvarthāntāṇṇici tatkarotīti8 iṣṭha-
vadbhāvena vinmatorluk iti matupo luk | caraṇo¹ nāma kaścana kavīśvaraḥ² | vācāṃ sandarbhaśuddhiṃ padaghaṭanāsauṣṭhavaṃ³ jānīte jānāti | kevalaṃ padaghaṭanāghaṭitāṃ kavitāṃ racayati natvalaṅkārādyalaṅkṛtāmityarthaḥ | śrutidharo nāmānvarthasaṃjñakaḥ kaścitkaviḥ | sa uktakavidvayādatyantāprasiddhaḥ⁴ | ata eva ko'pītyuktam | dhoyī nāma kaścitkaviḥ | sa tu na viśruto na prasiddhaḥ, na digantaviśrāntayaśā⁵ ityarthaḥ | ato durūhahṛte kutarkaṃ vinā | anyārādityādinā⁶ pañcamī | śṛṅgārottarāṇi śṛṅgārapradhānāni⁷ yāni⁸ satprameyaracanāni śrutikaṭutvādidoṣarahitāni nirmāṇāni tairhetubhiḥ ācāryagovardhanaspardhī | ‘ācinoti ca śāstrārthānnācāre sthāpayatyapi | svayamācarate yastu tamācāryaṃ pracakṣate’ ityuktalakṣaṇalakṣito⁹ lokaguruḥ jayadevaguruśca¹⁰ yo govardhanākhyavidvatkaviḥ tasya spardhī tatkalpa ityarthaḥ | ata eva kavīnāṃ kṣmāpatiḥ rājā sakalakavisārvabhauma ityarthaḥ | ata eva ślāghyaḥ loke mahanīyaḥ kavistu jayadeva eva nānya ityarthaḥ | tathā ca jayadevasyaiva sarasvatī śrotavyā na tu umāpatidharādīnāmiti bhāvaḥ |
1raseṣu śṛṅgārarasaḥ pradhānaṃ hareradhiṣṭhānamamuṃ vadanti | uddīpanaṃ tasya ca gītamāhustasmātpraśastaṃ pravadanti gītam ||
2bhaktyā budhāḥ svargadamāmananti || tāmbūlamapyabhisamarpya suvādyanṛtyagītaissutṛptimabhipūjayatāṃ purastāt3 ||
ityādisaṅgītamantraśāstroktavacanaiḥ gītasya sarveśvaraprītihetudvārā svargādiphaladāyakatvapratipādanāt padmāvatīcaraṇacāraṇānukūlaṃ śrotṛcittānurañjanaṃ gītamudāharati—pralayetyādi || gītalakṣaṇaṃ tu—rañjakaḥ svarasandarbha' gītamityabhidhīyate4, 'śrutyanantarabhāvī yaḥ snigdho'nuraṇanātmakaḥ| svato rañjayati śrotṛcittaṃ sa svara ucyate,5 |
prathamaśravaṇācchabdaḥ śrūyate hrasvamātrakaḥ | sā śrutiḥ saṃparijñeyā svarāvayavalakṣaṇā6 | iti ||

2.11.1

ādau daśāvatārān stauti--pralayetyādi || aṭatālena saha mālavīrāgeṇa gīyate | aṭatālalakṣaṇaṃ tu 'laghu drutau laghuścaikaḥ sā bhavedaṭṭatālikā' | mālavarāgasvarūpaṃ tu-- kālaniyamastuḥ-- alaṃ prapañcenātha prakṛtamanusarāmaḥ | pralayeti | tatra keśavetyādi hare ityantaṃ dhruvapadam8, anvarthasaṃjñā aṣṭapadāmanusyūtatvena sarvapadaphalabhāgapūrakatvāt | taduktaṃ saṅgītacūḍāmaṇau-- prabandheṣu dhruvatvena dhruvamityabhidhīyate | svayaṃ tattatprabandhe syādanenaiva hi pūraṇam || iti etadeva bhāṣāyāṃ¹ pallavīti vadanti | evaṃ sarvadhruvapadeṣvavagantavyam |

2.11.2

dhṛtaṃ mīnaśarīraṃ matsyagātraṃ yena sa tathoktaḥ, tasya saṃbuddhiḥ | kaśca brahmā ca īśaśca keśau tāvavati rakṣatīti | ‘mārute vedhasi brahmane puṃsi kaḥ’ ityamaraḥ | kaśca īśaśca tāvavati gacchatīti vā keśavaḥ | svaniyamyatvena tau prāptavānityarthaḥ | tasya saṃbuddhiḥ | anena niyanturasya devottamatvaṃ sūcitam | ata eva jagadīśatvaṃ tasyeti bhāvaḥ | athavā mugdhasnigdhanīlakuṭilakuntala ityarthaḥ | ²‘vakeśādvo'nyatarasyāmi’ti va pratyayaḥ | anena alaukikaniravadhikātiśayasvābhāvikadivyalāvaṇyamasya dhvanyate² | prakarṣeṇa layo bhūtānāṃ asminniti pralayaḥ ; payāṃsi dhīyante'treti payodhissamudraḥ| pralayaścāsau payosurface(dhi)śceti karmadhārayasamāsaḥ | tasya jale ekārṇavībhūtasamudratoya ityarthaḥ | athavā pralayassaṃhārakālaḥ, tatra jaladhiḥ, tajjale'dhikaraṇe, somakāsureṇa saha magnamiti śeṣaḥ | kiñca uhyante pratyāhiyante³ janāḥ⁴ pāraṃ tīraṃ amībhiriti vahitrāṇi⁵ saṃsārajaladhitārakāṇi | tādṛśāni caritrāṇi karmāṇi vihitāni vidhānakarmībhūtāni⁶ vahitracaritrāṇi yena tādṛśam | sugatiprāpaṇavidhāyakamityarthaḥ | uktaṃ ca⁷ ‘.......tadvijātīnāṃ

2.11.3

niḥśreyasakaraṃ para' miti | atha vā vihitaṃ vahitrasya ¹tārakabhūtaṃ naukādeścaritramiva caritraṃ yena tādṛśam | yathā naukādeḥ samudratārakatvaṃ tathā vedasya saṃsāratārakatvam | ²na vidyate khedo yasminnityakhedaṃ sarvakeśāpahamityarthaḥ | ³tasya kleśāpahatvaṃ niḥśreyasasādhanatvāt⁴ | niḥśreyasasya ca kleśanivṛttyavinābhūtatvāt tadapahartṛtvamavagantavyam | etādṛśavedaṃ' anitaragatikāraṇajñānakāṇḍakarmakāṇḍātmakanigamakadambakam | vedamiti jātāvekavacanam | dhṛtavānasi vedān kukṣau nikṣipya sindhau nimagnaṃ somakāsuraṃ hatvā punarvedān brahmaṇe prādāḥ khalvityarthaḥ | tathā hi śrutiḥ--'yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo vai vedāṃśca prahiṇoti tasmai' iti | vihitavicitracaritramiti ca pāṭhaḥ | he jagadīśa jagannātha he hare jaya | duṣṭanigrahaṃ śiṣṭaparipālanaṃ ca kurvan sarvotkarṣeṇa vartasvetyarthaḥ | akhedaṃ dhṛtavānasīti kriyāviśeṣaṇaṃ vā | atha kramaprāptamavatārāntaraṃ prastauti — kṣitiriti || dhṛtaṃ kacchaparūpaṃ kamaṭhaśarīraṃ⁵ yena tasya saṃbuddhiḥ, he keśava, ativipulatare ⁶atyantaviśāle 'atyantārthe tarap‌tamāviti' vaijayantī (?) | dharaṇīdharaṇena nirantarabhūdharaṇena parvatena vā | kamaṭhaśarīrāvatāre mandaradhāraṇaṃ prasiddham | tato jāto yaḥ kiṇaḥ

2.11.4

granthākāraḥ śuṣkavraṇaḥ| 'tṛtīyā tatkṛtārtheneti', samāsaḥ| cakramiva cakrākāraḥ kiṇaḥ 'upamitami²'tyādinā samāsaḥ| tena gariṣṭhe atyantagurau vartuladharaṇīmaṇḍalasantatadharaṇasañjātakiṇadraḍhīyasītyarthaḥ³| tava pṛṣṭhe gātrasyapaścādbhāge kṣitirbhūmistiṣṭhati| akleśaṃ nivasatītyarthaḥ| tena sarvasevyastvamasīti alaṅkāreṇa vastudhvaniḥ| avatārāntaraṃ varṇayati — vasatīti| he keśava, dhṛtaṃ sūkararūpaṃ varāhaśarīraṃ yena tasya saṃbuddhiḥ| ⁴-hiraṇyākṣarakṣaḥśikṣaṇāya dhṛtavarāhāvatāra ityarthaḥ-⁴ tava daśanaśikhare daṃṣṭrāgre lagnā āsaktā, madhye lagnetyartha⁵| eva rūpā dharaṇī⁶ kṣitirmedinī| asyāḥ nīlarūpatvaṃ citrarūpatvādityavagantavyam| ⁷-bhūmirūpaṃ catuṣkoṇaṃ pītavarṇasamāyutami-⁷ti| śaśini candramasi nimagnā kalaṅkarekheva vasati tiṣṭhati| yathā candramasi kalaṅko'vabhāsate tathā tava daṃṣṭrāgre dharaṇī rājata ityarthaḥ| kalevetyekaṃ padam| 'ivena samāso vibhaktyalopaśca⁸'| tenāsya ca sarveśvarasya daṃṣṭrāgreṇaiva dharaṇīdharaṇasāmarthyamalaukikarūpaṃ vastu vyajyata iti alaṅkāreṇānuraṇitavastudhvaniḥ| avatārāntaraṃ varṇayati—taveti| dhṛtaṃ naraharirūpaṃ⁹ ākṛtiryena tādṛśa hare he keśava, tava kara eva kamalavaraṃ nīruhaśreṣṭhaṃ tasminnadhi-

2.11.5

karaṇe adbhutamatyantāścaryakaraṃ śṛṅgamagrabhāgo¹ yasya tādṛśam | kiñca dalitaḥ vidāritaḥ hiraṇyakaśipoḥ prahlādapituḥ² tanureva bhṛṅgaścañcarīko yena tādṛśaṃ ; bhṛṅgasamāna hiraṇyakaśipuśarīravidārakamityarthaḥ | nakhaṃ nakhāni ; jātāvekavacanam | vasatīti pūrvagītasya kriyāpadenānvayaḥ³ | atra karasya kamalatvanirūpaṇāt nakhānāṃ dalatvarūpaṇāt hiraṇyakaśiputanoḥ dalāntaravartibhṛṅgatvarūpaṇaṃ⁴ ceti ekadeśavivartirūpakam | tena ca bhagavato nṛsiṃhasyā— laukikaparākramarūpaṃ⁵ vastu vyajyata iti alaṅkāreṇa vastudhvaniḥ | avatārāntaraṃ varṇayati - chalayasīti | adbhutāyantītyadbhutāḥ ; svapratāpena sarvāścaryakāriṇa ityarthaḥ | adbhutaśabdāttatkarotīti ṇyantāt iṭo lopaḥ | tādṛśānapyasurān⁶ vāmanayatīti adbhutavāmana | mattarakṣaśikṣaketyarthaḥ | kiñca⁷ padnakhānāṃ yannīrudakaṃ brahmakṛtakṣālanena yannakhebhyo galitaṃ⁸ gaṅgākāraṃ jalaṃ tena janitamutpāditaṃ janānāṃ lokānāṃ pāvanaṃ śuddhikaraṇaṃ yena⁹ svapādodakena sakalajanapāpanivartaketyarthaḥ | uktaṃ ca¹⁰— 'ādāvādipitāmahasya niyamavyāpārapātre jalaṃ paścātpannagaśāyino bhagavataḥ pādodakaṃ pāvanam || iti ||

2.11.6

atra niṣiddhasyāpi nakhodakasya śambhvādisakalajanapāvanapratipādanaṃ² bhagavataḥ śrīkṛṣṇasyālaukikamahima sampannatvasūcanārthamityavagantavyam³ | dhṛtaṃ vāmanarūpaṃ yena sa, tathābhūtavikrameṇa⁴ viśeṣeṇa pādavikṣepeṇa trilokīvyāsapādavinyāsenetyarthaḥ | baliṃ balināmānamasuraṃ chalayasi svasthānād bhraṃśayasi | rājyabhraṃśaṃ kṛtvā pātāle pātayasītyarthaḥ | upāyaparākramābhyāṃ dānavamardanatvaṃ⁵ tavaiva nānyasyeti asya sarvotkarṣatvaṃ⁶ sūcitamiti bhāvaḥ | avatārāntaraṃ prastauti-kṣatriyeti | bhṛgupatirjamadagniḥ⁷ tasya rūpamiva rūpaṃ yena sa tathoktaḥ | tasya saṃbuddhiḥ | dhṛtaparaśurāmāvatāretyarthaḥ | bhṛgupatirūpatvaṃ cāsya 'ātmā vai putranāmāsī'ti⁸ śruteḥ | he keśava, kṣatriyāṇāṃ ⁹jamadagnidrohijātīyabāhujānāṃ yadrudhiraṃ raktaṃ tanmaye tatsvarūpe 'svarūpārthe maya'ḍiti keṣāṃcidvacanānmayaṭ | payasi toye | pāpaṃ eṣāmastīti pāpāḥ pāpakarmāṇaḥ jamadagnivadhakāriṇaḥ kṣatriyā ityarthaḥ | pāpaśabdādarśaādyac pratyayaḥ | apagatā apetāḥ pāpā yasmin karmaṇi tat | kiñca śamitaḥ śāntiṃ¹ gamitaḥ, nāśita iti yāvat | bhavatāpaḥ kṣatriyabādhājanitajanasaṃsāratāpo yasmin karmaṇi tat² | jagadbhūlokaṃ snapayasi abhiṣecayasi | atrāpagatapāpaṃ śamitabhavatāpamiti padadvayaṃ jagadviśeṣaṇatvena³ kaiścidvyākhyātam | tadasvarasam, ⁴snānātpūrvaṃ viśeṣaṇadvayasyāpi aghaṭanāt | avatārāntaraṃ varṇayati⁵—vitarasīti | dhṛtaṃ rāmaśarīraṃ yena | kṛtarāmāvatāretyarthaḥ | he keśava, dikpatīnāṃ kamanīyaṃ abhilaṣaṇīyaṃ ata

2.11.7

eva ramaṇīyaṃ sarveṣāṃ manoharaṃ daśamukhasya maulibaliṃ1 śiraḥparamparālakṣaṇopahāraṃ,2 'baliḥ pūjopahārayoriti viśvaḥ | raṇe yudhde3 dikṣu aṣṭadiśāsu vitarasi vidadāsi4 | 5trilokīkaṇṭakadaśamukhanidhanena tadbādhitadikpatīn saṃtoṣayasītyarthaḥ | avatārāntaraṃ varṇayati-vahasīti | dharatīti dharaḥ 'pacādyac' | halasya lāṅgalasya dharaḥ, halaṃ dharatīti vā | 'sīre syāllāṅgalaṃ hala'mityutpalaḥ | balabhadraḥ ; dhṛtaṃ haladharasya rūpaṃ yena tādṛśa he keśava, jaladābhaṃ nīlameghaśyāmalaṃ, kiñca halasya hatirākarṣaṇaṃ tasmādyā bhītistayā militā sānunayamevāgatya6 kaṭipradeśe sthitā yā yamunā kālindī tadābhaṃ tatkalpaṃ, halahatibhītyā kaṭipradeśamāgatya7 vartamānayamuneva bhāsamānamityarthaḥ | etādṛśaṃ vasanaṃ nīlāmbaraṃ, viśade nirmale śāradaśarvarīśakalavat8 dhavala ityarthaḥ | vapuṣi śarīre vahasi dharasi | avatārāntaraṃ prastauti - - nindasīti | ¹dhṛtaṃ budhdaśarīraṃ bauddhamatapravartakamuniveṣagātraṃ yena tādṛśaḥ, sadayaṃ kṛpāparatantraṃ hṛdayaṃ² tatprāṇihiṃsādussahamityarthaḥ³ | etādṛśaṃ hṛdayaṃ ceto yasya he keśava dhṛtabudhdaśarīra, darśitāmuṣmikaphalasādhanatvena vihitaṃ paśughātaṃ yāgīyapaśuviśasanaṃ yena tādṛśaṃ śrutijātaṃ 'agnīṣomīyaṃ paśumālabheta'⁴ ityādi vedavākyakadambakaṃ ahaha dhikdhigiti nindasi | 'yā'hiṃsā paramo dharmastvadharmaḥ prāṇināṃ vadhaḥ' iti yajñavidhervākyakalpanayā hiṃsāpūrvakaṃ vākyajātamapramāṇamiti mandabudhdīn kāṃścidbodhayasītyarthaḥ⁵ |

2.11.8

avatārāntaraṃ varṇayati - mleccheti | dhṛtaṃ kalkiśarīraṃ yena tādṛśa he keśava, mlecchānāṃ mūrkhāṇāṃ devabrāhmaṇabādhakānāmityarthaḥ | teṣāṃ nivahḥ samūhaḥ tasya nidhane māraṇe viṣaye karālamatibhayaṅkaramatikrūramiti yāvat | tādṛśaṃ karavālaṃ khaḍgaṃ, ¹dhūmaḥ ketuścihnaṃ yasya sa dhūmaketuḥ | pralayakālavartijvālājālamiva kimapi āścaryaṃ yathā syāttathā | kalayasi bhramayiṣyasi | ‘vartamānasāmīpye vartamānavadve’ti² bhaviṣyati laṭ ³| kimapītyetadavyayam ⁴| mlecchaiḥ dharme mandīkṛte duṣkṛte ca pravardhite sati taddhanmlecchanidhanapūrvakaṃ dharmasaṃsthāpanāya kalk‍yavatāraṃ kariṣyasīti vākyasamudāyarthaḥ | dhūmaketumivetyekaṃ padam | pūrvavat samāsaḥ | uktaṃ gītaṃ bhagavate samarpayati—śrījayadeveti | dhṛtāni bhṛtāni daśavidharūpāṇi yena sa tādṛśadhṛtadaśāvatāretyarthaḥ | he keśava, udāraṃ dhvaniguṇālaṅkārādisampattyā gambhīramityarthaḥ | ata eva sukhadaṃ sarasacittākarṣaṃ⁵ śubhadaṃ tvadaṅkitatayā⁶ śrotṝṇāṃ gātṛśca⁷ maṅgaladāyakam | ata eva bhavasya saṃsāraduḥkharūpasya sāraḥ, apasaraṇaṃ yasmāttādṛśam | saṃsāra- duḥkhāpahāramityarthaḥ | athavā janmasāphalyakaram | etādṛśaṃ śrījayadevakaveḥ idaṃ pūrvoktadaśāvatāravarṇanātmakaṃ uditaṃ gītarūpaṃ vacanamityarthaḥ | śṛṇu ākarṇaya avabodhaya ityarthaḥ | evamavatārān prastutya anantarakartavyaṃ daśāvatārarūpaṃ kṛṣṇanamaskāramācarati—vedāniti ||

2.12

he keśava, vedān somakāsurāpahṛtānrigamānuddharate uddhartre | tamamuraṃ hatvā tajjalanimagnanigamān punarbrahmaṇe dattavate ityarthaḥ | jaganti lokān vahate lokabhartre ityarthaḥ | bhūgolaṃ saptadvīpasāgaraparvatādisahitabhūmaṇḍalaṃ udbibhrate | pralayakāle daṃṣṭrāgreṇa mahārṇavamagnamedinīṃ udbibhrāṇāyetyarthaḥ | daityaṃ hiraṇyakaśipuṃ dārayate | śatruhiraṇyakaśipuśarīravidāraṇaṃ kurvāṇāyetyarthaḥ | baliṃ balicakravartinaṃ chalayate bhraṃśayate | balau mahattvena sthānabhraṃśamātraṃ kṛtvā taṃ pātālaṃ prati prasthāpayata ityarthaḥ | kṣattriyāṇāṃ jamadagnighātukajātīyānāṃ bāhujānāṃ kṣayaṃ nāśaṃ kurvate kurvāṇāya | sakaladuṣṭakṣatriyāntakāyetyarthaḥ | śatrukṣayamiti ca pāṭhaḥ | pulastyasyāpatyaṃ pumān paulastyaḥ rāvaṇastaṃ jayatīti
tasmai jayate vijayamānāya | halaṃ lāṅgalaṃ kalayate āyudhatvena bibhrāṇāyetyarthaḥ| kāruṇyaṃ karuṇāmnātanvate ātanvānāya | bhūtamātrahiṃsā na kartavyeti sarvaprāṇiṣu dayāṃ kurvate ityarthaḥ | 'kāruṇyaṃ karuṇā ghṛṇā' ityamaraḥ | mlecchān sarvadharmavilopakakrūrakarmaṇaḥ¹ | pāpiṣṭhān mūrcchayate vināśayate | evaṃ daśākṛtikṛte daśāvatārakartre daśākāradharāyetyarthaḥ | daśākṛtikṛta ityatra daśa ākṛtīḥ karotīti vigrahaḥ | evaṃvidhāya tubhyaṃ² namaḥ |
evaṃ daśāvatārānupavarṇya tanmadhye svakṛtināyakaṃ śrīkṛṣṇaṃ viśeṣeṇa varṇayati—śriteti | gurjarīrāgeṇa gīyate—

Linked texts (1)