The Compendium of Suśruta 172
Nibandhasaṅgraha 172
- Language
- Sanskrit
172.2
kumāratantrānantara kāyacikitsārambha, yataḥ kumāratantrāvasāne 'apaprajātārogāśca cikitseduttarādbhiṣak' iti vākye uttarādityanena kāyacikitsitasya sūcitatvāt, athavā kumārāṇāmapi jvarādyutpattau satyā kāyacikitsitasyopayogitvāt | atra kāyaśabdena dopadhātumalasaghāta ucyate, tena kāyasthitānā jvarādīnā cikitsā kāyacikitsā, mañcā krośantītivat | anya kāyaśabdena kāyāgni vadanti, yaito'gni vyāpya vai jvarādayo bhavanti | apare duṣṭakāya kāya, tasya cikitsā kāyacikitsetyāhu | tasyāmapi kāyacikitsāyā bahupadraveṣu rudrakopasabhavatayā jvarasya garīyastvat pūrva jvarapratiṣedhārambha ityāha —athāta ityādi | athaśabdo'nantarārtha | kuto'nantaramityāha—ata iti, asmātpūrvādhyāyādityartha, ata śabdo hetau vā, yato'yaṃ jvaro rudrakopasabhavatayā garīyānato hetorityartha | pratiṣedhaścikitsā | viviśepe vividhaprakāre ca, āṅ abhivyāptau, ābhimukhye vā, vyākhyāsyāma prakarṣeṇa kathayiṣyāmaḥ |
172.4
idānīṃ jvarapratiṣedharūpāṃ dhanvantaristutiṃ pratipādayan jvarapratipādanahetukaṃ dhanvantariṃ guruṃ prati śiṣyāṇāṃ praśnamāhayenāmṛtamapāmityādi | yena dhanvantariṇā | apāṃ madhyāt kṣīrārṇavamadhyāt | uddhṛtamānītam | pūrvajanmani devatve sati | yato yasmāt | tridaśeśvarāt dhanvantare | amaratvaṃ saṃprāptā amṛtadānena, tridaśā devā amṛtaprāptyā amaratvaṃ saṃprāptā | taṃ devaṃ dhanvantarināmānam | āsīnamupaviṣṭam | papracchu pṛṣṭavantaḥ | jejjāṭācāryastu 'tridaśāstridaśeśvarā' iti paṭhitvā yato yasmāt dhanvantarestridaśā devā amṛtaprāptyā amaratvaṃ saṃprāptāḥ santaḥ tridaśeśvarā sañjātā iti vyākhyānayanti | atra yenāmṛtamityādiśloke amṛdāmarayornāma jvarapratiṣedhādau maṅgalārthamuktam | yadyapi prāk suśrutasya praśnakartṛtvena prādhānyaṃ, tathā'pyatra sarveṣāmanugrahāya praśne'dhikāra | kiṃ papracchurityāha - vraṇasyopadravā ityādi | vraṇasyopadravā vedanāvarṇāstrāvādaya | proktā vraṇāsrāvavijñānīyādiṣu | vraṇināmiti vraṇina puruṣā, teṣāmupadravā jvarātīsārādaya, tān samāsāt saṅkṣepata , vyāsato vistārāt, he bhiṣajāvara no'smākaṃ brūhi | anye tu vraṇasyopadravā varṇāsrāvavedanādaya proktā, vraṇināmapi samāsāt proktāḥ, tathā ca- "visarpaḥ pakṣāghātaśca sirāstambho'patānaka | mohonmādau vraṇarujā jvarastṛṣṇā hanugraha || kāsaśchardiratīsāro hikkā śvāsa savepathu | ṣoḍaśopadravā proktā vraṇinā vraṇacintake"-iti, vyāsasaścāta paraṃ brūhīti vyākhyānayanti |
-
172.7
na paraṃ vraṇitopadravāṇāmanabhihitatvāt tān prati praśna , kintarhi sopadravasya kṛcchreṇa vraṇapraśānti. vraṇitopadravāṇā ca kṛcchrasādhyatvamiti hetudvayena puna śiṣyāṇā praśnamāha - upadraveṇa juṣṭasyetyādi | upadraveṇa jvarādinā yuktasya puruṣasya, anye tu 'upadraveṇa juṣṭastu' iti vraṇaviśeṣaṇaṃ paṭhanti, tanmate upadraveṇa vraṇavedanādinā, juṣṭo vyāpta | kṛcchreṇa kaṣṭena | vraṇina upadravā jvarādikā , visarpādikā ityanye | kīdṛśasya vraṇina upadravā. kṛcchrasādhyā ityāha-prakṣīṇabalamāsasyetyādi | balamutsāhalakṣaṇaṃ, māsamupacayalakṣaṇam | śeṣadhātavo meda prabhṛtaya, teṣā parikṣayāt, raktasya tu māsāśrayatvānmāsagrahaṇenaiva grahaṇam | tasmāditi yasmādupadravajuṣṭasyātikṛcchratvaṃ tasmāt kṛtsnān samastānrupadravān sacikitsitān no'-
smākaṃ brūhīti saṃbandha | sarvakāyacikitsāsviti sarvasmin kāye cikitsā tāsu | ye dṛṣṭā upadravā jvarādaya | paramarṣiṇā dhanvantariṇā | atra cikitsāśabdena pratīkāra ucyate, anye tvatra cikitsāśabdena cikitsāśāstramabhidhāya mūlatantrāṇāmaupadhena vaurābhrādīnā cikitsāśāstrāṇāmavarodhaṃ manyante, apare 'ṣaṭsu kāyacikitsāsu' iti paṭhanti, teṣā mate ṣaṭśabdena agniveśabheḍajātukarṇahārītakṣārapāṇiparāśaraproktāḥ ṣaṭ cikitsā labhyante, atra pakṣe 'paramarṣiṇā' ityatra 'paramarṣibhi ' iti pāṭha || 5-7 ||
172.9
teṣāmityādi | teṣāṃ śiṣyāṇām | bhiṣajāvaro dhanvantari | jvaramādāvityādi | sa iti jvara | rogāṇīkarāḍiti rogasamūhasya rājā | taistairnāmabhi pākalāmabhitāpakhorakabhramarakādibhi | anyeṣā sattvānā gajāśvādīnām |
172.10
idānīmuktameva rogasamūharājatvaṃ sahetukaṃ kṛtvā pratipādayati-janmetyādi | prāyo viśeṣeṇa |
172.12
tiryagyonayastena pīḍitā vipadyanta eveti pratipādayituṃ jvaraprabhāvamāha-ṛte ityādi | ṛte vinā | nānyo viṣahate nānya soḍhuṃ śaknoti | devā khatapomāhātmyāt sahante, manuṣyā. kathaṃ soḍhuṃ samarthā ? ucyate - karmaṇetyādi, ena pāṭhaṃ kecin na paṭhanti, īdṛśe krame niścayo nāsti yatsvargāccyuto mānuṣa eva bhavati |
-
172.13
idānī jvarasya svarūpamāha-svedāvarodha ityādi | svedāvarodha svedānirgama, etacca prāyikaṃ lakṣaṇaṃ, paittike svedanirgamāt | santāpa iti santāpayatīti sraśabdonmānaso'pi tāpo'bhipreta, tathā coktaṃ, 'santāpo dehamānasa' iti | sarvāṅgagrahaṇaṃ vedanayā| yugapaditi ekakāle | 'svedāvarodhe' ityatra 'vegoparodha' ityanye paṭhanti, vegoparodho vātamūtrapurīṣādīnāmanirgama |
-
172.14
ataḥ paraṃ hetubhedājjvarasyāne katvamāha - doṣairityādi | pṛthak traya , samastairdoṣaireka, dvandvajāstraya, āgantureka, evamanekakāraṇotpanno'pi jvaro'ṣṭavidhatvaṃ na tyajati |
-
172.18
jvarasya saṃprāptimāha- doṣā prakupitā ityādi | doṣā prakupitāścayānupūrvyā, sveṣu kāleṣu prāvṛṭśaradvasanteṣu ahorātrikeṣu ca, etena prākṛto jvara ukta | svai prakoparṇairiti balavannigrahādikrodhādidivāsvāpādivibhraṃṇapraśaucai | anena ca vaikṛta | brahmadevastu sannipātaprakopasya hetūnatra pṛthagāha, yathā, - “viṣamābhyaśanāśanaṃ lakucāmraphalaṃ śiloccaye salilam | piṇyākamā mamūlakasarṣapaśākaṃ yavai kṛtā ca surā || kṛśaśuṣkāmiṣaśākaṃ yāvaka maśanaṃ ca parvate vāsa | vyāpannāmbusurādadhikaṃndaṃ piṇḍakocchitirdehe || mṛtipagarādibhakṣaṇama nārtava durdinaṃ purovāta | añcaparivartabhūtāveśau pīḍā grahakṣaṃsabhūtā || anucitabheṣajagandhāghrāṇaṃ pāpasya karmaṇo'bhyāsa | snehasvedādīnā mithyāyoga purākṛtaṃ karma || strīṇā viṣamaprasavo mithyāyoga prasṛtānām | snehasvedādīnā rasāyanasyāpi ca vyāpat || ete hetava uktā prakopaṇe sannipātasya" - iti | aśeṣeṇa sāmastyena | āpādayanti janayanti | anye 'doṣā prakupitā gāḍhamapathyāhārasevina' iti paṭhanti | atra gāḍhaśabdena prākṛta, apathyāhārasevina ityanena vaikṛta | anye jvarasaṃprāptisanena pāṭhena paṭhanti, tadyathā-duṣṭā svahetubhirityādi | duṣṭā prakupitāścayādirūpeṇa, sveṣu kāleṣu prākṛtaṃ jvara, svahetubhirāyasaprāptiślokavyākhyātairbalavanigrahādibhirvaikṛtam | ūṣmaṇā vahnayūṣmaṇā sahitā dhātūṣmaṇā doṣoṣmaṇā vā sahitā doṣā rasa hṛdayasthamāgatya, hutāśanaṃ jaṭharāgniṃ mandīkṛtya, ūṣmāṇamagnereva, paktisthānādagnisthānāt, bahi nirasya nikṣipya, kevala sarva, svakāleṣu ārtaveṣu ahorātrikeṣu ca jvarāgama janayanti, athavā vṛddhimāgatasya, svavarṇaṃ nasatvaṅnayanādiṣu janayanti || 15-18 ||-
172.22
na kevalamevaṃ svaprakopaṇairpraṇapraśoktai prakupitā doṣā jvaramāpādayanti, api tu te'nyairapi kāraṇairityata āha-mithyātiyuktairityādi | mithyātiyuktai ayathāvidhiyuktairatiyuktaiśca | snehādyai snehasvedavamanavirecanādikai | nṛṇā jvaro doṣai pravartate iti savandha, 'pravartata' ityatra 'prakupyati' iti kecit | vividhādabhighātāt śastraloṣṭrakāṣṭhādiprahārāt | rogotthānāt rogā vidradhyādayasteṣāmutthānāt | śramādativyāyāmāt | prapākasteṣāmeva | āmādajīrṇāt | kṣayādrājayakṣmaṇa | sātmyartuparyayāt sātmyaviparyayādatuviparyayācca | oṣadhīśabdasyādo viṣaśabdo lupto draṣṭavya, tena viṣauṣadhīpuṣpagandhāt | nakṣatra janma nakṣatra, tasya pīḍā tathā krūragrahāṇā vāvā tayā | abhicāro yantramantrādyabhipīḍanaṃ, abhiśāpo dvijagurusiddhānāmabhiśapanaṃ, tābhyām | manobhūtābhyāmabhiśaṅkāśabda' savadhyate, abhigaṅgāśabdena abhiṣaṅgatvaṃ kathyate, tena mano'bhipaṅgeṇa kāmādyabhipaṅgeṇetyartha, bhūtaśabdena devādigrahā ucyante, tena devādigrahābhiṣaṅgeṇetyartha | apraprajātānāmasabhyakprasūtānā, prajātānā samyakprasūtānām, ahitai kṛtvā | stanyasya kṣīrasya, avataraṇe prathamamunmukhībhavane || 19-22 ||
172.24
evaṃ jvara hetunudāhṛtya yathoṣṇagātratvaṃ syāttathā darśayatitairvegavadbhivaihudhetyādi | tairdoṣai | vegavadbhi prasaraṇaśīlai | samucchrāntairitaścetaśca vikṣiptai | vimārgagaistiryaggatai | vikṣiṣyamāṇa preryamāṇa | antaragnirvahiścaro bhavati 'romakūpai' iti śeṣa | apādhātuṃ svedaṃ, ruṇaddhi | sa eva vahnirniruto'ntaragninirsyādapādhātuṃ ruṇaddhi tasmādatyuṣṇasarvāṅgo bhavati, yato'tyuṣṇasarvāṅgasyāttaina kāraṇena jvarita ityucyate | anye tu 'jvaritastena cocyate' ityatra 'naca svidyati sarvaśa.' iti paṭhanti (vyākhyānaiyanti ca sarvatra na khidyati, kvacit svidyatītyartha ) |
172.28
idānīṃ pūrvarūpamāha — śrama ityādi | arati śayanāsanādau sarvatrāpi sukhābhāva | nayanaplavo nayanayoraśrūpūrṇatā | ātapādiviśvādiśabdagrahaṇācchayyāsanagrahaṇam | tamo'ndhakāradarśanam | apraharṣa ānandābhāva | utpatsyati bhāvini jvare | sāmānyata sarvasminneva jvare | pratyekadoṣajajvare pūrvarūpamāha — viśeṣāttu jṛmbhā'tyarthamityādi | na annābhinandanamannānabhilāṣaḥ || 25-28 ||
172.30
vātādijatvena jvarasya lakṣaṇānyāha — vepathurityādi | vepathu kampa | viṣamo vega iti kadācidatiśayita kadācinmandaśca vega | kṣuta stambha kṣut chikkā tasyā stambho'nirgamana, 'kṣuta' ityatra anye 'kṣava' iti paṭhanti, tanmate kṣava chikkā, stambho gātrasya | nanu, vātajvaramokṣe'pi chikkā syāt, tat kathaṃ jvarāgamamokṣayorjñānaṃ ? ucyate — aparavepathādivātajvaralakṣaṇānāmabhāvājjvaramokṣo boddhavya | raukṣyameva ceti gātrāṇā (rūkṣagrahaṇenaiva kṛṣṇāruṇavarṇayuktamiti jñeyaṃ), cakārāt kṛṣṇaviṇmūtratvaṃ samuccīyate, anye tu 'gātrāṇā raukṣyameva ca' ityatra 'śyāvāṅgamalanetratā' iti paṭhanti | śirasa pṛthagupādānamatyartha śirorugbhavatīti jñāpanārtha, anyathā gātrarugityanenaiva tatprāpte | 'jṛmbhādhmāne bhrama śūlaṃ' ityanye paṭhanti |
29|
172.32
vega ityādi | 'pralāpa kaṭutā vaktre' ityatra 'pralāpastiktavaktratvaṃ' iti kecit paṭhanti | mada pūgaphaleneva mattatā |
172.33
gauravamityādi | gauravaṃ gātrāṇā, utkleśa śleṣmaniṣṭhīvana, praseko lālāsrāva, aṅgasādo'ṅgalāni | anye tvevaṃ paṭhanti — 'staimityaṃ stimito vega ālasyaṃ madhurārasyatā | śuklamūtrapurīṣatvaṃ stambhastṛptirathāpi ca || gauravaṃ śītamutkleśo romaharṣo'tinidratā | pratiśyāyo'ruci kāsa kaphaje'kṣṇośca śuklatā' iti | staimityaṃ niścalatvaṃ jvaritasya, vego'pi stimita satatasthito niścala., anye tu stimito vego manda uddhama |
172.37
ekaikadoṣajaṃ jvaramabhidhāya sānnipātikamāha — nidrānāśa ityādi | bhramaścakrārūḍhasyeva bhramaṇam | tandrālakṣaṇamucyate “indriyārtheṣvasaṃvittirgauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klama | nidrātaṃsyeva yasyehā tasya tandrāṃ vinirdiśet” — iti | suptāṅgatā gātrāṇā sparśājñatā, moho'tra mūrcchā, mada pūgaphaleneva mattatā, stambha stabdhatā | unmādo mānaso vikāra. | rasanā jihvā, paruṣā karkaśā | sandhimūrdhāsthijā ruja iti sandhirujā mūrvarujā asthirujā ca, anye sandhyādisthāne 'loṭhana śiraso rujā' iti paṭhanti, loṭhanaṃ śiraso vidhūnanam | nirbhugne kuṭile, kaluṣe maline | śabdaruganvitau śabdānvitau ruganvitau ca karṇau bhavataḥ | pralāpo'sambaddhabhāṣaṇam | srotasā mukhanāsādisnendvāṇām | kūjanamavyaktābdotthāna kaṇṭhe | cetanācyuti cittanāśa | alpaśa sucirāt, srutiriti alpamalpaṃ kṛtvā cirakālena ni saratītyartha || 35-37 ||—
nidrānāśa ityādipāṭhena vikṛtiviṣamasamavetasya sannipātasya lakṣaṇamabhidhāya prakṛtisamasamavetasya lakṣaṇamāha — sarvaje ityādi | sarvadoṣaje sarvaliṅgāni pratyekavātādijvaroktalakṣaṇāni ||—
172.40
idānīmabhinyāsādiborder sañjñāni sannipātabhedamāha — viśeṣamityādi | viśeṣaṃ bhedam | atra sannipātajvare | nātyuṣṇaśīta sādhāraṇāisparśa | bhrāntaprekṣī sarvapadārthāyathārthadarśī | sāsro'-
172.41
matabhedena sannipātajvarasya kṛcchrasādhyatvamasādhyatvaṃ cocyate —sannipātajvaramityādi | asamastalakṣaṇatve kṛcchrasādhyatvaṃ, samastalakṣaṇatve vivṛddhadoṣatve'grau ca naṣṭe satyasādhyatvam |
172.42
abhinyāsasya bhedamāha- nidretyādi | tameva nidropetamabhinyāsa vidyāt, enaṃ kṣīṇaṃ santaṃ hataujasa vidyāt, tameva ca sanyastagātraṃ saṃnyāsamiti | kecidamumabhinyāsapratipādakaṃ vākyaṃ na paṭhanti | nidropetamabhinyāsamityādipāṭhasyāgre 'pralimpanniva gātrāṇi parvaṇā gauraveṇa ca' ityādinā 'mandajvarapralāpastu saśrati syātpralepaka ' ityantenāparatantroktapāṭena pralepakalakṣaṇaṃ kecit paṭhanti, tacca na paṭhanīyaṃ, 'tathā pralepako jñeya' ityādipāṭhena svatantre tasya paṭhitatvāt | 'nityaṃ mandajvara' ityādinā kṣārapāṇiroktaṃ vātabalāsakalakṣaṇamapare paṭhanti, tadapi na paṭhanīyaṃ, 'pralepakaṃ vātabalāsakaṃ ca' ityanena tasyokte | nityaṃ mandajvara ityādipāṭhasyāgre'nye tṛṇapuṣpakalakṣaṇamadhīyante,–“puṣpebhyo gandharajasī tejasvinyo yadā'nila | upādāya manuṣyasya prāṇāpānau niyacchati || saukṣmyādanusrato dhātūn marmāṇyapi ca tejasā | karma cittaṃ balaṃ jñānaṃ tadā'syāmyati māruta || karmādiṣu niruddheṣu svapitīti suhṛjjana | manyate hatacittatvādojasyuparate sati || tasyādita śiroroga sasañjñasyeva jāyate | vigandhaṃ ca sugandhaṃ ca dṛṣṭvā'kasmāt sa mūrcchati || tṛṇapuṣpakamityevaṃ jvaraṃ vidyādvicakṣaṇaḥ"-iti, taccauṣadhīgandhaje jvare tathaupadhike cāntarbhūtatvānnādhyeyamiti |
172.44
kecidatra hataujasalakṣaṇaṃ paṭhanti, yathā-ojo visraṃsate yasyetyādi | sa jvarī gātrastambhaśītābhyā kṛtvā śayanepsuḥ svapitumicchu, jāgradavasthāyā svāpavasthāyāṃ ca cetanārahito bhavati, tasya sannipātina etadgātrastambhādikamojonirodhajaṃ lakṣaṇaṃ jānīyāt | yadyapi tantrāntare sannipātabhedāstrayodaśa proktā, tathā'pi doṣotkarṣāpakarṣatāratamyena dhātvāvaraṇabhedena ca sannipātabhedānāmānantyānneha pradarśitā |
-
172.45
sannipātajvarasya mokṣavadhayoravadhimāha - saptame divase prāpte ityādi | śīghramadhyamandaśaktikatvāttārīnāṃ saptame dine vātādhika sannipātajvara', daśame dine pittādhika, dvādaśe dine śleṣmādhiko vimuñcati malapākāt, hanti ca dhātupākāt, yadi hi tasya dīrghajīvanaṃ (ne) karmāsti tadā malapāko bhavati, anyathā dhātupākaḥ | anye tu saptāhe'bhinyāso, daśāha hataujā, dvādaśāhe sanyāsa, malapākānna praśama yāti vātupākāddhantīti manyante | dhātupākasya lakṣaṇamāha - "savādhyamāno hṛdi nābhideśe gātreṣu vā pākarujonjhiteṣu | pakveṣvivāṃcchati raja jvarāte sa dhātupākī kathito bhiṣagbhi "-iti | śakunairyariṣṭairvā maraṇakārī dhātupākī (ko) jñeya iti vṛddhā | dvādaśe'pi vetyatrāpiśabdāddvādaśikoktaḥ sannipātajvarasya mokṣavadhayoravadhi. prāpyate | tena “saptamī dviguṇā yā tu navamyekādaśī tathā| eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca" iti labdham | punarghoratara iti puna.śabdāt pūrvaṃ ghora āsīt tata punarghoratara iti labhyate |
-
idānīṃ prakṛtisamavetāstrividhā dvandvajajvarā ucyantedvidoṣocchrāyaliṅgā ityādi | dvidoṣocchrāyetyucchrāyagrahaṇaṃ dvayordoṣayo. svakāraṇocchritatvajñāpanārthaṃ, trividhatvamatra samavṛddhadvidoṣajāpekṣayeti |
172.47
idānīṃ vikṛtiviṣamasamavetān dvandvajajvarānāha- tṛṣṇotyādi | kaṇṭhāsyaśoṣa kaṇṭhaśoṣo mukhaśoṣaśca | vamathu chardi | yato'yaṃ vikṛtiviṣamasamaveta ato vātapaittike jvare romaharṣārucyorabhidhānaṃ, kaphapaittike tandrābhidhānam |
-
172.49
staimityaṃ niścalatvaṃ jvaritasya, parvaṇā bhedo granthisphuṭanaṃ, śirograha śiro gṛhītamiva manyate, pratiśyāyo nāsāsrāva. |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit