Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 4

Rasamañjarī 4

Language
Sanskrit

4.1

prāṇaḥ' iti ca | 'gandhavāhānilāśugāḥ' iti ca |
10 || saṃprati vasantadivasānāṃ durantatvamāha—unmīladiti | amī vasantasaṃbandhino vāsarā divasāḥ pathikaiḥ kathaṃkathamapi mahatā kaṣṭena nīyante samāpyante | kīdṛśā vāsarāḥ | udīrṇāḥ prakaṭitāḥ karṇajvarāḥ śrotrasaṃtāpā yeṣu tādṛśāḥ | kaiḥ | unmīlanti prakaṭībhavanti yāni madhūni gandhāśca teṣu lubdhā lolupā ye madhupā bhramarāstairvyādhūtāḥ kampitā ye cūtāṅkurā āmramukulāni teṣu krīḍatāṃ kokilānāṃ kākalyo'vyaktamadhuradhvanayastābhiḥ kṛtā ye kalakalāḥ kolāhalāstaiḥ | kena prakāreṇa nīyanta ityāha—dhyāneti | dhyāne svapriyacintane yadavadhānaṃ tatparatā tena kṣaṇaṃ prāpto yaḥ prāṇasamāyā jīvatulyāyāḥ kāntāyāḥ samāgamarūpo rasastasmādutpannā ye ullāsā utsāhāstaiḥ | 'kākalī tu kale sūkṣme' iti 'kolāhalaḥ kalakalaḥ' iti ca |
11 || aneketi | asau sakhī rādhikāṃ punarāha punaruvāca | kiṃkurvatī | ārāddūrataḥ samakṣaṃ pratyakṣaṃ murārimrupadarśayantī | kīdṛśam | anekāsāṃ nārīṇāṃ pari-
tadeva gītena kathayati-candaneti | gītasyāsya rāmakarī rāgaḥ | tālaśca rūpakaḥ | tālalakṣaṇaṃ prāgevoktam | gītārthastu he vilāsini vilāsaśīle, vṛndāvane mugdhavadhūnikare sundaravadhūnicaye harivilasati krīḍati | kīdṛśe vadhūnikare | kelipare krīḍāparāyaṇe | atra mugdhavadhūnikare hāvabhāvādyanabhijñe strīcaye kelipare sāmānyakrīḍāparāyaṇe vilasatīti dhvanerarthaḥ | tathā ca hāvādyabhijñāṃ tvāṃ vinā sakalakalābhijñasya harervilāso na śobhata iti bhāvaḥ | ‘mugdhaḥ sundaramūrkhayoḥ’ iti viśvaḥ | vilāso hāvaviśeṣastallakṣaṇaṃ tu bharate-‘sthāne yānāsane vāpi netravaktrādikarmaṇā | utpādyate viśeṣo yaḥ sa vilāsaḥ prakīrtitaḥ ||’ iti | etacca dhruvapadam | kīdṛśo hariḥ | candanena carcito nīlakalevare śyāmaśarīre pītavasanaṃ vastraṃ vanamālā ca yasya tādṛśaḥ | punaḥ kīdṛśaḥ | keliṣu calatī kampamāne maṇiyukte kuṇḍale tābhyāṃ maṇḍitamalaṃkṛtaṃ gaṇḍayugaṃ kapolayugmaṃ yasya tādṛśaḥ | punaḥ kīdṛśo hariḥ | smitena īṣaddhāsyena śālī śobhamānaḥ | ‘atha kalevaram | gātraṃ vapuḥ saṃhananam’ ityamaraḥ | ‘gaṇḍe kapolau’ ityapi | smitalakṣaṇaṃ tu bharate-‘īṣadvikasitairgaṇḍaiḥ kaṭākṣaiḥ sauṣṭhavānvitaiḥ | alakṣitadvijaṃ

4.2

rambhasaṃbhrameṇāliṅganādareṇa sphuran yo manohārivilāsastasya lālasotsukyaṃ yasya tādṛśam | ‘saṃbhramāvabhramicchanti bhayamudvegamādaram’ | ‘so'tyarthe lālasā dvayoḥ’ ityamaraḥ | ‘ārāddūrasamīpayoḥ’ iti ca |
gopīnāṃ saundaryavilāsādhanabhijñatvaṃ ca kathayanneva kelimāha-pīneti | kācidgopavadhūḥ pīnapayodharabhārabhareṇa pīnastanagauravātiśayena sarāgaṃ sānurāgaṃ yathāsyādevaṃ hariṃ parirabhyāliṅgya udañcita ūrdhvamañcitaḥ pañcamākhyo rāgo yatra evaṃ yathā syāttathānugāyati anupaścāddarairgānānantaraṃ gāyati | atra gopyāḥ saundaryaṃ pīnapayodharetyādinā pratipāditam | avaidagdhyaṃ tu kṛṣṇasya parirambhodyamaṃ vinaiva svayaṃ prathamaṃ parirambhaṇāt | anyonyakṛte hi parirambhe śṛṅgārarasaḥ puṣṭo bhavati | taduktaṃ daśarūpake-'ramyadeśakalākāleveṣabhogādisevanaiḥ | pramodātpramadaratiḥ saiva yūnoranyonyasaktayoḥ | prakṛṣyamāṇaḥ śṛṅgāro madhurāṅgāviceṣṭitaiḥ ||' iti | śṛṅgāre pañcamaḥ svaro bāhulyena bhavati sa evātra kathitaḥ| yadāha bharataḥ-'madhyamaṃ pañcamabhūyiṣṭhaṃ hāsyaśṛṅgārayorbhavet' iti |

4.3

kāpīti | kāpi mugdhavadhūḥ madhusūdanavadanasarojaṃ mukhapadmamadhikaṃ yathā syāttathā dhyāyati cintayati | kīdṛśam | vilāsena vilolayoścañcalayorvilocanayornetrayoścalanaṃ tena janita utpādito manojaḥ kāmo yena arthāttasyāmeva tādṛśam | atra pratyakṣasyāpi madhusūdanasya dhyānādvaidagdhyaṃ tasyā avagamyate |

4.4

kāpīti | kāpi nitambavatī gopī dayitaṃ kṛṣṇaṃ

4.5

dhīra uttamānāṃ smitaṃ bhavet ||' iti |
kelikaleti | kācidgopī amuṃ kṛṣṇaṃ kelikalākutukena dukūle paṭṭavastraviṣaye vicakarṣākṛṣṭavatī | dukūlaṃ gṛhītvāmuṃ kṛṣṇaṃ vicakarṣeti kecidyojayanti| kīdṛśam | mañjulo manohoro vañjulo vetaso yatra tādṛśo yaḥ kuñjastatra gataṃ prāptam | kutra vicakarṣa | yamunājalakūle yamunāyā jalayukte rodhasi vañjulakuñjasthaṃ kṛṣṇaṃ yamunākūlaṃ prati krīḍārthamākṛṣṭavatītyarthaḥ | atra anyānuraktasya kṛṣṇasya nāyikayā vastrākarṣaṇādadhīratvaṃ tasyā vyaṅgyam| ‘kutukaṃ tu kutūhalam’ ityamaraḥ| ‘manojñaṃ mañju mañjulam’ iti ca| ‘vañjulo vetase’ iti viśvaḥ | ‘dukūlaṃ kṣaume sūkṣmāṃśukai'pi ca’ ityapi |

4.6

karataleti | kāciyuvatirhariṇā prasaśaṃse stutā | kīdṛśī | rāsaraso gopīnāṃ krīḍāviśeṣastatra sahanṛtyaparā kṛṣṇena samaṃ nṛtyantī | kīdṛśe rāsarase | karatalayostālena parasparaṃ vādanena taralā cañcalā yā valayāvaliḥ kaṅkaṇapaṅktistayā kalito miśrito'vyaktamadhuraśabdasahito vaṃśo veṇuryatra tādṛśe atra rāsarase | ityādinā goduhvāṃ krīḍāsveva sā stutyā natu sakalasaṃgītakalāsviti dhvanitam | ‘drumabhede karāsphāle tālaṃ tu haritālake’ iti viśvaḥ | ‘taralaścañcale khinne hāramadhyamaṇau’ iti ca | ‘valayaṃ kaṅkaṇe'pi ca’ iti | ‘āvaliḥ

4.7

kapolatale cāru manoharaṃ yathā tathā cucumba cumbanaṃ kṛtavatī | kīdṛśī | kimapi kāryaṃ lapituṃ mantrayituṃ śrutimūle militā saṃlagnā | kīdṛśe | pulakai romāñcairanukūle priyāvilāsasūcake | autsukyena sahasā kāntamukhacumbanaṃ sakhījanahāsyakaraṃ bhavatīti vyājena tayā tadārabdhamiti bhāvaḥ | atra prathamato mukhasparśanena kṛṣṇakapole romāñcamutpādya cumbane tasyātrādhīratvaṃ dhvanitam |
śliṣyatīti | kāmapi rāmāṃ krīḍāśīlāṃ gopīṃ śliṣyatyāliṅgati, kāmapi cumbati, kāmapi ramayati, nibhṛtaḥ saṃbhogena krīḍayati sa kṛṣṇaḥ smitena cārutaramatiśayena manoharāmaparāṃ gopīṃ paśyati | kāṃcidvāmāṃ vāmasvabhāvāṃ kopavatīmanugacchati anunayārthamanugatiṃ karoti | atra kṛṣṇenāśleṣādau kriyamāṇe'pi tābhirna kṛtamityapyavaidagdhyaṃ sūcitam | 'sundarī ramaṇī rāmā' ityamaraḥ | 'vidhā vāmā api striyām' iti ca |

4.8

saṃprati gītasamāptau kaviḥ svanāma nibadhnannevāśiṣaṃ prārthayate-śrījayadeveti | śrījayadevakaveridaṃ lalitaṃ gītaṃ śubhāni vitanotu vistārayatu | kīdṛśam | vṛndāvane'dbhutaṃ keśavasya kelirahasyaṃ guptakrīḍā yatra tādṛśam | adbhutatvaṃ caikenaiva kṛṣṇenānekakāminīnāṃ kāmapūraṇāt | punaḥ kīdṛśam | yaśasyaṃ yaśaḥsahitam |

4.9

paṅktiḥ' ityamaraḥ | 'vaṃśo veṇau kule varge kāṣṭhasyāvayave'pi ca' iti viśvaḥ | 'rāsastu vanarāse syāt' iti ca 'rāsastu goduhāṃ krīḍā' iti hārāvaliḥ |
nanu sakalaśṛṅgārakalābhijñaḥ śrīkṛṣṇaḥ kathaṃ hāvādyanabhijñābhirgopībhiḥ saha keliṃ kṛtavānityata āha-viśveṣāmiti | he sakhi he rādhe, madhau

4.10

madhau vasante mugdhaḥ sundarò hariḥ krīḍati | ka iva | mūrtimāñśṛṅgārarasa iva | 'puruṣaḥ pramadāyuktaḥ śṛṅgāra iti saṃjñitaḥ' | kiṃ kurvan | anurañjanenānurāgeṇa viśveṣāṃ sarveṣāṃ ānandaṃ janayan hariḥ śṛṅgāraśca | punaśca kiṃ kurvan | aṅgai ranaṅgotsavamupanayannupasthāpayan | kiṃbhūtairaṅgaiḥ | indīvarapaṅktiśyāmalamaukailairnīlotpalarājīvacchyāma sukumāraiḥ | punaḥ kiṃbhūtaḥ | vrajasundarībhirabhitaḥ pratyaṅgamāliṅgitaḥ pratipratīkamāśliṣṭaḥ | abhitaḥ sarvataḥ | kathaṃ | svacchandaṃ yathāsyāttathā | athavā yadyadaṅgaṃ yayā yayā samāsāditaṃ tattattayā tayā samāliṅgitamiti pratipratīkaśabdārthaḥ | atra dīpakamalaṃkāraḥ | vaidarbhīrītiḥ | śārdūlavikrīḍitaṃ chandaḥ | śṛṅgāro rasaḥ | vākyaucityaṃ ca | candanacarcitètyatra utkaṇṭhitā nāyikā | tallakṣaṇam—'priye kṛtavyalīke'pi virahotkaṇṭhitonmanāḥ' |
bhayaṃ tathā || viṣādo jaḍatā nidrā bahi; cāpalaṃ matiḥ | iti bhāvāḥ prayoktavyāḥ śṛṅgāre vyabhicāriṇaḥ ||' iti | sāttvikabhāvāḥ śṛṅgāratilake-'stambhaḥ svedo'tha romāñcaḥ svarabhaṅgo'tha vepathuḥ | vaivarṇyamaśrupralaya ityaṣṭau sāttvikā matāḥ ||' iti | eteṣāmavāntaralakṣaṇāni granthagauravabhayānna likhyante | atra sakalābhijñasyāpi brajasundarībhiḥ saha mugdhatāmāśritya tadanusāreṇa krīḍato'pi harerna dakṣatvahāniḥ | tāsāṃ tathaivānurañjanāt | ata eva viśveṣāmanurañjanenetyanena viśvānurañjanakatvaṃ kṛṣṇasyoktamiti bhāvaḥ |
idānīṃ rādhāṃ śīghraṃ gamayituṃ malyānilādiduḥsahatāmāha - abhyutsaṅgeti | śrīkhaṇḍaśailānilo malayaparvatasaṃbandhī vāyuriśācalaṃ rudrasyācalaṃ himālayamanusarati | kasmādiva | adrermalayasya utsaṅge kroḍe vasanto ye bhujaṅgāḥ sarpāsteṣāṃ kavalenāraleṣeṇa janito yaḥ kleśaḥ saṃtāpastasmādiva | tarhi himādriṃ kimiti vrajatītyata āha-prāleyeti | prāleyastuṣārastasya plavanamavagāhanaṃ tasyecchayā | atra sarpaiḥ kavalitodgīrṇasya pavanasya tadviṣasaṃparkādadhikaṃ virahiṇāṃ saṃtāpakatvaṃ dhvanitam | na kevalamidameva duḥsahaṃ vasante'paramapītyāha |

Linked texts (1)