Pramāṇa · Search · About · API

Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 32

Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 32

Language
Sanskrit

Contents

32.1.1

dhānyatyātmakaḥ 18 māṣātmako'pi
dṛśyate | ataeva sa dvividhaḥ ṣaḍbhiḥ pañcaguñjātmakaḥ pañcākṣāmtakaḥ saptaguñjātmakaḥ aṣṭaguñjātmakaḥ
daśaguñjātmakaḥ dvādaśaguñjātmakaśceti | tatra pañcaguñjākathau yaḥ sa nāmā kāliṅgaḥ sauśrutaśca
ṣaḍjātmako'pi kāliṅga iti kecit | daśaraktikāmathaḥ carakasammato gaur̤amāṣaśca ityucyate
sa eva sarvvatra vyavahāyāḥ| yathā—“māṣastu pañcabhiḥ
ṣaḍbhiścathā saptabhiraṣṭabhiḥ | daśabhirvāṅgyabhiśca
raktībhiḥ ṣar̤vidhau mataḥ | ata kāliṅgamāṣaśca pañcaguñjaḥ sa sauśrutaḥ | daśaguñjastu māṣaḥ syāt māṣakaḥ
sa ca carakaḥ | saptaguñjastu kaiyyāhūḥ sānakaṃ mānakovidāḥ | daṅgaraktikamānantu gaur̤amāṣaccate'ta tu
daśaraktipramāṇeṣu vyavahārī bhiṣagvidās |”
prayogā,mānakathane | “daśaguñjātmakaṃ māṣaṃ pravadanti
cikitsakāḥ |” saba auṣadhaśyādibhedāta māṣakādipratipattau samādhānamuktam | “māṣairvadaśabhirdhārnyairmāṣakaḥ parikīrttitaḥ | kaṣāyādinirūheṣu
dravyamānavidhāvapi || tato'ṣṭādaśabhirdhānyairmāṣakaḥ
parikīrttitaḥ | vasyādiraktamoceṣu māne mūtravasādiṣu || vamanādiṣu yojyasya māṣakasyāṣṭaraktikaḥ
lauharatnādiviṣaye daśaraktikamāṣakaḥ || vamane ca
vireke ca tathā śodhitamokṣaṇe |” māṣo
māṣakatyāyaḥ | kṛṣṇātreyaḥ
māṣakalāyaḥ | puṃ | māṣaśror̤ī| māṣakalāya
a.ṭī.bha.
māṣatailam | klī | vātavyādhau tailam | “māṣakvāthe balākvāthe rānāyā daśamūlaje | yavakolakulatyānāṃ chāgamāṃsaṃ bhavet pṛthak | prasthe ca
tilatailasya kṣīraṃ datvā caturguṇam | rāstrātmaguptāsindhūtyaśatāhrairaṇḍamustakaiḥ | jīvanīyaralāvyothaiḥ

32.1.2

pacedakṣasamairbhiṣak | kāṇapaṅguḥ ṣar̤e vātha
vipraluptonena kīrttitāḥ ||” tilataila 4 śaṃ.
haḍḍīpadeśānkṣīprabhṛti yathāsādhyaṃ dātavyam | idaṃ
saptaprasthamāṣatailam | sā.kau. | bheṣa, bṛhanmāṣatailam
svalpaṃ yathā-“māṣaprasthaṃ samāvāpya pacetkasyak
jalār̤hake | pādaśeṣe rase tasmina kṣīraṃ davā
caturgu ṇaṃ| prasthacca tilatailasya kalkaṃ datvākṣasammitaṃ
auṣanīyāni tānyaṣṭau ślakṣṇāni sasaindhavām
rāsnātmaguptāmadhukaṃ balāñcaiva viṣāṣṭakam |......
arddhajalugadāpahaṃ ||” māṣakalāya 24 pa. jala 16
śa. śe. 4 śa. | tilataila 4 śa. dugdha 16 śa.
pratyeka 2 to. | sā. kau. | bheṣa. | mahāmāṣatailaṃ yathā-“māṣasyārddhāḍhakaṃ datvā tulāddhaṃ
daśamūlataḥ | palāni chāgamāṃsasya triṃśadgṛhṇītabhiṣag
pacet | pūte śīte kaṣāye ca catuthaśāṃśāvaśeṣite
prasthacca tilatailasya payo dattvā caturguṇam
ātmaguptīruvūkañca śatāhvāṃ lavaṇānvayam | jīvanīyāni
mañjiṣṭhā cavyacitraka kaṭphalam | sabyoṣampippalīmūla-rāstrā-madhuka-saindhavam | devadārvvamṛtā kuṣṭhaṃ
vājigandhā bacā śaṭhī | etairakṣasamaiḥ kalkaiḥ
sādhayenmṛdunāgninā ||” tilataila 4 śaṃ.
māṣapatrikā | strī | māṣaparṇī| rā.ni.va.3
māṣapa(va)rṇā (rṇī) | strī | (Teramnus
svanāmakhyātalatāyām | māṣānī | hiṃ māṣoṇī,
māsabaṇī | maṃ rābaur̤adī | ko rākhīḍiṃḍu,
kāuṭu | tatparthyāyāḥ, - aśmapṛcchī siṃhapṛcchī
hayapucchikā hayapucchī kāmbojī mahāsahā
sṛṣiproktā kṛṣṇavṛntā pāṇḍuḥ parśinī lomaśaparśinī pāṇḍulomaśā pāṇḍulomā pāṇḍuhā
ārdramāṣā māṃsamāṣā haṃsamāṣā maṅgalyā kalyāṇī
vajramulī śāloparṇī visāriṇī ātmodbhā

32.1.3

bahuphalā svayambhūḥ sulabhā ghanā siṃhakhinnā
viśālikā | vā.sū. 15a. | guṇāḥ- “māṣaparṇī
rase tiktā hathā dāhajvarāpahā | śakravṛddhikarī
balyā śītalā puṣṭibarddhanī ||” rā.ni.va.3
“māṣaparṇī himā tiktā rucā śukrabalāśahṛt
madhurā grāhiṇī śothavātapittajvarāstrajit ||”
bhā.pṛ.
māṣayoniḥ | puṃ | pāpar̤a prati khyāte khādyadravye | pāpar̤a | vai.nigha.
māṣarā | strī | aśanaparṇe | pa.su.
māṣaroṭikā | strī | māṣaviṣṭakakṛtaroṭikāyām | tatparyyaryāyāḥ, - jharjharī | guṇāḥvātakarī kaphapittaghnī ca
māṣavaṭī | strī | māṣakavatakabhede | tatsādhanavidhiyathā, - māṣāṇāṃ piṣṭikā hiṅgulavaṇādra kasaṃskṛtā | tathā viracitā vastre vaṭikāḥ sādhuśoṣitāḥ | bharjitāstatataile tā apakvānprayogataḥ | vaṭakasya guṇairyuktā jñātavyā rucidā
bhṛśam ||” bhā.
māṣasūpaḥ | puṃ | dhṛṣṭamāṣakṛtasūpe | ḍāṃjhā māsakalāīyera yuṣa | guṇāḥ- “māṣasūpaśca kullāṣaḥ
snigdho hyathonilāpahaḥ | uṣṇaḥ santarpaṇī balyaḥ
susvādū rucikārakaḥ ||” dravyagu.
māṣādaḥ | puṃ | kaṇchape | śa.ra.
māṣātnam | klī | māṣakatānne | guṇāḥ“māṣānnaṃ dubjairakhītāṃ māṃsavṛddhiskaraṃ guru | bātanāśakaraṃ vṛṣyam...... ||” vai.nigha.
māṣikaḥ | puṃ | jīvaśāke | vai.nigha.
māṣeṇḍarī | strī | māṣapiṣṭavikṛtī | ca.da.
gula.ci.
māsaḥ (kaḥ) | puṃ | pacavaye | ama. | māṣaparimāṇe | māṣā | a.ṭī.bha.
māsakaḥ | puṃ, klī | nanāmakamukarīgaviśeṣe
ām̐cila | lakṣaṇaṃ- “arbudanaṃ sthirañcaiva yaṅgi
gātre pradṛśyate | māṣavat kṛṣṇamutsanamanilānāṣakantu tat ||” mā.ni.
māsannaḥ | puṃ | hariścaviśeṣe | vai.nigha. !
dātyuhapakṣiṇi | śa.ra.

32.1.4

māsadvayojjhavaḥ (vā) | puṃ, strī | ṣaṣṭikadhānye | gauraṣaṣṭike | rā.ni.va.16
māsanam | klī | auṣadhivījaviśeṣe | somarāj | śa.ca.
māsamānam | klī | māṣaparimāṇe

32.8.1

মাষা
māsaraḥ | puṃ | kāñjike | vai.nigha. | bhaktasasusravamaṇḍe | ama.
māsavartikā | strī | sarpaponāmapraciviśeṣe
śa.nā.
māsu(sū) ro | strī | bhedanayogyadṛṣṭipacanakhaśūlādīnāṃ tanudhārāviśeṣe | su.sū.8ca. | smṛtī
he.ca
māhā | strau | strī-gavi
māhiṣaḥ (ṣī) | puṃ, strī | mahiṣe | kīṣāntaram
māhiṣaghṛtam | klī | mahiṣīcīrajātaghṛte
ugramāghṛtaṃ | ghṛtamidaṃ taucchakabhakṣakadidorogeṣu
hitam | si.yo.adhimā.ci.| vātaśleṣmaghnaṃ balakaraṃ
varṇakaram arśograhaṇīharaṃ dīpanaṃ cattuṣyañca
rā.ni.va.15
māhiṣadadhi | klī | mahiṣodugdhakṛtadadhani
ma'yera dai | guṇāḥ- madhuraṃ snigdhaṃ raktapittaghnaṃ
śūpāvaṃ balaśroṇitavarddhanaṃ vayaṃ śramaghnaṃ śodhanaśca
rā.ni.va.15
māhiṣanavanītam | klī | mahiṣīdugdhajātanavanīte | mahiyera nani | guṇāḥ- kaṣāyaṃ madhuraṃ
śītaṃ vṛṣyaṃ balyaṃ grāhi pittaghnaṃ puṣṭidaśca | rā.
ni.va.15 | “māhiṣīnavanītena stanapor̤ākṣiruā
bhavet |” rasa.ra.stanarau.ci.
māhiṣamūtram | klī | mahiṣajale | ma'yera
mūtra | guṇāḥ-kadu uṣṇam ānāhaśothagulmarīgannaṃ
kuṣṭhakaṇḍū tiśūlodararogaghnacca | rā.ni.va.15
māhiṣavallaro (jhikā) | strī | kṛṣṇahastadārake | (jhikā) śvetahastadārake | vai.nigha.
māhiṣavallī | strī | laghusīmalatāyām
vai.nigha.
māhiṣāttaḥ | puṃ | mahiṣākṣaguggulau | vai.nigha.
māhendrī | strī | indravāruṇīlatāyām
rākhālaśaśā | rā.ni.va.3 | gāndhāryām
māheyaḥ | puṃ | prabāle | vai.nigha.
māheśvaradhūpaḥ | puṃ | jvare hite dhūpe| jvare
ḍāṃparāviśeśa | “hiṅgulaṃ devakāṣṭhaśca śrīveṣṭaṃ

32.8.2

ghṛtameva ca | gavyāsthīni tathā dhyānaṃ nirmmālyāṅguṭurohiṇau | sarṣapaṃ nimbapatrāṇi picchāścikucakanyathā
mārjāraviṣṭhā gauśṛṅgaṃ madanasya phalāni ca
śve vṛttaco vacā caiva kārpāsāsthi tuṣāstathā
chāgalomānyuṣiddhaṃ caiva hastidantasathaiva ca | etatsavyaṃ
samāhṛtya kāgamutreṇa bhāvayet | udkhale tu sukṣuṇṇa
sthāpayenmṛnmaye ghaṭe ||” hiṅgula, devadāru, saralakāṣṭha, gavāmṛta, gohār̤a, gar̤atṛṇa, śivanirmālya,
kaṭukī, śveta sariyā, nimapātā, mayūrapuccha,
sāṃpera kholāsa, bir̤ālaviṣṭhā, goguṅga,
mayanaphala, bṛhatī, kaṇṭikārī, vaca, kāẏāsabīja, tuṣa, chāgaviṣṭhā, śṛgālaviṣṭhā, 7 hastidanta
pratyeka samabhāga | chāgamūtre bhāvanā dibe
māheśvarī| strī
māttham| klo
mātthi(kṣī) kam| klo
mātthi(kṣī) kajam| klo
mākṣikadhātuḥ| puṃ
mākṣikapākkaḥ (phalaḥ) | puṃ
mātthi(kṣī) karkarā | strī
mākṣikamrāṃṣṭhā | strī
mākṣikāntam | klo
mākṣikāśrayam | klo
mākṣiko| strī
mitaṅgamaḥ | puṃ
mitāśanaḥ | tri
mitam| klo
mitrapañcakam | klo
mithyācāraḥ | puṃ
mithyāmatiḥ | strī
mithyāyuktaḥ | tri
mithyāyogaḥ | puṃ
mithyāvihāraḥ | puṃ
mithyāhāraḥ | puṃ
mithyopacāraḥ | puṃ
minminaḥ | puṃ
mirā | strī
milapalaḥ | puṃ
miśriḥ (śrī, śrikā) | strī
miśraḥ | puṃ
miśrakam | klo
miśrakasnehaḥ | puṃ
miśrajaḥ | puṃ
miśrapuṣpā | strī
miśravanaphalā| strī
miśravarṇaḥ | puṃ
miśravarṇaphalā | strī
miśraśabdaḥ | puṃ
miśrā | strī
miśrītutyam | klo
misreyā | strī
miśrodanam | klo
miṣiḥ (siḥ) (ṣau, so) | strī
miṣikā | strī
miṣṭaḥ | tri
miṣṭanimbaḥ | puṃ
miṣṭanimbūḥ | strī
miṣṭapākaḥ | puṃ
miṣṭarasaḥ | puṃ

32.8.3

miṣṭānnam | klo
miṣṭikā | puṃ
miṣṭiraḥ | puṃ
monaḥ | puṃ
monakam | klo
monakākṣaḥ (nākṣaḥ) | puṃ
mīnagodhikrā | strī
monaghāto (in) | puṃ
mīnanetvā | strī
monapittam | klo
maunaraḥ| puṃ| hārake| śaṃkara| bikā
maunaraṅgaḥ (ṅgaḥ)| puṃ| matsyaraṅgapakṣiṇi
mācharāṅā pākhī| bikā| nalakāke| vai.nighaṃ.
maunāṇḍī| strī| śarkarāyāṃ| rā.ni.va.14
maunāstroṇaḥ| puṃ| khañjaroṭapakṣiṇi| vai.
nighaṃ.| dardurāse| me.
maunāccī| strī| brahmauśākacupe| rā.ni.va.
5| gandhadurdhvāyām̐| rā.ni.va.8| śarkarāyām
vai.nighaṃ.| sīmalatātayām
mauraḥ| puṃ| pānīye| uṣṇā.
maulakaḥ| puṃ| rītiharmyye| hai.nighaṃ.
maulasam| klī| netramudgare| nidā.| ākra.
mauvā (n)| strī| udarakṛmī| śīkare| sāre
uṣṇā.
mauśānaḥ| puṃ| mahāravavṛkṣace| vai.nighaṃ.
mṛkandaḥ (ndaḥ)| puṃ| pannākhye| a.ṭī.bha.
padmikabror̤iviśeṣe| kṛṣṇadhamye| bhā.| su.sū.
46a.| guṇāḥ kaḍuvat| ca.sū.27a.
mṛkālaḥ| puṃ| āragvedhe| vai.nighaṃ.
mṛkundaḥ (nduḥ)| puṃ| kundurī| kurundūrathoti
ama. a.ṭī.bha.| śvetakaravīre| upodikāyām
ratnabhede| pārade| he.ca.| strī| gāmbhārīvṛkṣe
śobhāñjanoce| rā.ni.va.6
mṛkuraḥ| puṃ| mallikāpuṣpavṛkṣe| viśva.| vakulavṛkṣe| bādaśaṃ| me.| vadaravṛce| śa.ra.
mṛkulaḥ| puṃ, klo| īṣadvikasitakalikāyām
sthūlakalikāyām| ama.| jaipālavṛkṣe| 'pisvā'
iti khyāte phalavṛkṣe| ātmani| śarīre| gharaṇiḥ
mṛkuṣṭaḥ (ṣṭaḥ)| puṃ| vanamudge| mūśānī| ra.
mā.| ca.d.vya.ci.| “kuṇatyān sasukkuṣṭhakān”
guṇāḥ—śītalaḥ grāhī kaphapittajvarannaśca| rāja.
mṛkkūlaḥ| puṃ| vakulavṛkṣe
mṛkūlakaḥ| puṃ| dantīcūpe| dantī gām̐cha
ra.mā.| vā.ci.6a.| [vai.nighaṃ.

32.8.4

muktācaṇḍa| strī| ciñcāyām| tem̐tula
muktācuñcuḥ| puṃ| siṃhe| śa.mā.
muktāpālevataḥ| puṃ| dvaipakharjūravṛkṣe| vai.nighaṃ.
muktābandhanā (ndhā)| strī| mallikāvṛkṣe
vārṣikīmallikābhide| rā.ni.va.10| See
vārṣikā
muktā(ktā)mātā| strī| śuktau| śijhuka
vai.nighaṃ.
muktarasā| strī| rānāyām| ra.mā.
muktāvañcīḥ (s)| puṃ| muktāvarṣītikhyāti
cupaviśeṣe| mūktākum̐r̤o, muktāvarṣī| guṇāḥ“muktāvardhāsrathā rudrā vātinnāca virecanī| kāsaśvāsaharantrī ca jvaradṛt kaphavātanut|| asya vai
kharasaḥ śītaḥ kaphītusārau ca vāmanaḥ
pāyuliptānyatīsārau kakkīvālīṣu śasyate
muktā(ktā)vāsaḥ| puṃ| śuktau| śijhuka
śa.ca.
muktāśuṅgaḥ| puṃ| rohītakamānthe| vai.nighaṃ.
muktāsāraḥ| puṃ| kadalīvṛkṣe| vai.nighaṃ.
muktā| strī| mauktike| pa.su.| mūktā, mati
hiṃ mati | tatparyyāyāḥ,-mauktikaṃ śuktijaṃ
śuktivījaṃ śuktimanthiḥ śauktikaṃ śauktikeyaṃ hāro
kuśalaṃ saumyā tāraṃ tārā tautikaṃ bhautikaṃ antaḥsāraṃ
antaḥsāraṃ śītalaṃ nīrajaṃ nakṣatraṃ indutnaṃ lacmī
sutāphalaṃ śuktikā vinduphalaṃ śaśiprabhaṃ svacchaṃ himaṃ
himabalaṃ śubhāṃgubhaṃ śubhāṃguratnaṃ khacaṃ śaśipriyaṃ
hemavataṃ bhūruhaṃ| tadudyoniḥ yathā—“śuktiḥ śaṅkho
gajakraur̤aḥ phaṇau matsyaca darduraḥ| veṇuraite
samākhyātāstajjñairmauktikayonayaḥ||” bhā.pra.1bha.
guṇāḥ-sārakā śītalā kaṣāyā khāduḥ lekhanī
cakṣuṣyā ca| rāja.| apica, – “muktā kaṣāyā
khādī ca balapuṣṭimadāyinī| vṛṣyā netrahitā
rājayacamaghnau viṣanāśinī| strīṇāṃ kāntirtikarī
dhāraṇāt grahapāpamut||” bhā.| rānāyām
ra.mā.| ca.sū.4a.vayaḥsthāpane
muktāgāram| klī| śuktau| śijhuka| śa.ca.

32.8.5

muktāpuṣpaḥ| puṃ| kundapuṣpacupe| kunda gām̐cha
rā.ni.va.10
muktāprasūḥ| puṃ| śuktau| ra.su.
muktāphalam| klo| karpūre| jayaśrīphale| me.
mauktike| bhā.
muktābhā| strī| vṛttasallikāyāṃ| rā.ni.va.10
muktāmatī| strī| śuktau
muktāyoniḥ| strī| śuktau| muktājanmasthāne
muktāśuktiḥ| strī| muktādhīnayuktau, muktāgrahe
muktānna śijhuka| mam̐ sītīśīyam̐| kam̐ muktimaṃkhipu
guṇāḥ-“kaṭuḥ snigdhā śvāsa-hṛdrogahāriṇī
śūlapraśamanī rucyā madhurā dīpanī parā||”
rā.ni.va.13
muktāsphoṭaḥ (ṭā)| puṃ, stro| muktāgrahe
śijhūka| ama.
muktikā| strī| mauktike
muktipradaḥ| puṃ| sāridasuddhe| śaṃkhi mṛga
vai.nighaṃ.
muktimuktāḥ| puṃ| śilākhye| ra.mā.
mukham| klo| vadanavivare| bhā.| vadane
mūha| rā.ni.va.18 | tattu garbhasthasya pañcabhiḥ
māsairbhavati| sukhavīdhaḥ| “ṣoḍhau ca dantamūlāni
dantā jihvā ca tālu ca| galī mukhādi sakalaṃ
saptāṅgaṃ mukhamucyate|” bhā.| jīrake| pacicavau
vai.nighaṃ.| puṃ| ḍaṅgake| 8ḍalā| śa.ca.
mukhagandhakaḥ| puṃ| palāṇḍau| rā.ni.va.7
mukhacauraḥ| puṃ| jihvāyām
mukhacauro| strī, puṃ (in)| palāṇḍau| śa.ci.
jihvāyām| śa.mā.
mukhajaḥ| puṃ| dante| vai.nighaṃ.
mukhadūṣaḥ (ṣaḥ)| puṃ| palāṇḍau| rā.ni.va.7
mukhadūṣikā| strī| mukhagatakṣudrarogabhede
vamragūm̐ phor̤ā| lakṣaṇaṃ yathā-“śālmalokaṇṭakaprakhyā kaphamārutaśoṇi taiḥ| jāyante pir̤akā yūnāṃ
vaktre yā mukhadūṣikāḥ|” su.ni.13a.
mukhadūṣī (in)| puṃ| laśune| rasūna
vai.nighaṃ.
mukhadhāvanam| klo| mukhasya pracālane
mukhadhouyā| vā.ci.5a.| See mukhapracālanam
mukhadhotā| strī| bhāgyām̐m| vāmūnaśaṭi
śa.ca.

32.8.6

mukhapataḥ| puṃ| tadākhyaśrākabhede| tundavace
mukhapākaḥ| puṃ| vaktrasya mukharoge| ja.da.
28a.| mukharogabhede| nidānalacaṇe yathā“karoti vadanasyāntargaṇḍān sarvarujo'nilaḥ
sañcāriṇīruṣantān rucān oṣṭhau tākhau calatyaco
jihvā śītāsṛhā gurkhī sphuṭitā kaṇṭakācitā
mukhapūraṇam| klo| gaṇḍū ṣe| ca.
mukhaprasekaḥ| puṃ| bhum̐ asasukhavyādhau| bhā.
mukhapracālanam| klo| śītodakena mukhadhāvane| guṇāḥ-“nauvikāṃ sukhaśoṣacca pir̤akām̐
vyaṅgameva ca| raktapittakṣatān rogān sadya eva
vināśayet|” su.ci.24a.
mukhapriyaḥ| puṃ| nāgaraṅgavṛce| bhā.| strī
karṇaṭikāyām| kaiṃkūr̤a| vai.nighaṃ.
mukhabhaṅgaḥ| puṃ| śvetāśvinī| bhāṃḍā bhaṅginā
mukhabhūṣaṇam| klo| tāmbūlau| nidā.
mukhamaṇḍalakamaḥ| puṃ| tilakavṛce| tinagām̐cha
rā.ni.va.10
mukhamādhuryyam| klo| bhum̐ asasukharoge
mukhamiṣṭi| bhā.
mukhamuṇḍi(ti)kā| strī| vānarībhede
lakṣaṇaṃ yathā-“sasāsraiḥ suracittapāṇipādavaktrāḥ
vakṣāṃsī kaluṣaśirāvatodarī yaḥ| so'ṅgī bhavati
ca mūtrevulyagandhiḥ sa jñeyaḥ śiśuratha vaktamuṇḍikāttaḥ||” su.u.27a.
mukhamodaḥ| puṃ| śobhāñjanavṛce| bhaṅginā
gām̐cha| rā.ni.va.7
mukharaḥ| puṃ| śaṅge| kāke| rā.ni.va.16
mukharogaḥ| puṃ| oṣṭhādiroge| oṣṭhadaśadanamūladantajihvātālugalarūpaṃ saptāṅgaṃ mukham, tatrasthau
yo rogaḥ sa mukharoga ityucyate| mukharogasaṃkhyā
– ṣor̤aśoṣṭhau, ekādaśeti vāṭbhaṭaḥ| dantamūle
ṣor̤aśa, danteṣu aṣṭau, jihvāyāṃ pañca, tāluni nava,
kaṇṭhe aṣṭādaśa, sarvveṣu traya iti saptaṣaṣṭirmukharogāḥ sākalyena bhavanti| “oṣṭhau ca dantamūlāni
dantā jihvā ca tālu ca| galo mukhāni sakalaṃ

32.8.7

saptāṅgaṃ mukhamucyate| khuradāvoṣṭhayordantamūle tu daśa
ṣaṭ tathā | danteṣvaṣṭau ca jihvāyāṃ pañca sūnaica
tāluni | kaṇṭha laṣṭādaśa proktāstrayaḥ sarvveṣu ca
smṛtāḥ | evaṃ mukhāmayāḥ sarvve saptaṣaṣṭirmatā budhaiḥ ||”
bhā. pra. 4bha. sa. rī. ci. | nidānaṃ— ānūpamāṃśādisevanāt kupitā doṣā sukharogāmutpādayanti
taduktaṃ—“ānūpapiśitakṣāradadhimāṣaniṣevanāt
mukhamadhye gadān kuryyuḥ praduṣṭā doṣāḥ kapholbaṇāḥ ||”
iti | mā. ni. | “mātsyamāhiṣavārāhapiśitāmlakamūlakaṃ | māṣasūpadadhicīraśuktekṣurasaphāṇitam
avāk śayyāñca bhajato dvijatau dantadhāvanam
dhūmaccharddanagaṇḍūṣāmṛcitañca śirāvyadham | kruddhāḥ
saśoṇitā doṣāḥ kurvvantyantarmukhe gadān | oṣṭhakope tu pavanāt sambhrāvoṣṭhī mahāgalī | dāyete
paripāṭyete paduṣāsitakarkaśau | pittāt pītvārucau pītau sarpapākrasibhircitau | piṭakābhirmahā
kra dāvāthapākau kaphālakau | śītāsahau gurū śanau
suva piṭalārcitau || sannipātādanekābhau durmasāvāva-picchilau | acasmān mlāna saṃsūna-rujau
viṣamapākinau || raktotpannau rudhiraṃ sravataḥ
śoṇitaprabhau | kharjūraphala vat citau raktaurbudaṃ
bhavet || māṣapicchopamau māṃsān syātāṃ mūrcchālumau
kramāt | tailābhyaktamukhe dī sakaṇḍū medasā mṛdū
kṣatajāvarbudīyāṃce pātyete cāsakkattunaḥ ||” vā. u
21śra. | aśvasya yathā— “upakūśastathā viśo
jihvāsrambhastathaiva ca | alātukaḥ prasanaśca dantarogo galagrahaḥ | sukhapāko'dhidantañca rohiṇī
cīpajikā | galagrogauṣṭharogau ca galaśālūka
eva ca || ityete vājināṃ rogā sukhajāḥ parikīrttitāḥ | eṣāṃ nidānaṃ vacyāmi cikitsāñca

32.8.8

yathākramam || sarīthau dantamāṃsaisyau yadya niyaryāta
śoṇitam | caladantasya vāhasya vidyādupakuśaṃ
bhiṣak || hanudeśe yadā dantī bhavatyanyantarottaraḥ
āviśa iti taṃ vidyāt sukhasaktasamudbhavam || yenāśvo
durvvanālyathaṃ mandaṃ pivati khādati | jañjara kāsate
caiva balāñca parihīyate || śūno yatra bhavejjihvā
vājinaḥ sphoṭakairyutā | praklinnā vāpi yasyaivaṃ
jihvāsrambhīti taṃ viduḥ || sukhaṃ durgandhikaccaiva
tālukaḥ śūnako bhavet māsaviṃdaṃ pripīḍo'śvasya rogaṃ
vidyādalātukam || syādyauṣṭhatāluvaktro vā mandāhāri
tathaiva ca | saṃśothai dantamāṃse ca prasūnaṃ
vyādhimādiśet || chalīryaiva tathā gacche nsūyaguthaṃsya
jāyate | jihvāmūle gale cāpi sasya vidyādgalagraham || sakīrṇatāludeśeṣu braṇaṃ yasyopajāyate
sukhalāṅgalaḥ| puṃ | śūkare | jaṭā.
sukhalisā (lepaḥ) | puṃ | sukharoge | mūkha
chepuṭe karā | bhā.
sukhavallabhaḥ | puṃ | dār̤imavante | śa. bhā.
sukhavācikā | strī | ambaṣṭhāyāṃ | rā. ni. va. 4
sukhavāsaḥ | puṃ | tarabbūjalatāyām | tarabhuja
gācha | ra. mā. | phuṭī iti prasiddha phalaśākaviśeṣe | gastahathai | āntardeśakhyāte sugandhabhṛtyai
rā. ni.va.8
sukhavāsanaḥ | tri | sukhasurabhīkaraṇadravyamātre | śrama.
sukhaviluṇḍikā | strī | kāśyām | śa. ra.
sukhaviṣṭā | strī | tailapāyikāyām | telāpoṃkā | haiṃ. ca.
sukhavedanaṃḥ | puṃ | tannāma kaśvāyavyakīṭe
tairdaṣṭānāṃ vātanimittājā vividhā rogā bhavanti
su. kalpa. 8 a.
sukhavyaṅgaḥ | puṃ | gacchagatacudraroge | mecetā

32.8.9

“krodhāyāsaprakupitau vāyuḥ pittena saṃyutaḥ | mukhamāgatya sahasā maṇḍalaṃ visṛjatyataḥ | nīrujaṃ tanukaṃ
śyāvaṃ sukhavyaṅgaṃ tamādiśet |” mā. ni. | nidā.
sukhaśuddhiḥ | strī | mukhaśodhane
sukhaśodhanam | klī | laci | ur̤aphūl,
śaṃharucini | rā. ni. va. 6
sukhaśodhanaḥ | tri | sukhaśodhakadravyamātre | puṃ
kaṭurase | haiṃ. ca.
sukhaśodhī (dhan) | puṃ | jambīravṛce | rā. ni.
va. 11 | khadire
mukhaśoṣaḥ | puṃ | śuṣkāsyatāyām | nidā.
mukhasambhavam | klī | puṣkaramūle | hai. nigha.
sukhasiñcanamantraḥ | puṃ | pītaviṣasya sukhasicanāthaṃjalasya mantrapūtakaraṇamantre | jalapar̤ā
“oṃ hara hara nīlakaṇṭha śramṛtaṃ plāvya plāvaya
huṅkāriṇa viṣaṃ yasa yasa krīṅkāriṇa hara hara
kroṅkāriṇa amṛtaṃ plāvya plāvaya hara hara nāsti
viṣam uccire |” iti. rasānna. 56 gha.
mukhasuram | klī | tālasurāyām | tār̤ī
trikā. | adharaśāmṛte
mukhasūcī | strī | āsātaśahace | hai. nigha.
mukhasrāvaḥ | puṃ | lālāyām | rā. ni. va. 18
bālakarogabhede | nidā.
mukhāmayaḥ | puṃ | sukharoge | bhā.
mukhāmodaḥ (dā) | puṃ, strau | sallakīṣṭace
rā. ni. va. 11 | kṛpāṇiśrau | vai. nigha.
sukhārkakaḥ | puṃ | arjakavṛce | kūkuratulaśī
gām̐cha | rā. ni. va. 10
sukhāluḥ | puṃ | khanāmakhyāta kandaśākaviśeṣe
miṣṭe ālū | guṇāḥ - miṣṭaḥ śītaḥ pittaghnaḥ rucyaḥ
vātalaḥ dāhaśothahṛṇādyaśca | rā. ni. va. 7
sukhāsavaḥ | puṃ | sukhasrāve | thūṃku
sukhāstaḥ | puṃ | karkaṭe | kām̐kar̤ā | trikā.
sukhikaḥ | puṃ | sukkavṛkṣe | vai. nigha.
sukhyadhātuḥ | puṃ | kharpe
sukhyalavaṇam | klī | saindhavalavaṇe

32.8.10

sugūhaḥ | puṃ | hariṇaviśeṣe | vai. nigha.
dālū rūpaciṇi | bhūri. pra.
sucakaḥ | puṃ | lākṣāyām | va. nigha.
suber folium.) khanāmakhyātavṛce | mūkūnda
phūlera gām̐cha | ra. mā. | koilapeṃr̤i mucukunda iti
khyātaḥ | chi nīkacanda | teṃ līlagu | uta.
vailī | tā. ṭeḍḍau | tatparyyāyāḥ, - chatravakṣaḥ
citrakaḥ prativiṣṇukaḥ bahuputraḥ sudanaḥ harivallabhaḥ
supuṣpaḥ acchāīḥ lacaṇakaḥ raktaprasavaḥ | guṇāḥkaṭuḥ tiktaḥ kaphakāsanaḥ kaṇḍūdopaharaḥ lakṣṇodhaśrīkaphaḥ jīrṇajvara vināśanaḥ traṇapāmāghnaśca | rā. ni.
va. 10 | mukhyaguṇāḥ- “mucukundaṃ śiro'ttijit |”
rāja. 57.| vātaśleṣmaghne | su. ci. 18śca.
mucilindaḥ (ndāḥ) | puṃ | sucukundavace
tilakvacace | (ndāḥ) rājāinavace | vai. nigha.
mucundaḥ | puṃ | picurke, madanavṛcabhede
kaiṃto| mainā | pa.su.
sucaṭo | strī | aṅgalavimoṭane | āṅgula
maṭaikāna | śa. ra. | muṭau | muṭau | haiṃ. ca.
suñcakaḥ | puṃ | duṣkākavṛce | rā. ni. va. 11
hapaham̐
khanāmakhyātadṛṇaviśeṣe | suñjahṛṇamiti bhāgīrathotīve prasiddhaḥ | mūṃja | teṃ muṃjavaḍiḍa, agnikhajir̤a | sa dvividhaḥ bhadramuñja-muñjabhedena
tatparyyāyāḥ, —ikṣukāṇḍaḥ sujānakaḥ maujī tṛṇaśalākhāḥ
brahmaudhaḥ tejanāhvayaḥ vāṇaurakaḥ gaurī darbhāhvayaḥ
dūramūlaḥ sudṛṣṭaṇaḥ dṛḍhamūlaḥ bahuprajaḥ rañjanaḥ
śūlūśaṅgaḥ sumakhalaḥ | guṇāḥ— śītavīryyo madhurarasaḥ
kaphapittannaḥ śvasuracādiracāsu pāvanaḥ bhūtannaśca
rā.ni. va.8 | “muñjadvayantu madhuraṃ tuvaraṃ śiśiraṃ
tathā | dāhatṛṣṇāvisarpāsra mūtrācchāścirogajit
dīpanañcaharaṃ vṛṣya' sekhalā sūpayujyate ||” bhā.
śaratṛṇe | pa.su.

32.8.11

muñjakaḥ (jām) | puṃ, klī | aśvasya acijavyādhiroge | “ekena mujamākhyātaṃ bahubhirmuñjakāntaṃ | kamibhiḥ paṭalāntaḥsthaṃ vidyānne tarujāhvayamitaṃ | prathamaṃ telavarṇābhaṃ dvitīyaṃ sphaṭikaprabhaṃ
raktābhañca tṛtīyaśca caturthaṃ tailamucyate | prathamaṃ paṭalaṃ
sādhyaṃ dvitīyañca tathā bhavet | tṛtīyaṃ kackṛsādhyaṃ
svāccaturthaṃ naiva sidhyati ||” ja.da 10śra.
muñjaṇam | klī | muñje | mūṃja | rā. ni. va. 8
muñjanarkaḥ | puṃ | muñje | mūṃja | rā. ni. va.8
muñjamaṇiḥ | puṃ | puṣkarāmamacau | sā.
muñja(jjā) ram | klī | śālūkakande | śa. mā.
śṛgālī | vai. nigha.
muñjabalayaḥ | puṃ | prasādhanārthe kalaracaṇādhāraviśeṣe | su. sū. 55 gra
muñjavān | puṃ | sīmalabāmede | su. ci. 26śca.
muñjātaḥ (kaḥ) | puṃ | khanāmaprasiddhe cauttarāpathikakandaviśeṣe | ikṣumaṅgalahe | etadabhāve
tālamajjā grāhyā | bam sujārākanda | guṇāḥatisvāduḥ vṛṣyaḥ pittānilaghnaśca | rāja | muñjātapuṣpaguṇāḥ- "muñjātajaṃ paraṃ svādu hṛdyaṃ pittānilāpahaṃ |" rāja. 35. | si.yo. apasmā.ci mahācetasaghṛte | aśmagranthāhṛte | su.sū.38a.kaphaśamane
vanaśūraṇe
muñjātakaphalam | klī | muñjātakavīje | ca.
da.hṛdya.ci.godhūmādyaghṛte | etadabhāve tālamajjāṃ
deyam
muṇḍaḥ | puṃ | snāyātave | mastake | rā.ni.va.
18 | klī | muṇḍalohe | rā.ni.va.13 | bīle
rā.ni.va.6
muṇḍaka(ja)m | klī | muṇḍalohe | rā.ni.va.
13 | puṃ (kaḥ) | nāpite | hemaṃ. ca | mādhavīlatāyām
muṇḍakiṭṭaḥ | puṃ, klī | muṇḍalohabhede | maṇḍūralauhe | ra.sā.saṃ.
muṇḍacaṇakaḥ | puṃ | vṛttacaṇake | bar̤a cholā
pa.su. | kaṣāye | rā.ni.va.16

32.8.12

muṇḍajam | klī | tīkṣṇāyase | hemaṃścā0
muṇḍanam | klī | vapane, keśacchedane | māthām̐
mūr̤āṃna | hemaṃ. ca
muṇḍanakaḥ | puṃ | śvetavaṭavṛkṣe | vai.nigha.
muṇḍana(ni)kā | strī | (nakā) niḥśūkasthū laśālidhānye, muṇḍaśālī | bhoṭarāṃ dhāna | rā.ni.
va.16 | (nikā) muṇḍitikāyām | mūṇḍīrī
rā.ni.va.5
muṇḍaphalaḥ | puṃ | nārikelavṛkṣe | śa.ra.
muṇḍaloham | klī | lauhaviśeṣe | tacca mṛdukiṭṭakaḍīramiti tridhā | rā.ni.va.13
muṇḍaśāliḥ | puṃ | khanāmakhyātāniḥśūkaśālidhānye | śūkaśūnya dhāna, bhoṭarāṃ dhāna
maṃ niḥśūkaśāli | vaṃ bomhanalu | vam bīḍuke
bhāta | tatparyāyī,-niḥśūkaḥ aśūkaḥ | guṇāḥtridoṣaghnaḥ madhuro'mlī balapradaḥ rucyaḥ dīpanaḥ
pathyaḥ mukhajāḍyarujāpahaśca | rā.ni.va.16
muṇḍā (khyā) | strī | mahāśrāvaṇikāyām
bar̤a śūlakur̤i | mūṇḍīrī| rā.ni.va.5 | me.
śāṅgadhare mahānīlaṣaṇḍhara se
muṇḍāyasam | klī | muṇḍalohe | rā.ni.va.13
muṇḍikā | strī | gauracakṣukṣudrām | mūṇḍīrī
rā.ni.va.22
muṇḍitam | klī | lauhe | rā.ni.va.13
muṇḍitikā (nikā, nī) | strī
Hirtus.) muṇḍīyyām̐m | mūṇḍīrī, bar̤a śūlakur̤i
hiṃ muṇḍī, gorakhamuṇḍī | teṃ bīr̤asara puceṭṭu
vam tā. koṭṭaka | tatparyāyāḥ, - alambuṣā
śrāvaṇā śrāvaṇī palaṅkaṣā kadambapuṣpā bhūtaghnī
kumbhulā aruṇā sukhaniphā muṇḍīrikā | ca.da.
chi.yo.ra.vi.ci. khaṇḍakhādyalau he | "dvayamuṇḍitikābalāḥ |" guṇāḥ- "muṇḍitikā kaṭuḥ pāke
vīryyoṣṇā madhurā laghuḥ | medhyā gaṇḍāpacīkrucchrakṛmiyonyarttipāṇḍunut | ślīpadārucyapasmāra plīhamedo gudāttihṛt | mahāmuṇḍī tu sattu lyā guṇairuktā
maharṣibhiḥ ||" bhā

32.8.13

muṇḍino | strī | kastūrīmṛge | vai.nigha.
muṇḍo (in) | puṃ | vṛkṣabhede | vannāṃsaguṇāḥ"muṇḍī tu jvarakāśāsacamathuśvāsapaho himaḥ |"
muṇḍī | strī | muṇḍitikāyām | mūṇḍīrī
hiṃ gorakhamuṇḍī | pa.su. | jaṭā. | (parpaṭīrase
vai. nigha.2bha.caya.ci.navaratnarājamṛgāṅke | rasa.ra.
sanarī.ci.) | “muṇḍīmūlaṃ daśapalaṃ |"
muṇḍīrikā (rī) | strī | muṇḍitikāyām
mūṇḍīrī | alambuṣāyām | pa.su.
muṇḍodvṛttānukārakaḥ | puṃ | suṣukundavṛkṣe
pa.su. | See suṣukundaḥ
mut (dā) | strī | vajrauṣadhau | rā.ni.va.5
muttolī | strī | muṭikaṭyām | vā.kalpa. 1a.
mudiraḥ | puṃ | meghe | uṣṇa
[ 110
mudiraphalaḥ | puṃ | vikaṅkatavṛkṣe | rā.ni.va.
mudī | strī | ṝkṣagandhārīvṛkṣe | jīmūtacchāyām
vai.nigha.
mudgaḥ | puṃ | (Phaseolus mungo.) khanāmakhyātaśamīdhānyabhede | mūga iti līke | mūgaṃ
hiṃ jhārisuṃ | maṃ suṃga | kaṃ hesaruku | teṃ pesalu
pañjā. mūji | tatparyyāyauḥ - supreṣṭhaḥ varṇārhaḥ
rasottamaḥ bhuktipradaḥ hayānandaḥ suphalaḥ vājibhojanaḥ
harināmā | tadbhedā yathā- "kṛṣṇamudgo mahāmudgo
gaurā haritapītakāḥ | śvetā raktāśca nirdiṣṭā
laghavaḥ pūrvapūrvvataḥ | pradhānā haritastatra vanyamudgastu
mudgavat ||” rāja. 35. | sā. guṇāḥ - "kaṣāyamadhurau rucyaḥ śītaḥ pāke kaṭurlaghuḥ | viśadaḥ
śleṣmapittaghnaḥ mudgaḥ sūpyottamo mataḥ ||” ca.sū.
27a. | "mudgo rucyo laghurgāhī kaphapittaharo
himaḥ | khādūrakyānilo netryo jvaraghno vanajastathā
kṛṣṇamudgo mahāmudgo haritaḥ pītakastathā
śveto raktaśca teṣāntu pūrvvaḥ pūrvvoṃ laghuḥ smṛtaḥ
suśrutena punaḥ prīkto haritaḥ pravarau guṇaiḥ

32.8.14

carakādibhirapyukta eṣa eva guṇādhikaḥ ||" bhā.pū.
1bha.dhā.va. | "śītaḥ kaṣāyo madhuro laghuḥ syāt
paittāsamṛddīṇaharaḥ saraśca | vipākatī'sau kaṭukapradhāno mudgastathānyaḥ kathito'tiramyaḥ ||” ṛvi15a. | raktapitte pathyaṃ | si.yo.ra.pi.ci.
khaṇḍakhādyalauhe | jalavāyase | he.ca.
mudgadalā | strī | mudgaparṇīm | mūgānī
ci.kra.ka.prada.ci.
mudgaparṇī | strī | (Phaseolus Trilobus
or P. Aconitifolius.) वनमुद्गे । मूगौनी ।
hiṃ māumugānī | maṃ rānamuga | kaṃ kāddesaru | teṃ
pillipesaraceṭṭu | tatparyyāyauḥ, - kākamudgā sahā
śikhiparṇikā śikhiparṇī śimbī kudrasahā
mājjauragandhikā riṅginī ṝkṣā sūryapaṇī krūraṅgikā
kaubhilā vanajā vanamudgā vanīhavā vanyā āraṇyamudgā mudgadalā karañjikā | sū.sū.38a.kākolyādiḥ | vā. sū.15a. jīvantyādiḥ | "saidaṃ caṃ
mudgamāṣaparṇyo ca | sā dvidhā sāmānyā mārjāragandhā ceti | pa.su. | guṇāḥ- "mudgaparṇī himā
rucā tiktā svāduśca śukralā | cakṣuṣyā kṣataśoṣaghnī
grāhiṇī jvaradāhanut | doṣatrayaharī laghvī
grahaṇyarśī'tisāra jit ||" bhā. | tadyūṣaguṇāḥ"āraṇyamudgayūṣastu pathyo dhātuvivarddhanaḥ | raktapittajvaratāpapittakṛcchravināśanaḥ ||” dravyagu.
mudgabhuk (bhojau) | puṃ | koṭhake | vilo.
rā.ni.va.18
mudgamodakaḥ | puṃ | pakvānnabhede | maticūra
mūgera lāḍū | guṇāḥ- laghuḥ grāhī tridoṣaghnaḥ
cakṣuṣyaḥ svāduḥ jvaraghnaḥ balyaḥ śīmalaḥ rucyaśca
tatsādhanavidhiḥ yathā- "śuddhānāṃ dhūmānāṃ samyak
golayainnirmalāmbunā | kaṭākṣagrahṇatīrkhe jharjharaṃ
sthāpayettataḥ | dhūmasauntu dravībhūtāṃ prakṣipet jharjharīpari | patanti vindavastasmāt tān supakkān

32.8.15

samuddharet | sitāpākena saṃyogya kuryyāt yuktīja
modakān ||” bhā.
mudgayūṣaḥ | puṃ, klī | caturbhāgambhra sādhitamudgarase
mūgera jhola | tatpraśastavidhiyathā, - "mudgānāṃ
vidalaṃ tauye ślakṣṇamuddvairunmite | pādasthaṃ sṛdditaṃ
pūtaṃ dāḍimasya palena tat || yuktaṃ saindhava-viśrāṅgadhānyakaiḥ pādakānvitaiḥ | kaṇājīrakayoścūrṇai
ślattenelāvacūrṇitaṃ || saṃskṛtī sudṛdhūpau'yaṃ pittaghno hyaharo mataḥ | mudgānāmuttamo yūṣo dīpanaḥ śītalī
laghuḥ | vraṇyī'tha jantu hṛd-dāha-kapha-pittajvarāsrajit ||” bhā. | pa.su. | sa ca pittapānātyaye
vātapittajvare ca hitaḥ | si.yo.pānā.ci. | ca.da.
jva.ci. | guṇāḥ- pittajvaraghnaḥ laghuḥ santāpaharaḥ
arīcakaghnaḥ raktaprasādanaḥ, sevyastudyaḥ sarvvarogiṇaya
rā.ni.va.16 | “śītalaṃ madhuraṃ saumyaraṃ pittavikārajit | tacca vātaharaṃ prīktaṃ jvarāṇāṃ śamanaṃ param |”
avi.13a. | "mudgayūṣo laghurgrāhyī kaphapittaharo
himaḥ | svādurnetryau'nilaharaḥ kaṣāāyaḥ śukravardhanaḥ
raktapittajvarahṛtsusvarastitkiārakaḥ | sannipātajvaraharī glānināśakaraḥ smṛtaḥ ||” dravya.gu.
mudgaraḥ | puṃ | khanāmakhyāte pṛṣṭhabadhaviśeṣe
guṃrurāja | tatparyyāyāḥ, - gandhasāraḥ sannapataḥ
atigandhaḥ gandharājaḥ priyaḥ jaleṭaḥ murīṭaḥ
guṇāḥ-madhuraḥ śītaḥ surabhiḥ sukhadaḥ pittaprakopaśamya | rā.ni.va.10 | mallikāvṛkṣe | matsyaviśeṣe
māṃgura māṃcha | kambairaṅgavṛkṣe | kāmarām̐ḍā
rā.ni.va.11 | klī | mallikāpuṣpabhede | me.
mudgarakaḥ | puṃ | kambairaṅgavṛkṣe | kāmarām̐ṅgā
gauṣṭha | rā.ni.va.11
mudgaraphalaḥ | puṃ | kambairaṅgavṛkṣe | klī | tatphale
vai. nigha.

32.8.16

mudgalam | klī | rohiṣatṛṇe | rā.ni.va.8
mudgavaṭakaḥ | puṃ | mudgakṛtavaṭake | mūgera bar̤ā
guṇāḥ-prauḍho vaṭī guru rucī vātapittāsrado
mataḥ | saṃ phalaḥ puṣṭivalakṛt śuṣkī baladau'lpaluṭ ||" vai.nigha.
muṅgaṣṭaḥ(kaḥ)
mudgāmalakayūṣaḥ
guṇāḥ-“mudgāmalakayūṣastu grāhī pittakaphe hitaḥ|”
su.sū.46 a. | “mudgāmalakayūṣastu bhedo pittānilāpahaḥ | tṛḍdāhaśamanaḥ śīto mūrcchāśramamadāpahaḥ ||”
mudgārdravaṭakaḥ
mudgapiṣṭīviracitān vaṭakāṃstailapācitān
hrasena cūrṇayet samyak tasmiṃstaiūrṇe viniikṣipet
bhṛṣṭaṃ hiṅgvārdrakaṃ sūkṣmā̍ maricaṃ jīrakaṃ tathā
nimbūrasaṃ yavānīñca yuktāṃ santrīṃ vimiśrayet
mudgapiṣṭīṃ pracettāmyak sthāpyānaṅgārakopari
tasyāstu golakaṃ kuryāt tanmadhye pūrayanniṣet | taile
tān golakān paktvā kathitāyāṃ nimajjayet ||”
guṇāḥ-“mudgārdravaṭakaḥ rucyā laghavī balakārakāḥ
dīpanāstarpathāḥ pathyāstridoṣeṣu prapūjitāḥ ||” bhā.
mudgollambaḥ
mudra(dvi)ṇī
mudrāśaṅkam
mudrikā
muniḥ
munikā
munikharjūṃ(rja)rikā
municchadaḥ
munitaruḥ
munidruḥ (maḥ)
munidhānyam
muninimbitaḥ
guṇāḥ–“ḍiṇḍiśī rucikṛddhī
pittaśleṣmāpahaḥ śṛtaḥ| suśīto vātalo rūkṣī
mūtralaśvāsaropahaḥ ||” bhā.pū. bha.śāṃ.va.
munipattaḥ
munipādapaḥ
munipittalam
muniputraḥ (kaḥ)
munipuṣpam
munipūgaḥ
munipriyaḥ
muniphalaḥ
munibhakta(cya)m
munibheṣajam
munibhojanam
munivaraḥ
munivallabhaḥ
munivakṣaḥ
muniśastram
munisu(sū)taḥ
munihvayaḥ
munondraḥ
munoṣṭam
mumūrṣā
mumūrṣuḥ
muragaṇḍaḥ
muraṅgikā
mura(ru)ṅgī
murajaphalaḥ
muralaḥ
guṇāḥ- vṛṣyo havyastanyo baddhakaraśca | sū.sū.46a.
murā (māṃsī)
guṇāḥ-kaṭuḥ tiktā

32.8.17

śītā kaṣāyā kaphapittahṛt śvāsakāsaviṣadāhaśramatṛṣṇāghnī ca | rā.ni.va.12 | “surā tiktā himā
svādī laghvī pittānilāpahā | jvarāsragbhūta rakṣoghnī
kuṣṭhakāsavināśinī ||” bhā.pū.1bha. | “kiñcit
pītā murā mattā māṃsī piṅgajaṭākṛtiḥ|” bheṣa.
murmiṇo
murmuraḥ
muśaṭo
muśa(ṣa)likā (lo)
guṇāḥ-dhvajabhaṅge
arśasi pramehe ca hitā | See tālamūlī
muśa(ṣa)lokandaḥ
muṣakaḥ
muṣā(ṣau)
muṣkaḥ
muṣkakaḥ
guṇāḥ-“muṣkakaḥ kaṭukauṣṇaśca
rocanaḥ pācakaḥ paraḥ | plīhagulmodarāmaghno dvidhā
tulyaguṇānvitaḥ ||” rā.ni.va.11
muṣkakādivargaḥ
guṇāḥ-gulmamehāśśarīṣāṇḍavṛddhiharaḥkaphaśukraghnaḥ | vā.sū.15a.
apica, - “muṣkaka-palāśa dhava-citraka-madana-vṛkṣakaśiṃśapā-vajra havāskiphalā ceti | muṣkakādigaṃṇo'yaṃ ca medodhnaḥ śukradoṣahṛt | medārśaḥ
pāṇḍurogaghnaḥ śarkarāśmarīnāśana. ||” sū.sū.38a.
muṣkaraḥ
muṣkaśūnya
muṣṭaḥ
muṣṭiḥ
“antarnakhamuṣṭisūryā
graṭaumannañca baṃdhātre|” sū.sū.46a. | sahatapicchitāṅgulikarau | “muṣṭirbhavet saṃhatapicchitāṅgulā vākuñcito'yaṃ prakṛtiḥ prakīrttitaḥ |” rā.ni.va.18
pale

32.21.1

to | pra.pra 1cha. | caṅgau | ghaṇṭāpāṭalavṛkṣe | ra.sā. | ra.sā.saṃ. mūlaci, aṣṇisukharaṭe
muṣṭikaḥ
muṣṭibandhaḥ
muṣṭipramāṇamadaram
muṣṭiyogaḥ
muṣṭakaḥ
musalī
mustaḥ
ca.da.pitta.jva.ci. kalkajñādiḥ | "kaliṅgaṃ kātphalaṃ
mustam|" ca.sū.4a. | kandaviśeṣade | pa.su.
mustākādiḥ | puṃ | viṣasambare kapāyabhede
mustādvayam | klī | nāgaramustakevarcimustayoḥ
mustā | strī | bhadramustāyām | ama. | vā.sū.15
mustākṛtiḥ | strī | śayyāṃ | vai.nigha.
mustādraḥ | puṃ | śukare | jaṭā.
mustādyagaṇaḥ | puṃ | mustādyādaśadravyagaṇe
mustābham | klī | nāgaramustāyām | ra.mā.
muṣṭahastaḥ | puṃ | ghaṭikābandhe | sū.sa.5a.
muñcakaḥ | puṃ | suṣkakavṛkṣe | aruṇaḥ
mūḥ (r) | strī | mūūrcchāyām
mūkāḥ | puṃ | tannāmakavātarogaviśeṣe | (vāvāṃ
mūḍham | klī | mūrcchāyām | vi | jar̤e | he.ca.
mūḍhagarbhaḥ | puṃ | garbhajaroge | garddha'rvādādi
mūr̤hiḥ | strī | mūrcchāyām | rā.ni.va.20
mūtram | klī | āhārasya sārahīnamaladrave
mūtrakṛcchram | klī | mūtraraugharīge | mūtrasya
kṛcchra ṇa mahatā du khena pravṛttau | vi.ra. | taccāṣṭavidha-vātādibhedena catvāri, pratyaśmarīparīṣaśukrajāmūtraujalāca catvārīti | tasya nidānaṃ'vyāyāmatokṣṇauṣadha rūkṣamadya prasaṅga nityadrutapṛṣṭhayānāt
ānūpamatsyādhyaśanādajīrṇāt syumūtrakṛcchrāṇi nṛṇāṃ
tathāhau ||” lakṣaṇaṃ- "pṛthakmalāḥ svaiḥ kupitā
nidānaiḥ sarvve'thavā kopamupetya vastau | mūtrasya mārge
paripīḍayanti yadā tadā mūtrayatīha kṛcchrāt ||”
mūtrakṛcchramūtrāghātayorayaṃ viśeṣaḥ-tatra prathamaṃ
kṛcchrabamanirgatamalpa bhaiṣaḍivabhajya | dvitīye vibandhī

32.21.2

balavān kṛcchra malpamiti | vi.ra.
mūtrakośaḥ | puṃ | mūtrāśaye | ja.da.2śra.
mūtragranthiḥ | puṃ | sūtrāghātarīgaviśeṣe | lakṣaṇaṃ
mūtragrahaḥ | puṃ | aśmasya mūtrasaṅgaroge | lakṣaṇaṃ
mūtrajaṭharaḥ | puṃ | mūtrāghātabhede | tasya lakṣaṇaṃ
mūtradaśakam | klo | daśaviṣamūtreṣu hastimūtradoṣaḥ | puṃ | prameharauge | udakamehādau
mūtranirodhaḥ | puṃ | mūtraraudharoge | nidā.
mūtrapañcakam | klī | pañcavidhamūtreṣu | "gavāmūtrapatanaḥ | puṃ | gandhamārjārai | gaṃdhagotola
mūtrapathaḥ | puṃ | yonau | vai. nigha | upasthe
mūtraparokṣā | strī | mūtrasya vātādidoṣabāhulya
mūtrapuṭam | klī | vastau, nābheradhobhāge
mūtraphalā | strī | karkaṭyām | kaiṅkur̤a
mūtrabījakaḥ | puṃ | asanavṛce | vai. nigha.
mūtrarodhaḥ | puṃ | mūtrakṛcchrarīge, mūtrasaṅge | rā.
mūtralam | klī | capathe | prabhā | vi | vastimūtravargaḥ | puṃ | mūtradaśakeṣu
mūtravacanār̤ī | strī | yā āmāśayāddhasto
mūtravṛddhiḥ | strī | mūtrajanita-vṛddhirīge | lakṣaṇaṃmūtraśukram | klī | mūtrāghātaraugaviśeṣe | lakṣaṇaṃ
mūtraśodhanikā | strī | cirbhaṭikāyām
mūtraśītām | klī | śaṃ phajanyamūtrarīge | bhā.
mūtra(vot)saṅgaḥ | puṃ | mūtrāghātabhede | tasya
lakṣaṇaṃ—“vastau vāyvathavā nāḍi maṇau vā yasya
dehinaḥ | mūtraṃ pravṛttaṃ sañjeta saraktaṃ vā pravāhataḥ
sarvecchanairalpamalpaṃ sarujaṃ vātha nīrujam | viguṇānilajo vyādhiḥ sa mūtrotsaṅgasaṃjñitaḥ ||” mā. ni.
mūtrasādaḥ | puṃ | mūtrāghātabhede | lakṣaṇaṃ—
“pittaṃ kapho dvāvapi vā saṃhanye te'nilena cet
kṛcchrānmūtraṃ tadā pītaṃ raktaṃ śvītaṃ ghanaṃ sravet

32.21.3

sadāhaṃ rocanāśaṅkhacūrṇavarṇaṃ bhavecca tat | śuṣkaṃ
samastavarṇaṃ vā mūtrasādaṃ vadanti tam ||” mā. ni.
mūtrakṣayaḥ | puṃ | mūtrāghātabhede | “rūkṣasya
klāntadehasya vastisthau pittamārutau | mūtrakṣayaṃ
sarugdāhaṃ janayetāṃ tadāhvayam ||” mā. ni.
mūtrāghātaḥ | puṃ | vayodaśavidhamūtrarodharīge
nidānādi—“jāyante kupitairdoṣairmūtrāghātāstrayodaśa | prāyo mūtravighātādyairvātakuṇḍalikādayaḥ ||”
yathā—vātakuṇḍālikā aṣṭhīlā vātavastiḥ mūtrātītaḥ mūtrajaṭharaḥ mūtrotsaṅgaḥ mūtrakṣayaḥ mūtragranthiḥ
mūtrapūyakrama uṣṇavātaḥ mūtrasādaḥ vid‌vighātaḥ
vastikuṇḍalaḥ iti | mā. ni. | sadyate dvādaśa
uktāḥ | eṣāṃ lakṣaṇāni svasvaparyāye draṣṭavyāni
mūtrātisāraḥ | puṃ mūtrabāhulyaroge | somaroge | vaṅgasūtrā
mūtrātītaḥ | puṃ | mūtrāghātabhede | tasya lakṣaṇaṃ
—“ciraṃ dhārayato mūtraṃ tvarayā na pravarttate | mehamānasya mandaṃ vā mūtrātītaḥ sa ucyate ||” mā. ni.
mūtrādhikyam | lī | śībhrajanyamūtrabāhulyaroge
mūtrātisāraṃ | bhā.
mūtrāśayaḥ | puṃ | nābhiradho-vastisthāne
“vastirmūtrāśayaḥ smṛtaḥ |” rā. ni. va. 18
mūtrāṣṭa(ka)m | lī | “gojāvimahiṣāśvānāṃ
kharoṣṭrakariṇāṃ tathā | mūtrāṣṭakamiti khyātaṃ
sarvvakṣārālpu sammatam ||” pa. pra. 24. | bhā. pra. 4bha.
bāla. ci.
mūrtikā | strī | sallakīvṛkṣe | vai. nigha.
mūtroṣṇatā | strī | pittajanyamūtraroge | bhā.
mūrkhaḥ | puṃ | vanamudge | māghe | māthakaśāne
vivā. | strī (khī) | mūrkhāyām | vai. nigha.
mūccharnam (nā) | lī, strī | pāradasya
saṃskāraviśeṣe | rasa.ci. 5a. | See pāradaḥ

32.21.4

mūcrchā | strī | sarvvathā jñānaśūnyatāyāṃ, rūpādemūcchālaḥ}
mūrcchitaḥ } tri | mūrcchāyukte | ama.
mūrttiḥ (mat) | strī, lī | śarīre | rā.ni.
va. 18 | lacāyām | vai. nigha
mūrddhakarṇī (paṃro) | strī | kūce | hārā.
mūrddhakholaḥ | puṃ | jalapāṣāṇyām | ॅṭokā,
ॅṭoke | cikā.
mūrddhajaḥ | puṃ, lī | keśe | rā.ni.va. 18 | strī
(jā) | bālake | vīṇāṃ | bhā. sa. 1bha. cittavibhramajva
ci. | “surāmuddejameghācca…||”
mūrddhapuṣpaḥ | puṃ | śirīṣavṛkṣe | śa. bhā.
mūrddharasaḥ | puṃ | annaphene | ॅoṭara phena
śa. ca.
mūrddhaveṣṭanam | lī | uṣṇīṣe | pāgar̤ī
he. ca.
mūrddhā (n) | puṃ | mastake | rā. ni. va. 18
hemp. khanāmakhyātavṛkṣe | dhanurguṇīpathīyyā
kadaloṃ sadṛśasvalpa viṭapā duṣpaḍaha, hathor̤a iti ca
loke | su. sū. 38|39a. pittaśamane | mūrttā, mūrgī,
mṛṅgarasa, mūrcchapuṣī, ॅvāॅr̤ākaū | ciṃ carṣaṇadāra
dhaṃ gonasaphaṇa | taiṃ cāṃgaceṭṭu, saga, caga | vama.
moravela, muharuli | tā. marūla | tatparyyāyāḥ,—
devī madhurasā moraṭā tejanīsravā madhusikā
dhanuḥśre ṇī gokarṇī pīluparṇī karṇyakārī dṛr̤havvikā
dhanurguṇā dhanurmālā dhanuḥśākhā sruvā mūrkhā
madhuśreṇī sudhīrāḥ suraṅgikā devaśreṇī pṛthaktvacā madhūsavā catiraptā pīluparṇikā divyalatā
jvalinī gopavallī | guṇāḥ—“sarā guruḥ
svādustiktā pittāsramehatṛṭ | vidoṣahṛnnāhadroga
kaṇḍū kuṣṭhajvarāpahā ||” bhā. | mūlaṃ rājyayakṣmaharam
mūrcchābhāve pippalīmūlaṃ | si. yo. kaphanasaṃgamane
mūlam | lī | pippalīmūle | puṣkaramūle | kūḍaviṭabhaṃsa | rā.ni.va.6 | vai. nigha. vā vyā. praśaṅkhola
ci. | vā. u. 5a. | tarumūle | | rā. ni. va. 2

32.21.5

hetau | bhā. | kāraṇe | ca. sū. 1a.
mūlakam | lī, puṃ | (Raphauns sativus.) Radish. khanāmakhyāta mūlaśākaviśeṣe
mūlām̐ | hiṃ dā. mūlī | meṃ kaṃ tā. mūlaṃgi | taiṃ
mulaṃgigaḍḍa | tatparyyāyāḥ,—rājāvukaḥ mahākandaḥ
arukandakaṃ hastidantaṃ hastidantakaṃ nīlaṇkaṇṭhaṃ
salāhaṃ dīrghapatrakaṃ dīrghamūlakaṃ mṛtsāraṃ kandamūlaṃ
sitaṃ śaṅkhamūlaṃ hariparṇyaṃ ruciraṃ dīrghakandakaṃ
kuñjara cāramūlaṃ | mūlakaṃ pañcavidhaṃ—cāṇakya-raktanapiṇḍa-bāla-garja rabhedena | viśeṣāstattatparyyāye
dṛśyāḥ | bhāvamiśreṇa mūlakasya dvibhedaḥ kṛtaḥ bālaṃ
mahacceti | kathi mūlā va pāṃkā mūlā | sā.
guṇāḥ—“mūlakaṃ khaṭukamapi kṣu ṣāṇaṃ saṃvardhayati
tridoṣaiyitvāt |” su. sū. 40a. | tīkṣṇam uṣṇaṃ
kaṭukaṃ grāhi doṣanam aśagulyahṛdrogahṛraṃ guru
rucyaṃ vātaghnañca | rā.ni.va. 7 | svayaṃ yāsāttipīnasaśūla | śuṣkaṃ tat śrīyathaṃ laghu vidoṣaghnañca | tatpuṣpaṃ
pittaśleṣmaghnaṃ | phalaṃ vātakaphaghnañca | madaḥ va. 7 | laghu
tat—kaṭu uṣṇaṃ laghu pācanaṃ rucyaṃ tridoṣaghnaṃ
svarye jvaraśvāsaghnaṃ nāsārogaghnaṃ kaṇṭharogaghnaṃ netrāmayahṛrañca | mahattat rucīṣṇaṃ guru tridoṣajanakaṃ
chedayitvā tat vidoṣaghnam | tacailaguṇāḥ…
tīkṣṇaṃ laghu uṣṇavīryyaṃ kaṭu kaṭuvipākaṃ saraṃ vātakaphakṛmikuṣṭhapramehaśirorogaharam | su. sū. 45a.
tatvacaguṇāḥ…“pācanaṃ laghu rucīṣṇam |” “patraṃ
mūlakajaṃ navam | saṃhasitaṃ vidoṣamaprasidghaṃ
kaphapittakṛt ||” bhā. pra. 1bha. śā. va. | “mūlakaṃ guru
viṣṭambhi tīkṣṇoṣṇaṃ vidoṣakṛt | tadeva sarpiṣvaktaṃ(kaphakṛdvātapittajit ||” “bālamūlakapacī tu

32.21.6

mūlakacchadaḥ | puṃ | kṣaṇāśriyau | kāna
majinā | he. nigha.
mūlakaparṇī | strī | śobhāñjanavṛkṣe | majinā
gām̐cha | ra. mā.
mūlakapotā | strī | bālamūlake | kaci
mūlām̐ | vā.ci. 8a.
mūlakapotikā | strī | ativālamūlake
ati kaci mūlām̐ | yoga ra. madhyajvare | guṇāḥ—
kaṭutiktarasā uṣṇāvīryyā laghupākā | prabhāvasya
sarvvadoṣaghnatā kaphijanakatā ca | “sarvvadoṣahṛrā
laghvī kaphaghnā mūlakapotikā |” sū. sū. 45a.
cāṇakyamūlake | vai. nigha.
mūlakabījam | lī | mūlakamaśro | mūlām̐ca
vici | bhā.
mūlakabhūlā | strī | caurauṣadhace | ṣa. mu.
corakākolyām | vai. nigha
mūlakarkīṭī | strī | śamīdumbare | vai. nigha.
mūlakaviṣam | lī | kandaviṣabhede | su. kanpa.
2a. | See kandaviṣaṃ
mūlakaśākaḥ | puṃ | mūlakapave
mūlakacāraḥ | puṃ | śuṣkamūlakacāre | ṣa. da.
granthi. ci. | [ va. da
mūlagranthiḥ | strī | vallidūrvvāyām | rā. ni.
mūlajaḥ | vi | yo mūlādutpadyate | yathā padmādikam | he. ca. | strī | bhārdra ke | bhāṃdā
rā. ni. va. 6
mūlajihvā | strī | sūkṣmajihvādhīvattijihvāmūle | rā. ni. va. 18
mūlaparṇī | strī | maṇḍūkaparṇyām | thūlakūr̤i
pa. mu.
mūlapuṣkaram | lī | puṣkaramūle | kuṣṭakanda
rā. ni. va. 6
mūlapotī | strī | mālave prasiddhāyāṃ potikāyām | saṃ mālavirali | kaṃ tām̐daḍavasale
satparyāyāḥ, — kṣudravallī potikā kṣudrapotikā
rudropadakanāmnī vallīśākakaṭūktikā | guṇāḥ —
picchilo tathā balyā laghuḥ kāntipuṣṭikarī kacā
jaṭharānaladopanī ca | rā.ni.va.7| kṣārama
vallikāyām | rā.ni.va.23
mūlaphalaḥ (lā) | puṃ, strī| panasavṛkṣe | vai.
nigha.

32.21.7

mūlaphaladaḥ | puṃ | panasavṛkṣe | kām̐ṭhāla gācha
rā.ni.va.11
mūlarasaḥ | puṃ | mauraṭalatāyāṃ | ra.mā.
mūlavirecanam | klī | bṛhatādiśiphārūpaśreṣṭhavirecane | taduktaṃ — “saptalā śaṅkhinī dantī
dravantī girikarṇikā | śyāmāmodakotthā ca
prakīryā codikī tathā | gavākṣī gavākṣī ca
kṛṣācī girikarṇikā | mayūravidalā caitra
bhavenmūlavirecanam ||” vā.ci.4a.
mūlaviṣam | klī | sthāvaraviṣāntargatakṣīrādau
guṇāḥ — udveṣṭanaṃ mohakaraṃ pralāpajanakañca
bhā.pra.4ma.viṣa.ci. | kṣīsakāṇḍamāraguñjāsugandhagarga rakakaraghāṭaviṣucchikhāvijayānīti ṣaṣṭhī
mūlaviṣāṇi | “udveṣṭanaṃ mūlaviṣaiḥ pralāpī moha
eva ca |” su.kalpa.2a. | [ va.1
mūlavoram | klī | puṣkaramūle | kūr̤a| mada.
mūlavacaḥ | puṃ | śālmalidṛkṣe | śimula gācha
rā.ni.va.8
mūlaśākaḥ | puṃ | mūlapradhānaśāke | sūraṇādau
te ca gṛhaṇaguṇāḥ | rāja.3pra.
mūlaśo(sā)dhanaḥ | puṃ | puskarīkavṛkṣe
guṃñjhiṅgā | vai.nigha.
mūlā (lo) | strī | gṛhagodhikāyāṃ | vikkā
śatāvayrī | rā.ni.va 4
mūlādhāraḥ | puṃ | guhyaliṅgayormadhye aṅgulidvayamitasthāne | tantram
mūlāṅgama | klī | mūlake | mūlāṃ | rā.ni.va.7
mūlikā | strī | mūlake | mūlasamūhe | mūloṣadhau
rasa.ra.rasamauṣadhaṃ | caurikāyām | he.nigha.
mūlikāmūlam | klī | kṣīrikābhūle | he.
nigha.2bha. sarvvaja. ci.
mūlinīvargaḥ | puṃ | prayoge praśastamūlānāmmūleram | klī, puṃ | jaṭāmāṃsābhū | uṣā.
mūṣa(ṣa)lī | strī | tālamūlyām | vai. nigha.
mūṣakaḥ | puṃ | tarumūṣike | tejasāvarttanyām
gu.ra.
mūṣa (ṣi) kakarṇī (parṇikā) | strī
ākhukarṇīlatāyām | mūṣākānī | dravyām
rā.ni.va.35

32.21.8

mūṣakamāro | strī | mṛtyaṃ śīlatāyām
rā.ni.va.5
mūṣakayugmam | klo | jhañjhaṭīdhaṃmūṣākarṇīdvaye
vai. nigha. śrītajja. cintālakādiśītārirase
mūṣakaśatruḥ | puṃ | bir̤āle | vai. nigha.
mūṣakaśrā (śrā) vaṇī | strī | mūṣikakaṇyoṃ
mūṣākānī | vai.nigha.
mūṣa(ṣi)kā | strī | ākhukarṇīm | īndurakānī | ra.mā. | mūṣikāyām | gu.ra.
mūṣakāhvayā (hrā) | stro | mūṣikamāthyām
hendurakānī | ākhukarṇyam | mūṣākānī
dantīdṛkṣe | he.nigha.
mūṣā | strī | gokṣuradṛkṣe | vai.nigha. | devatār̤avṛkṣe | mūṣikāyām | dhātudravapaṇapātraviśeṣe | mūci
mūṣāka(pa)rṇī | strī | (Salvinia cucullata.) ākhukarṇyam | mūṣākānī | gu.ra.
mūṣātuttham | klo | naulatutyake | naula
tuṃtiyā | he.ca.
mūṣikā | puṃ | viśiṣṭaśajantuviśeṣai | īndura
tannāmagaṇāḥ — garhitaṃ māndakaraṃ guru dujjarañca
mūṣikaka(pa)rṇī | stro | ākhukarṇolatāyām
indurakānī latā | amma.
mūṣikatailam | klī | yaunikande tailam
tilatailaṃ 4 śa, mūṣikamāṃsaṃ 1 śa, khaṇḍaśaḥ kṛtvā
taile paktavyaṃ, māsi dravībhūte tailasiddhiḥ bhavati
sā.kau.
mūṣikaraṅkaḥ | stro | mūṣikalomni | su.kalpa.
1a.
mūṣikā | stro | kaṣṭadantovṛkṣe | kāna ur̤o
ra.mā. | ākhuparṇīm | īndurakānī pānā | pa.
su. | gocarake | vai. nigha. | nirviṣajalokāyām
nirviṣa joṃka viśeṣa | “mūṣikākṛti-varṇānigamyā ca mūṣikā |” su.sū.13a.
mūṣikādyatailam | klo | gudabhraṃśe tailam
pāṭhaḥ—“mūṣikāmāṃsakaṣūḍhaṃ daśamūlaṃ payonvitaṃ
cittakaṃ dvipacañcātha kāyaśāmṛṇo'mbabhi | pādāvaśeṣamutsevyaṃ tailaṃ pāthaṃ payaḥ samaṃ | jīvanīyaiśca
satyādaiḥ pacenmṛdagninā bhiṣak | abhyaṅgādāmayattvāśu

32.21.9

gudabhraṃśaṃ sudāruṇam ||” kārtha--mūṣikamāṃsa 4
pa. daśamūla aṭo'ka ১ প. citāmūla 2 pa.
kalka—jīvanīyagaṇa milita ṭoṭalaira siki
mūṣikārātiḥ | puṃ | bir̤āle | vir̤āla
rā.ni.va.18
mūṣikārāvuḥ | puṃ | pharvvavṛnte
mūṣikāriḥ | puṃ | mūṣikanauṣadhaviśeṣe
khandiramārī iti paścimadeśe khyātaḥ | guṇāḥ—
“mūṣikāristu kaṭuko netrāyākhuviṣāpahaḥ | vraṇadoṣa-nevarogaṃ nāśayediti ca śrutam ||” vai. nigha.
mūṣikāhvayaḥ | puṃ | ākhukarṇyām | īndurakānī
pānā| dravyāṃ | rā.ni.va.5
mūṣī (kā) | strī | mūṣike | vṛddhadundure
āṃgaśera īndura | rā.ni.va.18
mūṣokaḥ | puṃ | mūṣike | gra.ra.
mūṣokakarṇī | strī | ākhukarṇṇām | īndurakānī | gra.ra.
mṛgaḥ | puṃ | paśumātre | te ca hariśādayaḥ | te
tu drutavilambitaplavagatibhedena tridhā, tathāśrayasthānabhedenāpi vikhastalajalāśayatvena vividhāḥ bhavanti
punaśca te prasaṅga-pratuda-biṣkira-bhedena | vibhedāḥ,
svabhāvato'pi bayo bhedāśceṣāñjuktāḥ | evaṃ mṛgajātayo
navadhā | teṣāṃ lakṣaṇādikaṃ svasvapayyāye draṣṭavyam
mṛga hariśādayaḥ svārtha dutagamanādutsaṅgasaṃjñāḥ | tathā
taduditamāṃsaca pathyaṃ bastaṃ laghu vīryyamadapradaśca
tathā gajakhaṅgagayādayaḥ svabhāvato vikhaviprasaṃjñatavaḥ
iti tathāsaṃjñāḥ | taduktaṃ māṃsaśca picchilaṃ baddhakāsavātaghnaṃ guru ca | sārasa haṃsabalākācakrakroñcādayo jalaplavanāt pravarttasaṃjñāḥ | tanmāṃsaṃ guruvaṃ
baladañca | “dhata sthitā the gatiṃto'pi deśādyanva
yātā mṛgapakṣimukhyāḥ | svaikhīcitasthānavivarttanena
māṃse'pi teṣāṃ guṇaparyyayāḥ syuḥ ||” rā.ni.va.17
mṛganābhau | māgaśīrṣe māsi | a.ṭo.bha.

32.21.10

mṛgakhurī | strī | hariṇakhure | vai.nigha.
mṛgagandhā | strī | kṣudraparṇyām | vai.nigha.
mṛgagāminī | strī | bir̤aṅgāthāṃ | vir̤aṅga
rā.ni.va.6
mṛgagharmajam | klī | javādinagadravye, gandharāje | rā.ni.va.12
mṛgacirrbhaṭā | strī | madhupirbhaṭikāyām | madhū
phūṭo | vai.nigha.
mṛgaceṭakaḥ | puṃ | gandhamārjāre | khāṭāśa
pra.mā.
mṛgajarasaḥ
mṛgajaṅguḥ
mṛgajā
mṛgajṛmbhaḥ
mṛgadaṃśakaḥ
mṛgadhūrttaḥ
mṛganābhiḥ (jā)
mṛganābhyādyavalehaḥ
mṛgapatiḥ
mṛgapālikā
mṛgapriyam
mṛgapriyakaḥ
mṛgabhakṣā
mṛgabhojanī
mṛgamadaḥ (dā)
mṛgamadavāsā
mṛgamātṛkaḥ (kā)
mṛgamālārasaḥ
mṛgayuḥ
mṛgarasā
mṛgarājaḥ (ṭa)
mṛgarāṭikā
mṛgaripuḥ
mṛgarogaḥ
mṛgalaṇḍikā
mṛgalī majam
mṛgavallabhaḥ
mṛgaśṛṅgam
mṛgacīram
mṛgā
mṛgāṅkaḥ
mṛgāṅka(ṅga)jaḥ
mṛgāṅkamukuṭāryaḥ
mṛgāṅkarasaḥ
nihantanaḥ | rasasya bhakṣanā hema bhakṣīñcāya
pradīyatet | guñjācatuṣṭayañcāsya maricaiḥ sevayedviṣak | pippalīdaśasairvāpi madhunā līhayedudhaḥ
pathyaṃ sulaghumāṃsīna prāgrabhī'sya pradīyatet ||"
pārā 1 to. svarṇabhasma 1 to. muktābhasma
2 to. gandhaka 2 to. doṣa
mṛṇālādyatailam | klī | vātarakte tailam
mṛṇālinī | strī | kamalagucche | mṛṇālī
mṛṇālī | klī | mṛṇāli | puṃ (in) | lāsajake, vīrakṣamūle | rā.ni.va.10
mṛtkaṇaḥ | puṃ | pāṣāṇe | trikā.
mṛtkam | klī | bhave | he.ca.
mṛtkāntakaḥ | puṃ | śṛgāle | hārā.
mṛtajovaḥ | puṃ | tilakakṣupe | tila gācha
mṛtajīvanī | strī | dugdhikāyām
mṛtajīvo (in) | puṃ | thikuī | vai. nigha.
mṛtamattaḥ | puṃ | śṛgāle | trikā.
mṛtavatsā | strī | mṛtasantatikāyām | lakṣaṇaṃ

32.21.11

mṛtasañjīvanarasaḥ | puṃ | atīsārādhikāre
mṛtasañjīvanī (surā) | strī | vājīkaraṇāmṛdukarkaṭaphalā| strī| karkaṭīlatāyām
kum̐r̤a gāṃcha| pa.su.
mṛdukarmī| strī| kaṭhinasya mṛdukaraṇe| su.ci.
1a.| [ va.13
mṛdukṛṣṇāyasam | klī| sīsadhātau| rā.ni.
mṛdukoṣṭhaḥ| tri| svalpauṣadhavirecanayogye
komalakoṭhe
mṛdukhuraḥ| puṃ| aśvasya pādarīgaviśeṣe| lakṣaṇaṃ
— “mṛdukhuraśca vikhyāto mṛdurbhavya khuro bhavet |”
ja.ha.16a.
mṛdugamanā| strī| haṃsāyām| rā.ni.va.16
mṛdugranthiḥ| puṃ| majjaravṛkṣe| rā.ni.va.8
mṛducarmmī (n) | puṃ| bhūrjjavṛkṣe| rā.ni.va.6
mṛducchadaḥ| puṃ| kīdṛkṣavṛkṣaprasiddhe phīkhālo
rā.ni.va.7| nale| nala gām̐cha| rā.ni.va.8
śrotālavṛkṣe | rā.ni.va.6 | raktalajjātukai
vai.nighaṃ.| bhūrjjavṛkṣe| he.ca.| kṣīraṇyāṃ choṭo
laṭā| kukuradugdhī| kūkuraśiṃbhā| rā.ni.va.4
jhillinīvṛkṣe| pikhīkharjūravṛkṣe| rā.ni.va.8
mṛducchadā| strī| bhūmikharjūravṛkṣe
mṛdutālaḥ| puṃ| śrītāle| rā.ni.va.6
mṛdutvak (c)| puṃ| bhūrjjavṛkṣe| ama.
mṛdudarbhaḥ| puṃ| guptakuśe| vai.nighaṃ.
mṛdudvakam| klī| svarṇa| śa.ca.
mṛdupatraḥ| puṃ| nale| nala gāṃcha| rā.ni.va.
8| bhūrjjavṛkṣe| rā.ni.va.6| śākaviśeṣe
raktacillo| vai.nighaṃ.| klī| komalapatre
mṛdupatrā (lī) | stro | cillośāke | raktacillośāke| rā.ni.va.7
mṛduparvvakaḥ (rvvī) | puṃ | vetase| vetavṛkṣe
veur̤a dām̐śa| rā.ni.va.7
mṛdupuṣpaḥ (kaḥ) | puṃ | śirīṣavṛkṣe| śirīṣa
gām̐cha| ra.mā.| rā.ni.va.6
mṛduphalam| klī| parūṣakaphale| vā.ṭī.aruṇa.
mṛduphalaḥ| puṃ| vikaṅkatavṛkṣe| bam̐īṃci gām̐cha
rā.ni.va.6| vikaṅkaṭavṛkṣe| madhūnārikelavṛkṣe

32.21.12

rā.ni.va.11| parūṣakavṛkṣe| vai.nighaṃ.| [vai.nighaṃ.
mṛdubījaḥ| puṃ| vikaṅkatavṛkṣe| bam̐īṃci gām̐cha
meghakaphaḥ| puṃ| karakāthām| dvārā.
meghacintakaḥ
meghajīvakaḥ } puṃ| cātakapakṣiṇi| śa.ca.
meghajīvanaḥ| puṃ | cātake| rā.ni.va.
tālavṛkṣe| cāṣapakṣiṇi
meghanādaḥ| puṃ| taṇḍulīyāke| pa.su.| raktataṇḍulīyakai| meghanādarase| rasa.ra.stanaro.ci.
palāśavṛkṣe| pra.ra.| vai.nigha.2bha.antakajja.ci.
mṛtasañjīvanyāṃ| mayūre| vir̤āle| kāge| cikā.
varuṇaghane| meṣa.suṭha.ci.| ‘meghanādāpriyaṅgulā |’
meghanādānulāsakaḥ (lāso) | puṃ
mayūre| rā.ni.va.16| ama.
meghanāmā | puṃ | sūstake| ama.| taṇḍulīyaśāke| vai.nighaṃ.
meghanīlakaḥ| puṃ| sāttailaphale| vai.nigha.
meghapuṣpaḥ| puṃ. klī| vajñamūrchau| rā.ni.va 24
mustake| abhre| nadījale| se.| jale| ama.
meghapuṣpo| stro | vetase | jale | ama.
karakāthām
meghaprabhavaḥ| puṃ| jale| rā.ni.va.14
meghaphalaḥ| puṃ| vikaṅkataphalavṛkṣe| ṭeṃbarigāṃcha
rā.ni.va.11
meghabhūtiḥ| puṃ| vañce| pra.ra.
meghara (rā) vaḥ | puṃ | saṅghātacarajalapakṣiṇi
guṇāḥ—mutravat | casū.27a. | ci.kra.ka.bālaci.| mayūre
meghavarṇā | strī | bhūmikambuvṛkṣe | nadījambūvṛkṣe| vai.nighaṃ.| nīlovṛkṣe| śa.ca.
meghasāraḥ| puṃ| cīnakarpūre| rā.ni.va.12
meghasuhṛt| puṃ| mayūre| he.ca.
meghaskando (n) | puṃ | mahāsiṃhe| bar̤asiṃś| rā.ni.va.16| [ni.va 12
meghastanitodbhavaḥ| puṃ| vikaṅkakavṛkṣe| rā.
meghasvanāṅkuraḥ| puṃ| vaidūryyamaṇī| pa.su.
meghākhyam| klī| sustake| ra.mā.
meghāgamaḥ| puṃ| dhārākadambe | [ketikavṛkṣa
rā.ni.va8| varṣākāle| mu.ra.

32.21.13

meghāgamapriyaḥ| puṃ| dhārākadambe| vai.nighaṃ.
meghānandaḥ (ndā) | puṃ, stro| mayūre| bannākāyām| rā.ni.va.16

32.6.1

meghānando (n) | pu| mayūre| rā.ni.va.16
meghāntaḥ| puṃ| śaratkāle| rā.ni.va.21
meghāmaḥ| puṃ| dhārākadambavṛkṣe
meghābhā| strī| bhūjambūvṛkṣe | jāma gām̐cha
hai.niva.
meghāsthi| klī| karakāyām! śilā| vikā.
meghāhvaḥ| puṃ| abhrake| uśīre| vai.nigha.2bha.
pittaśleṣmasaṃnipātaci.| muktāyām
mecakaḥ| puṃ| suktakavṛkṣe| pautaśāle| kundurukhoṭo| hai.nigha.| picchacandrake| me.| vividhavarṇe | kṛṣṇāpītaraktavarṇāṃ | sā.ni.atisāraci.
mandaviṣahastijātī| su.kalpa.8a. | dhūme
śobhāñjane| pra.ra. | rucakaśarkarā bhā.| klī
sauvīrāñjane| surmmā| pa.su.| śroto'ñjane| me.
sauvarcalalavaṇe| vir̤alavaṇe| vai.nigha.
mecakā| strī| vanakārpāsyām| vana kārpāsa
vai.nigha.
mecakāñjanam| klī| kṛṣṇāñjane| kāla
añjana| vai.nigha.
mecakābhinnā| strī| vatsādanīlatāyām
pātālagārur̤o| rā.ni.va.3
meṭulā | strī | āmalakyām | śa.va.
meṭhaḥ (ḍhāḥ) | puṃ | meṣe| cheṃḍā| pa.su.
meṭhikā| strī| alameṣakavṛkṣān| phūra
mer̤āśiṃge| vai.nigha.
medraḥ| puṃ| śiśnaṃ| rā.ni.va.18| sagarbhayāsya
saptabhirmāsairyyavati | sukhabaudhaḥ
medramṛṅgī| strī| meṣaśṛṅgayāṃ| pa.su.
medrāsthi| klī| śihāsthini| ca.śā.7a.
medahaḥ (kaḥ)| puṃ| meṣe| pra.ra.
methā| strī| methikāyām| rā.ni.va.6
methiḥ (kā, thī)| strī| Trigonella
khanāmakhyātagandhadravye | meti | hiṃ meṃ methī| baṃ
methaya | taiṃ mestulu| tā. vendayam | sā diśamethī vanamethīti | tatparyyāyāḥ,—maithinī dīpanī
bahupatrikā vedhanī gandhaphalā garubījā jyotiḥ
vallarī candrikā mālyā miśrapuṣpā kairavī kuñcikā

32.6.2

bahuparṇī pītabījā | guṇāḥ—kaṭuḥ uṣṇā raktapittakarī caraucakaghnī vātaghnī dīpanī ca
rā.ni.va.6 | anyā—“tataḥ svalpaguṇā vanyā
vājināṃ sā tu pūjitā |” bhā. | “methikā
vātaśamanī vejikā vātalā matā |” kaci.160.
methino | strī | medhikāyām | (meti
rā.ni.va.6
methomodakaḥ | puṃ | vājīkaraṇādhyāye | pāṭhaḥ
—“trikaṭukitriphalāmastakavacadhacānakaṃ | kaṭphalaṃ
pauṣkaraṃ śṛṅgī yamānī saindhavaṃ viḍaṃ | tālīsakeśaraṃ
patraṃ lavīlā ca phalaṃ tathā | yāvantyetāni cūrṇāni
tāvadeva ca medhikā | saṃcūryya gur̤akhaṇḍārthaṃ
purātanagur̤èna tu | ghṛtena madhunā miśraṃ khādedagnivalaṃ
prati ||” rasa.ra.
medaḥ | klī | śarīrasthacaturthadhātau | māṃsajasnehe
māṃsasārabhūtadhātau | (medadhātū | tatparyyāyāḥ,—
vapā vasā māṃsasāraḥ māṃsasnehaḥ | tanasvarūpāyi
—“yanmāsaṃ svāgninā pakkaṃ tanmeda iti kathyate |”
guṇāḥ—“tadatīva guru snigdhasvalakāryyahitaṃ dṛśam
medo hi sarvvabhūtānāmudarasthamasthiṣu sthitam
ataevodare vṛddhiḥ prāthī medasvino bhavet ||” bhā.
puṃ | alaktakāyām | rā.ni.va.5
medaḥsāraḥ | vi | medasvini | balavarṇaneva
keśalomanakhadantauṣṭhamūtrapurīṣeṣu viśeṣataḥ snigdhaḥ
medaḥsārāṇāṃ | sā sāratā vitteśvaryyasukhopabhogapradānāttvājjavaṃ sukumārīpacāratāmācaṣṭe | ca.
vi.8a. | strī (rā) | medāyām | (medā
rā.ni.va.5
medakaḥ | puṃ | jagalasurāyā ghanaṃtarasurāyām
“medako jagalādghanaḥ |” pa.pra.2kha.| ca.śā.8a.
medakodravā | strī | medāyāṃ | ra.mā.
medagajjvaraḥ | puṃ | tadāśritajvare | lakṣaṇam
—“śramo khedastṛṣā mūrcchā pralāpaśchaddireva ca

32.6.3

daurgandhyārīcakau glānirmedasthe cāsahiṣṇutā ||”
mā.ni.
medajaḥ | puṃ | bhūmijaguggulau | rā.ni.va.12
medapucchaḥ | puṃ | eḍake | dumbā meṣa | tanmāṃsaguṇāḥ—“medapucchodbhavaṃ hṛdyamaurabhrasadṛśaṃ guṇaiḥ ||”
sū.sū.46a.
medabhavaḥ | puṃ | medaghātau | vai.nigha.
medasannibhā | strī | dugdhapheyikāyām
medasamudbhavam | klī | asthani | strī (vā)
vasāyāṃ | vai.nigha.
medasamudbhūtā | strī | medadhātau | he.nigha.
medaskam | klī | māṃse
medaskṛt | klī | māṃse | he.ca.
medā | strī | svanāmakhyātalatākhyātaśukrakandaviśeṣe | sā ca madhyameśajātā laghumedā iti gaur̤adeśe prasiddhā | teṃ jīviyasatīceṭṭu, prakupuṣpaceṭṭu
tatparyyāyāḥ,—medaḥsārā medinī medovatī
medodbhavā jīvanī śreṣṭhā manicchidrā diśāvarī vasā
svalpaparṇikā saṃhṛvato madhurā snigdhā medhā dravā
sādhvī ślakṣṇā bahuranbikā puruṣapatnikā | guṇāḥ
madhurā śītā pittadāhakāsanī rājayakṣmakṣayaharī
vātalā ca | “medāpi śukrakandaḥ syāt medodhātumiva stravet ||” rā.ni.va.5 | See mahāmedā
medādvayam | klī | medāyāṃ mahāmedāyāñca
vā.sū.15a.jīvantyādiḥ | “jīvantī kākolī
mede dve sūkṣmāpaparṇī ca |”
medinī | strī | medāyāṃ | ajamodāyām
gāndhāroḍane | rā.ni.va.5

First 37 of 127 passages. Read on

Linked texts (17)