Tithyarka 5.p1
Tithyarka 5.p1
- Language
- Sanskrit
5.p1.1
ihaiva prasaṅgāditaramahādvādaśīnāmāni brahmavaivartte—
“unmīlanī vañjulā ca trispṛśā pakṣavarddhinī
jayā ca vijayā caiva jayantī pāpanāśinī
dvādaśyo'ṣṭau mahāpuṇyāḥ sarvapāpaharā dvijāḥ ! ||” iti
etāsāṃ lakṣaṇādikaṃ pracurapracārābhāvānnoktamiti saṃkṣepaḥ
āśvinakṛṣṇadvādaśyāṃ saṃnyāsināṃ mahālayaśrāddhamuktaṃ vāyupurāṇe—
“saṃnyāsino'pyābdikādi putraḥ kuryād yathāvidhi
mahālaye tu yacchrāddhaṃ dvādaśyāṃ pārvaṇena tu ||” iti
āśvinaśukladvādaśyāṃ padmanābhapūjoktā nirṇayāmṛte vārāhapurāṇe—
"samyagāśvayuje māsi dvādaśyāṃ śuklapakṣake
saṅkalpyābhyarcayeddevaṃ padmanābhaṃ sanātanam ||” iti
kārttikakṛṣṇadvādaśyāṃ govatsadvādaśīvratam | taduktaṃ madanaratne
bhaviṣye"samprāpte kārttike māsi kṛṣṇapakṣe kuruttama !
mahāpuṇyavrataṃ strīṇāṃ govatsadvādaśīvratam ||”
vratavidhistatraiva"dvādaśyāṃ kṛtasaṅkalpaḥ snātvā puṇye jalāśaye
naro vā yadi vā nārī naktaṃ saṅkalpya cetasi
tato madhyāhnasamaye kṛtvā devārcanādikam
pratīkṣetāgamaṃ bhaktyā gavāṃ godhyānatatparaḥ
savatsāṃ tulyavarṇāṃ ca śīlinīṃ gāṃ payasvinīm
candanādibhirālipya puṣpamālābhirarcayet
arghyaṃ tāmramaye pātre kṛtvā puṣpākṣataistilaiḥ
pādamūle tu dadyādvai mantreṇānena pāṇḍava !
kṣīrodārṇavasambhṛte ! surāsuranamaskṛte !
sarvadevamaye ! mātargṛhāṇārghyaṃ namo namaḥ
datvārghyaṃ sākṣataṃ puṇyaṃ tajjalaṃ mūrdhni nikṣipet
tato māṣādisaṃsiddhān vaṭakān vinivedayet
pañca sapta daśaikaṃ vā yathāvibhavamātmanaḥ |” iti
gogrāse mantrau—
“saurabheyyaḥ sarvahitāḥ pavitrāḥ puṇyarāśayaḥ
pratigṛhṇantu me grāsaṃ gāvastrailokyamātaraḥ
5.p1.2
surabhi ! tvaṃ jaganmātardevi ! viṣṇupade sthitā
sarvadevamaye ! grāsaṃ mayā dattamamaṃ grasa ||” iti
prārthanā—
“prārthayeccāśiṣaḥ samyak baddhvāgre karasampuṭam
sarvavedamaye ! devi ! sarvadevairalaṃkṛte !
mātarmamābhilaṣitaṃ saphalaṃ kuru nandini ! |” iti
atra varjyaṃ tatraiva—
“taddine tāpikāpakkaṃ sthālīpakaṃ yudhiṣṭhira !
gokṣīraṃ goghṛtaṃ caiva dadhi takraṃ ca varjayet ||” iti
‘tāpikā’ roṭikābharjanapātram
bhakṣyaṃ tatraiva—
“māṣānnaṃ kāmato'śnīyādrātrau vigatamatsaraḥ |” iti
iyaṃ sāyāhnavyāpinī grāhyā, gavāgamanapratīkṣokteḥ | dinadvaye
cetpūrvā,
“vatsapūjā vaṭaścaiva kartavyā prathame'hani |”
iti smṛtyantarāt | atra kārtikaḥ kṛṣṇapratipadādirgṛhyate,
śiṣṭācārāt
atha dvādaśīmārabhya pañcasu dineṣu nīrājanavidhirukto
nāradīye—
“āśvine kṛṣṇapakṣe tu dvādaśyādiṣu pañcasu
tithiṣūktaḥ pūrvarātrau nṛṇāṃ nīrājanavidhiḥ
nīrājayeyurdevāṃstu viprān gāśca turaṅgamān
jyeṣṭhān śreṣṭhān jaghanyāṃśca mātṛmukhyāṃśca yoṣitaḥ ||” iti
atrāśvino'māntaḥ | yamoddeśena sandhyākāle bahirdīpadānamuktaṃ
skānde | tatra mantraḥ—
“mṛtyunā pāśadaṇḍābhyāṃ kālenāmalayā saha
trayodaśyāṃ dīpadānātsūryajaḥ prīyatāṃ namaḥ ||” iti
kārttikaśukladvādaśyāṃ devotthāpanamuktaṃ rāmārcanacandrikāyām—
“pāraṇāhe pūrvarātrau ghaṇṭādīnvādayenmuhuḥ
vidhāya mahatīṃ pūjāṃ viṣṇumabhyarcya vaiṣṇavān ||” iti
utthāpanavidhistatraiva—
“idaṃ viṣṇuranenāśu talpādutthāpayetprabhum |”
paurāṇamantraḥ—
“brahmendrarudrāgnikuberasūryasomādibhirvandita ! vandanīya !
budhyasva deveśa ! jagannivāsa ! samaṃ prabhāveṇa sukhena deva
5.p1.3
iyaṃ tu dvādaśī devaprabodhārthaṃ vinirmitā
tvayaiva sarvalokānāṃ hitārthaṃ śeṣaśāyinā
uttiṣṭhottiṣṭha govinda ! tyaja nidrāṃ jagatpate !
tvayi supte jagannātha ! jagat suptaṃ bhavedidam
vibuddhe ca vibuddhyeta prasanno me bhavā'cyuta !
utthite ceṣṭate sarvamuttiṣṭhottiṣṭha mādhava !
gatā meghā viyaccaiva nirmalaṃ nirmalā diśaḥ
śāradāni ca puṣpāṇi gṛhāṇa mama keśava ! ||”
idaṃ devotthāpanamidānīntanā rāmārcanacandrikāta eva dvādaśyāṃ
kurvanti | vastutastu tatra śrīrāmotthāpanameva yuktam, rāghavādiśabdagrahaṇāt | itareṣāṃ kratubhujāmekādaśyāmeva pūrvoktavacanāditi | tacca prabhāte kāryam,
“rātrau jāgaraṇaṃ kuryādekādaśyāṃ surālaye
prabhāte vimale snātvā devamutthāpayetsudhīḥ ||”
iti bhaviṣyatpurāṇāt | tato devāgre cāturmāsyavratasamāptiḥ kāryā,
“caturddhā gṛhya vai cīrṇaṃ cāturmāsyaṃ vrataṃ naraiḥ
kārtike śuklapakṣe tu dvādaśyāṃ tatsamāpayet ||”
iti bhārate uktatvāt
tatra mantraḥ—
“idaṃ vrataṃ mayā deva ! kṛtaṃ prītyai tava prabho !
nyūnaṃ sampūrṇatāṃ yātu tvatprasādājjanārdana ! ||” iti
tato brāhmaṇebhyo niyamaṃ kathayitvā sadakṣiṇaṃ tad dravyaṃ datvā
pāraṇāṃ kuryāt | taduktaṃ brāhme—
“caturo vārṣikān māsān niyamaṃ yasya yatkṛtam
kathayitvā dvijebhyastaddadyādbhaktyā sadakṣiṇam
evaṃ visarjayed vipraṃ tato bhuñjīta tatsvayam|” iti
“māghe tu śukladvādaśyāṃ yamo hi bhagavān purā
tilānutpādayāmāsa tapaḥ kṛtvā sudāruṇam
rājā daśaratho bhūtastasyāṃ tānavatārayat
tilānāmādhipatye tu viṣṇustatra suraiḥ kṛtaḥ
tasyāmupoṣitaḥ snātvā tilaiḥ samyag yajeddharim
5.p1.4
tilatailena dīpāśca deyā devagṛheṣu ca
nivedayet tilāneva hotavyāśca tathā tilāḥ
tilān datvā tu viprebhyo bhakṣayecca tathā tilān||” iti
“prātaḥ snātvā hariṃ pūjya upavāsaṃ samarpayet
pāraṇāṃ tu tataḥ kuryād yathāsambhavamārgataḥ||” iti
“ajñānatimirāndhasya vratenānena keśava!
prasīda sumukho nātha! jñānadṛṣṭiprado bhava||” iti
“ajñānāndhena yatkiñcid mayā khaṇḍaṃ vrataṃ kṛtam
bhagavaṃstvatprasādena tadakhaṇḍamihāstu me
yathākhaṇḍaṃ jagatsarvaṃ tvameva puruṣottamaḥ
tathā khaṇḍamakhaṇḍaṃ me vrataṃ bhavatu keśava ! ||” iti
yathāsambhavamāgatān brāhmaṇān yathāśakti bhojayitveṣṭaiḥ saha
nārāyaṇasmaraṇapūrvakaṃ bhojanaṃ kuryādityarthaḥ | tathaiva nāradīye dvādaśīprakaraṇe—
“brāhmaṇāna bhojayecchaktyā pradadyāddakṣiṇāṃ tathā
tataḥ svabandhubhiḥ sārddhaṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ
kṛtapañcamahāyajñaḥ svayaṃ bhuñjīta vāgyataḥ |” iti
pāraṇāhe viśeṣaḥ skānde—
“kṛtvā caivopavāsaṃ tu yo'śnīyād dvādaśīdine
naivedyaṃ tulasīmiśraṃ hatyākoṭivināśanam ||” iti
hemādrau viṣṇurahasye—
“paramāpadamāpanno harṣe vā samupasthite
sūtake mṛtake caiva na tyājyaṃ dvādaśīvratam ||” iti
atra varjyānyuktāni brahmāṇḍe—
“kāṃsyaṃ māṃsaṃ surāṃ kṣaudraṃ lobhaṃ vitathabhāṣaṇam
vyāyāmañca pravāsaṃ ca divāsvāpamathāñjanam
tita(ḷa)piṣṭaṃ ( ? ) masūraṃ ca dvādaśaitāni vaiṣṇavaḥ
dvādaśyāṃ varjayennityaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate ||” iti
bṛhaspatirapi—
“divāniśaṃ parānnaṃ ca punarbhājanamaithune
kṣaudraṃ kāṃsyāmiṣe tailaṃ dvādaśyāmaṣṭa varjayet ||” iti
kāṃsyaṃ bhojanapātram | āmiṣāṇi coktāni rāmārcanacandrikāyāṃ pādme—
5.p1.5
“māṇyaṅgacūrṇaṃ carmāmbu jambīraṃ vījapūrakam
ayajñaśiṣṭaṃ māṃsādi yadviṣṇoraniveditam
dagdhamannaṃ masūrañca māṃsaṃ cetyaṣṭadhā''miṣam |”
tathā—
“gocchāgamahiṣīdugdhādanyadugdhādi cāmiṣam
dhānye mūsūrikā proktā annaṃ paryuṣitaṃ tathā
dvijakrītā rasāḥ sarve lavaṇaṃ bhūmijaṃ tathā
tāmrapātrasthitaṃ gavyaṃ jalaṃ palvalasaṃsthitam
ātmārthaṃ pācitaṃ cānnamāmiṣaṃ tatsmṛtaṃ budhaiḥ ||” iti
tāmrapātrasthamaikṣavamapi niṣiddham,
“aikṣavaṃ tāmrapātrasthaṃ gomāṃsasadṛśaṃ mune ! |”
iti brahmavaivartavacanāt | dvādaśī budhavāreṇa siddhā | ravivāreṇa
krakacākhyā viruddhā | yoginyatra nairṛtyām | iti dvādaśī
nirṇītā
atha trayodaśī nirṇīyate—
sā śuklā pūrvā, kṛṣṇottarā | taduktaṃ mādhavena—
“śuklā trayodaśī pūrvā parā kṛṣṇatrayodaśī |” iti
dīpikāyāmapi—
“trayodaśī tithiḥ pūrvā site'thāsite paścāt” iti
upavāse'pyayameva nirṇayaḥ | śivapūjānaktabhojanātmakapradoṣavrate
tu pradoṣavyāpinī grāhyā,
“pakṣadvaye trayodaśyāṃ nirāhāro bhaveddivā
ghaṭikābhirastamayātpūrvaṃ snānaṃ samācaret
śuklāmbaradharo bhūtvā vāgyato niyamānvitaḥ
kṛtasandhyājapavidhiḥ śivapūjāṃ samārabhet ||”
iti brahmottarakhaṇḍe tatraiva pūjāvidhānāt;
“tatastu lohite bhānau snātvā saniyamo vratī
pūjārūthānaṃ tato gatvā pradoṣe śivamarcayet ||”
iti skāndācca | pradoṣaśca—
“pradoṣastrimuhūrtaḥ syādbhānāvastaṃ gate sati |”
ityukto bodhyaḥ | dinadvaye pradoṣavyāptau paraiva,
“yadi syādubhayostithyoḥ pradoṣavyāpinī tithiḥ
tadottaratra naktaṃ syādubhayatrāpi sā yataḥ ||” iti
hemādridhṛtajābālivākyāt | 'ubhayatra' divā rātrāvapītyarthaḥ
5.p1.6
dinadvaye pradoṣābhāve'pi paraiva—
“atathātve paratra syāttatrāvārgastato divā |”
“yadā trayodaśī śuddhā mandavāreṇa saṃyutā
ārabdhavyaṃ vrataṃ tatra santānaphalasiddhaye
ṛṇanirmocanārthe tu bhaumavāreṇa saṃyutā
saubhāgyastrīvivṛddhyarthaṃ śukravāreṇa saṃyutā
āyurāyogyasiddhayarthaṃ bhānuvāreṇa saṃyutā |” iti
“mandavāre pradoṣo'yaṃ durlabhaḥ sarvadehinām
tatrāpi durlabhastasmin kṛṣṇapakṣe samāgataḥ ||” iti
“caturthyāṃ ca trayodaśyāṃ saptamyāmarddharātrataḥ
arvāṅnādhyayanaṃ kuryādyadīcchettasya dhāraṇam ||”
“caturthyāḥ pūrvarātre tu navanāḍīṣu darśane
nādhyāyaṃ pūrvarātre syātsaptamī ca trayodaśī
arddharātrātpurā cetsyānnādhyeyaṃ pūrvarātrake ||” iti
atha caitraśuklatrayodaśyanaṅgatrayodaśī | asyāmanaṅgapūjoktā
nirṇayāmṛte kūrmapurāṇe-"madhau śuklatrayodaśyāṃ madanaṃ candanāttmakam
kṛtvā saṃpūjya yatnena vījayed vyajanena ca
tataḥ saṃdhukṣitaḥ kāmaḥ putrapautrasamṛddhidaḥ |" iti
hemādrau bhaviṣye'pi-"caitrātsave sakalalokamanonivāse
kāmaṃ trayodaśatiyau ca vasantayuktam
patnyā sahārcya puruṣapravaro'tha yo'pitsaubhāgyarūpasutasaukhyayutaḥ sadā syāt ||"
vaiśākhaśuklatrayodaśyāṃ vaiśākhasnānārambhaḥ kārya ityuktaṃ padmapurāṇe"trayodaśyāṃ caturdaśyāṃ vaiśākhyāṃ ca dinatrayam
api samyag vidhānena nārī vā puruṣo'pi vā
prātaḥ snātaḥ saniyamaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate | iti |"
snānavidhistu caitraśuklaikādaśyāmuktaḥ | idaṃ ca sampūrṇavaiśākhasnānāśaktau jñeyam | bhādrakṛṣṇatrayodaśī yugādirityuktaṃ
prāk | bhādro'trāmānto jñeyaḥ, cāndramāsasya mukhyatvāt
5.p1.7
bhādraśuklatrayodaśyāṃ gotrirātravrataṃ kāryam,
"māsi bhādrapade śukle trayodaśyāṃ samārabhet |”
iti hemādrau bhaviṣyottaravacanāt | atra trayodaśyanurodhena nirṇayastrirātrasya| iyaṃ ca trayodaśī prātaḥkālavartinī grāhyā| dinadvaye
cetpūrvā, sampūrṇatvāt| kārttikakṛṣṇatrayodaśyāṃ sandhyāyāmapamṛtyunāśārthaṃ dīpadānaṃ kāryyam,
"kārttikasya site pakṣe trayodaśyāṃ niśāmukhe
yamadīpaṃ bahirdadyādapamṛtyurvinaśyati ||"
iti candraprakāśe uktatvāt| bahirgṛhādbahiḥ| dīpadāne pradoṣavartinī
grāhyā, 'trayodaśyāṃ niśāmukhe' ityukteḥ| niśāmukhaṃ pradoṣaḥ| 'pradoṣo
rajanīmukham' ityamaraḥ| atra pradoṣaḥ-'pradoṣo'stamayādūrdhvaṃ
ghaṭikādvayamiṣyate' ityuktalakṣaṇo jñeyaḥ| ghaṭikādvayasya mukhāvadhisamarpakatvāt| dinadvaye tatra cetparā| dinadvaye tatrābhāve
pūrvā| dīpadāne mantraḥ"mṛtyunā pāśadaṇḍābhyāṃ kālena śyāmayā saha
trayodaśīdīpadānāt sūryajaḥ prīyatāṃ mama ||" iti
atra kārttikaḥ pūrṇimānto grāhyaḥ, tathaivācārāt| kārttikaśuklatrayodaśyādidinatraye kāśyāṃ pañcanade snātāḥ puṇyabhājo bhavantītyuktaṃ kāśīkhaṇḍe"vārāṇasyāṃ pañcanade tryahaṃ snātāstu kārttike
amī te puṇyavapuṣaḥ puṇyabhājo'tinirmalāḥ ||" iti
atra kecid yatkiñciddinatrayamicchanti| bahavastvidameva
trayodaśyādidinatrayamāhuḥ| māghaśuklatrayodaśyādidinatraye māghasnānaṃ kāryyam,
“asmin yoge tvaśakto'pi snāyādapi dinatrayam ||”
iti pādmāt | caitrakṛṣṇatrayodaśī yogaviśeṣeṇā'tipraśastetyuktaṃ
skānde-“vāruṇena samāyuktā madhau kṛṣṇatrayodaśī
gaṅgāyāṃ yadi labhyeta sūryagrahaśataiḥ samā
śanivārasamāyuktā sā mahāvāruṇī smṛtā
5.p1.8
śubhayogasamāyuktā śanau śatabhiṣā yadi
mahāmaheti vikhyātā trikotikulamuddharet |” iti
atra caitraḥ kṛṣṇapratipadādirgrāhyaḥ, tatraiva śatabhiṣāyogasaṃbhavāt
atra kṛtyaṃ kalpatarau brahmāṇḍe-“caitrakṛṣṇatrayodaśyāṃ śanau śatabhiṣā yadi
vāruṇīti samākhyātā śubhena mahatī smṛtā
padmamaṣṭadalaṃ kṛtvā taṇḍulairdroṇasammitaiḥ
sauvarṇaṃ rājataṃ tāmraṃ mṛṇmayaṃ vā ghaṭaṃ śubham
sitavastreṇa saṃveṣṭya vāripūrṇaṃ sapallavam
padmasya karṇikāyāṃ tu sthāpayenmantrataḥ kramāt
tanmadhye sthāpayeddevaṃ varuṇaṃ hervanirmitam
palena vā tadarddhena tadarddhenāpi bhaktitaḥ
upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ pūjayitvā yathāvidhi
kalaśaṃ mūrtisaṃyuktaṃ brāhmaṇāya pradāpayet
āyurā̱rogyamaiśvaryaṃ dhanaṃ ca labhate dhruvam
sarvapāpairvinirmukto yatheṣṭāṃ prāpnuyād gatim ||” iti
ayaṃ yogo gauḍeṣvatiprasiddhaḥ | trayodaśī bhaumena siddhā | somena
viruddhā | yoginyasyāṃ dakṣiṇasyāmiti trayodaśī nirṇītā
atha caturdaśī nirṇīyate | sā śukretarā
taduktaṃ nāradīye—
“tṛtīyekādaśī ṣaṣṭhī śuklapakṣe caturdaśī
pūrvaviddhā na karttavyāḥ karttavyāḥ parasaṃyutāḥ ||” iti
kṛṣṇā pūrvā,
“kṛṣṇapakṣe'ṣṭamī caiva kṛṣṇapakṣe caturdaśī
pūrvaviddhā prakarttavyā paraviddhā na karhicit ||”
ityāpastambokteḥ | upavāse tu śuklā kṛṣṇāpi parayutaiva grāhyā,
“ekādaśyaṣṭamī ṣaṣṭhī ubhe pakṣe caturdaśī
amāvāsyā tṛtīyā ca tā upodhyāḥ parānvitāḥ ||”
iti madanaratne vṛddhavasiṣṭhokteḥ | yattu ‘kṛṣṇapakṣe'ṣṭamī caiva’ iti
vacane kṛṣṇacaturdaśyā upavāse pūrvaviddhatvamuktam, tad rudropavāsaviṣayam,
“rudravrateṣu sarveṣu karttavyā sammukhī tithiḥ |”
5.p1.9
iti pūrvamuktatvāt | rudravrataṃ skandapurāṇe darśitam—
“caturdaśī tu karttavyā trayodaśyā yutā vibho !
mama bhaktairmahābāho ! bhavedyā cāparāhṇikī ||” iti
atra mama bhaktairitīśvaroktiliṅgādasya rudravratasambandhicaturdaśīviṣayatvaṃ vijñāyate | caitraśuklacaturdaśī rātrivyāpinī kāryā,
"madhoḥ śrāvaṇamāsasya śuklā yā tu caturdaśī
sā rātrivyāpinī grāhyā parā pūrvāhṇagāminī ||"
iti baudhāyanavākyāt | parā anyā anyamāsagatā śuklacaturdaśī
pūrvāhṇagāminyuttaraviddhetyanuvādaḥ | śrīmātāmahāstu rātrivyāpinītyetatpūrvaviddhāparamityūcuḥ | tatra spaṣṭārthatvādratrāveva paśupatīśvarapūjāvidhānācca pūrvaṃmatameva yuktamābhāti | asyāṃ kāmamahotsava
ukto hemādrau devīpurāṇe—
"caitre sitacaturdaśyāṃ bhavetkāmamahotsavaḥ
jugupsitoktibhistatra gītavastrādibhirnṛṇām
bhagavāṃstuṣyate kāmaḥ putrapautrasamṛddhidaḥ |” iti
iyameva paśupatīśvarapūjane rātrivyāpinī grāhyā,
"caitraśuklacaturdaśyāmupoṣaṇaparāyaṇaḥ
pūjayitvā paśupatiṃ rātrau jāgaraṇaṃ tathā
niśi bhramanti bhūtāni śaktayaḥ śūlabhṛdyataḥ
atastatra caturdaśyāṃ satyāṃ tatpūjanaṃ bhavet ||”
iti brahmavaivarttāt
vaiśākhaśuklacaturdaśī nṛsiṃhajayantī | taduktaṃ govindārṇave brāhme—
"śuklapakṣe caturdaśyāṃ māsi mādhavasaṃjñake
prādurbhūto nṛpañcāsyastasmāttāṃ samupoṣayet ||" iti
'nṛpañcāsyo' nṛsiṃhaḥ | iyaṃ pradoṣavyāpinī grāhyā,
"vaiśākhasya caturdaśyāṃ somavāre'nilarkṣake
avatāro nṛsiṃhasya pradoṣasamaye dvijāḥ ||"
iti skāndāt;
"vaiśākhaśuklapakṣasya caturdaśyāṃ vivasvati
astaṃgāmini sarveṣāṃ puraḥ stambhasya madhyataḥ
5.p1.10
prababhūva mahāviṣṇurnarasiṃhākṛtinnṛpa !
rādhaśuklacaturdaśyāṃ śuddhe vaṇijavāyubhe
mandavāre nṛsiṃho'bhūt tretāyāṃ cādikalpake
sāyaṃkāle sadasatāṃ rakṣādamanakāraṇāt ||"
iti nṛsiṃhabhaviṣyapurāṇācca
atrāsmanmātuḥ pitāmahacaraṇāḥ—
nṛsiṃhapurāṇe sāmānyataḥ kāla utpatteruktaḥ, vivasvatyastaṃgāminīti ghaṭikāparimāṇānukteḥ | tasya skāndena nirṇayaḥ
tatra hi pradoṣa upāttaḥ | tallakṣaṇaṃ ca hemādrāvuktam—
"trimuhūrtaḥ pradoṣaḥ syādbhānau vyastaṃ gate sati |" iti
tasyāpi saṅkoco bhaviṣyapurāṇena tatra sāyaṃkāla ityukteḥ
"nakṣatradarśanātsandhyā sāyaṃ tatparataḥ sthitam |" iti
atra yadyapi sāyaṃśabdena paro'vadhirna labhyate, tathāpi pradoṣaśabdena
parāvadhilābhāt sāyaṃśabdena ca pūrvāvadhilābhāt trighaṭikātmakasāyaṃsandhyordhvaghaṭikātrayaṃ pradoṣasāyaṃśabdābhyāṃ parasparaṃ viśeṣaṇāllabhyate janmakālattveneti tatkālavyāpinī nṛsiṃhacaturdaśīyupoṣyeti
rāddhāntamāhuḥ—
"ayaṃ prakāsaṃ priyadarśanatvādū
vinirṇayo me rucaye babhūva
niśīthinīnātha ivodito'sau
prabhākaraḥ pūrṇakalo nalinyāḥ ||” iti
dinadvaye tadvyāptisattve'sattve vaikadeśasamavyāptau cottarā, vratārambhakāle sattvāt | vratārambhakālastu tatraivoktaḥ—
"tato madhyāhnavelāyāṃ nadyādau vimale jale
paridhāya navaṃ vāso vratakarma samārabhet ||” iti
"anaṅgena samāyuktā na sopāṣyā caturdaśī
dhanāpatyairviyujyeta tasmāttāṃ parivarjayet ||”
iti pādme trayodaśīyuktaniṣedhāccāparaiva | vaiṣamyeṇaikadeśasparśe
tadādhikyavatī grāhyā | atra sarveṣāmadhikāra ityuktaṃ tatraiva—
"sarveṣāmeva varṇānāmadhikāro'sti madvrate
5.p1.11
madbhaktaistu viśeṣeṇa kartavyaṃ matparāyaṇaiḥ ||” iti
atha vratagrahaṇaprakārastatraiva—
“nṛsiṃha ! devadevasya tava janmadine śubhe
upavāsaṃ kariṣyāmi sarvabhogavivarjitaḥ ||”
iti saṃkalpaṃ madhyāhne kṛtvā, paradine snātvā, punardevaṃ sampūjya
prārthayet—
"nṛsiṃhācyuta ! deveśa ! lakṣmīkānta ! jagatpate !
anenārcāpradānena saphalāḥ syurmanorathāḥ
madvaṃśe ye narā jātā ye janiṣyanti cāpare
tām̐stvamuddhara deveśa ! duḥkhārdbhavasāgarāt
śrīnṛsiṃha ! ramākānta ! bhaktānāṃ bhayanāśana !
kṣīrāmbunidhivāsī tvaṃ cakrapāṇe ! janārdana !
vratenānena deveśa ! bhuktimuktiprado bhava |" iti
tatastāṃ pratimāṃ brāhmaṇāya dadyāt | yogaviśeṣeṇekaṃ praśastetyuktaṃ tatraiva—
"svātinakṣatrasaṃyoge śanivāre ca madvratam
siddhidyogasya saṃyoge vaṇije karaṇe tathā
puṃsā saubhāgyayogena labhyate daivayogataḥ |" iti
idaṃ nityavratam,
"vijñāya maddilaṃ yastu laṅghayetpāpakṛnnaraḥ
sa yāti narake ghore yāvaccandradivākarau ||"
ityaniṣṭaśruteḥ
śrāvaṇaśuklacaturdaśī rātrivyāpinī grāhyetyuktaṃ prāk
bhādraśuklacaturdaśyāmanantavratamuktaṃ bhaviṣye—
"tathā bhādrapadasyānte caturdaśyāṃ dvijottamaḥ
paurṇamāsyāḥ samāyoge vrataṃ cānantayaṃ caret ||" iti
atrodayavyāpinī grāhyā,
"udaye trimuhūrttāpi grāhyānantavrate tithiḥ |" iti
mādhavokteḥ
"muhūrttamapi cedādre paurṇamāsyāṃ caturdaśī
sampūrṇā tāṃ vidustasyāṃ pūjayedviṣṇumavyayam ||" iti
5.p1.12
skāndācca | ataśca pūrṇimāyuktāyāmudayakālavyāpinyāṃ caturdaśyāmanantavrataṃ kāryamiti siddham | dinadvaye udayavyāpitve sampūrṇatvāt pūrvaiva, dinadvaye udayāvyāpitve'pi pūrvā, madhyāhne sattvāt
āśvinakṛṣṇacaturdaśyāṃ śastrādihatānāmeva śrāddhamuktaṃ kālādarśe—
"śrāddhaṃ śastrahatasyaiva caturdaśyāṃ mahālaye" | iti
nāgarakhaṇḍe'pi—
"apamṛtyurbhavedyeṣāṃ śastramṛtyurathāpi vā
śrāddhaṃ teṣāṃ prakarttavyaṃ caturdaśyāṃ narādhipa !" || iti
kārtikakṛṣṇacaturdaśyāṃ candrodayavyāpinyāmabhyaṅgasnānaṃ kāryam
taduktaṃ hemādrau bhaviṣye—
"āśvayukkṛṣṇapakṣasya caturdaśyāṃ vidhūdaye
tilatailena kartavyaṃ snānaṃ narakabhīruṇā ||" iti
atrāśvino'mānto bodhyaḥ sūryodayavyāpinyāmapyuktaṃ hemādrinirṇayāmṛtayorbhaviṣye—
"kārtike kṛṣṇapakṣe tu caturdaśyābhinodaye
avaśyameva kartavyaṃ snānaṃ narakabhīruṇā ||" iti
"svakālāduttaro gauṇaḥ kālaḥ sarvasya karmaṇaḥ
yadvāgāmikriyāmukhyakālasyāpyantarālavat
gauṇakālatvamicchanti kecitprāktanakarmaṇi
mukhyakāle yadāvaśyaṃ karma kartuṃ na śakyate
gauṇakāle tu kartavyaṃ gauṇo'pyatredṛśo bhavet |"
"tailābhyaṅgaṃ tathā śayyāṃ parānnaṃ kāṃsyabhojanam
kārtike varjayed yastu paripūrṇavratī bhavet ||"
"narakasya caturdaśyāṃ tailābhyaṅgañca kārayet
anyatra kārtikasnāyī tailābhyaṅgañca varjayet ||"
iti tatraiva pratiprasavaśruteḥ | dinadvaye tadvyāptau sāmānyavacanāt
pūrvā, dinadvaye tadavyāptāvapi pūrvā
"pūrvaviddhacaturdaśyāṃ kārtikasya sitetare
pakṣe pratyūṣasamaye snānaṃ kuryātprayatnataḥ ||"
iti skāndāt | atra,
"taile lakṣmīrjale gaṅgā dīpāvalyāścaturdaśīm
5.p1.13
labdhveti śeṣaḥ
prātaḥsnānaṃ tu yaḥ kuryād yamalokaṃ na paśyati ||"
iti brāhmokteścāturvarṇyasyāpyadhikāraḥ | caturdaśīmārabhya
caturṣvapi dineṣu kāmyasnānamuktaṃ pṛthvīcandrodaye brāhme—
"iṣe bhūte ca darśe kārtikaprathame dine
yadā svātistadābhyaṅgasnānaṃ kuryāddinodaye
ūrje śukladvitīyāyāṃ tithau yastu śubhe dine
mānavo maṅgalasnāyī naiva lakṣmyā viyujyate
dīpairnīrājanaṃ tatra saiṣā dīpāvalī smṛtā |" iti
snāne'pāmārgabhrāmaṇamuktaṃ brāhme—
"abhyaṅgasnānamadhye tu narakasya kṣayāya vai
apāmārgasya patrāṇi bhrāmayecchirasopari ||"
"abhyaṅgasnānamadhye tu narakasya kṣayāya vai
apāmārgasya patrāṇi bhrāmayecchirasopari" || iti
madanaratne pādme'pi—
"apāmārgamatho tumbī prapunnāḍamathāparam
bhrāmayetsnānamadhye tu narakasya kṣayāya vai ||" iti
mantraḥ—
"sitāloṣṭasamāyukta ! sakaṇṭakadalānvita !
hara pāpamapāmārga ! bhrāmyamāṇaḥ punaḥ punaḥ ||" iti
atra tarpaṇamuktaṃ bhaviṣye—
"tataśca tarpaṇaṃ kāryaṃ dharmarājasya nāmabhiḥ
yamāya dharmarājāya mṛtayave cāntakāya ca
vaivasvatāya kālāya sarvabhūtakṣayāya ca
audumbarāya dadhnāya nīlāya parameṣṭhine
vṛkodarāya citrāya citraguptāya te namaḥ |" iti
etattarpaṇaṃ savyenāpasavyena vā kāryam,
"yajñopavītinā kāryaṃ prācīnāvītinā'thavā
devatvaṃ ca pitṛtvaṃ ca yamasya syād dvirūpatā"
iti tatraivokteḥ
idaṃ ca tarpaṇaṃ jīvatpitrāpi kāryam | taduktaṃ pādme—
"jīvatpitāpi kurvīta tarpaṇaṃ yamabhīṣmayoḥ
kṛṣṇaistilaistathā cānyaiḥ kuryāttarpaṇamicchayā ||” iti
anyaiḥ śuklaiḥ | devatvapakṣe śuklatilaiḥ, pitṛtvapakṣe kṛṣṇatilairiti
bodhyam
5.p1.14
bhīṣmatarpaṇaṃ māghaśuklāṣṭamyāmuktam
laiṅge viśeṣaḥ—
“tataḥ pretacaturdaśyāṃ bhojayitvā tapodhanān
dānaṃ datvā tu tebhyastu yamalokaṃ na gacchati ||” iti
asyāṃ pradoṣasamaye dīpadānaṃ kāryam
taduktaṃ bhaviṣye—
“tataḥ pradoṣasamaye dīpān dadyād manoramān
brahmaviṣṇuśivādīnāṃ bhavaneṣu maṭheṣu ca
prākārodyānavīthīṣu pratolīniṣkuṭeṣu ca
mandirāsu viviktāsu hastiśālāsu bhūriśaḥ ||”
“vājiṇālā tu mandurā” ityamaraḥ
idaṃ dīpadānaṃ saṃlagnaṃ
kāryam
taduktaṃ jyotirnibandhe nāradena-“ipāsita caturdaśyāmindukṣayatithāvapi
ūrjādau svātisaṃyukte tadā dīpāvalī bhavet
kuryātsaṃlagnametacca dīpotsavadinatrayam |” iti
atra
yamalokadarśanābhāvakāmo narakacaturdaśyāṃ snāsye--iti
saṅkalpya, kṛtābhyaṅgaḥ snātvā kṛtanityakriyo'nantaraṃ
yamatarpaṇaṃ
kariṣye--iti saṅkalpaṃ kṛtvopavītī śuklatilaiḥ prācīnāvītī
cet kṛṣṇatilairyamaṃ dharmarājaṃ mṛtyumantakaṃ vaivasvataṃ kālaṃ sarvabhūtakṣayamaudumbaraṃ daghnaṃ nīlaṃ parameṣṭhinaṃ vṛkodaraṃ citraguptaṃ tarpayāmīti
caturdaśanāmabhiryamaṃ santarpya, yathākālaṃ taśodhanāna bhojayitvā,
svayaṃ ca bhuktvā pradoṣasamaye dīpān dadyāt | uktasthaleṣviti
prayogaḥ
kārttikaśuklacaturdaśī vaikuṇṭhacaturdaśī iyamaruṇodayavyāpinī
grāhyā | taduktaṃ sanatkumārasaṃhitāyām"varṣe vai hemaḷambākhye māsi śrīmati kārttike
śuklapakṣe caturdaśyāmaruṇābhyudayaṃ prati
mahādevatithau brāhme muhūrtte maṇikarṇike
snātvā viśveśvaro devyā viśveśvaramapūjayat
saṃkṣepaṃ jyotiṣastasya pratiṣṭhākhyaṃ tadā'karot
svayameva svamātmānaṃ caran pāśupatavratam ||" iti
vratamityanenopavāsa ucyate,
5.p1.15
"tataḥ prabhāte vimale kṛtvā pūjāṃ mahādbhutām
daṇḍapāṇermahānāmni vane'smin kṛtapāraṇāḥ ||"
iti vacane pāraṇāśabdaśravaṇāt
asyāṃ śrīviśveśvaradarśanānmuktiruktā kāśīkhaṇḍe"kārttikasya caturdaśyāṃ viśveśaṃ yo vilokayet
snātvā cottaravāhinyāṃ na tasya punarāgatiḥ ||" iti
mārgaśīrṣaśuklacaturdaśī piśācamocanī | asyāṃ piśācamocanatīrthayātroktā kāśīkhaṇḍe"mārgaśuklacaturdaśyāṃ kapardīśvarasannidhau
snātvā'nyatrāpi maraṇānna paiśācyamavāpnuyuḥ
imāṃ sāṃvatsarīṃ yātrāṃ ye kariṣyanti mānavāḥ
tīrthapratigrahāt pāpānnistariṣyanti te dvijāḥ ||" iti
māghakṛṣṇacaturdaśyāṃ kṛtyamāha hemādrau yamaḥ—
"anarkābhyudite kāle māghakṛṣṇacaturdaśī
snātaḥ santarpya tu yamaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate ||" iti
atra jīvatpitṛkasyāpyadhikāra ityuktaṃ prāk | māghaśuklacaturdaśī
raṭantyākhyā | asyāṃ kṛtyamuktaṃ brahmapurāṇe—
"māghaśuklacaturdaśyāṃ viṣṇordehānmarīcayaḥ
niścerustilakākārāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ
anarkābhyudite kāle satsu tārāṃśukeṣvapi
rājā ca tatra sampūjyo yamaḥ pralayabhāskaraḥ ||"
tathā—
"sarvāṅgasandhisambhūtā nadyo viṣṇośca tatra vai
aruṇodayavelāyāmāraṭantyo'pi nityaśaḥ
tatropoṣyā trayodaśyāṃ samprāpte tu niśākṣaye
snātvā pūjyo jagadbharttā hariḥ, pūjyāśca tārakāḥ
yamo nadyaśca tīrthāni devatāḥ pitarastathā
vahniḥ pūjyaśca bhagavān ghṛtāktaistilataṇḍulaiḥ
namaḥ praṇavasaṃyuktān satilāṃśca jalāñjalīn
yamāya sapta pitre ca dharmarājāya sapta ca
mṛtyave sapta deyāśca tathā saptā'ntakāya ca
vaivasvatāya saptānyān sapta kālāya vai bahiḥ
sapta deyāśca vidhivat sarvaprāṇaharāya ca ||” iti
5.p1.16
evamekonapañcāśadañjalayo bhavanti | tathā—
“kṛsaraṃ bhojanīyāśca brāhmaṇāstadanantaram
śrāddhaṃ datvā pitṛbhyaśca vimuktaḥ sarvapātakaiḥ
tato vitatya bandhubhyaḥ kṛsaraṃ bhakṣayet svayaṃ |'' iti
atha phālgunakṛṣṇā caturdaśī śivarātrīḥ
śivarātrivinirṇayo mayā sudhiyāṃ prītivivarddhanocitaḥ
kriyate gurudiṣṭavartmanā matamāsthāya gurorgarīyasaḥ
tatra śivarātriśabdo nirmanthyanyāyena yogarūḍhaḥ | tatpuruṣasamāsena
yogena pravarttamānaḥ śabdo rūḍhyā māghakṛṣṇacaturdaśīrūpe kālaviśeṣe
niyamyate | tatsvarūpaṃ skānde—
“māghasya kṛṣṇapakṣe yā tithiścaiva caturdaśī
śivarātriḥ samākhyātā sarvapāpaniṣūdanī ||” iti
kāmike'pi—
“māghamāse site pakṣe vidyate yā caturdaśī
śivarātristu sā jñeyā sarvapuṇyaśubhāvahā ||” iti
iyaṃ niśīthavyāpinī grāhyā | taduktamīśānasaṃhitāyām—
“māghakṛṣṇacaturdaśyāmādidevo mahāniśi
śivaliṅgamabhūttatra koṭisūryasamaprabham
tatkālavyāpinī grāhyā śivarātrivrate tithiḥ
vyāptyārddharātraṃ yasyāṃ tu labhyate yā caturdaśī
tasyāmeva vrataṃ kāryaṃ matprasādārthibhirjanaiḥ
pūrvedyurvā paredyurvā mahāniśi caturdaśī
vyāptā sā dṛśyate yasyāṃ tasyāṃ kuryād vrataṃ naraḥ |” iti
atra mahāniśāśabdena madhyamayāmayormadhyamucyate,
“mahāniśā tu vijñeyā madhyaṃ madhyamayāmayoḥ |”
iti vākyāt | nāradasaṃhitāyāmapi—
“arddharātrayutā yatra māghakṛṣṇā caturdaśī
śivarātrivrataṃ tatra so'śvamedhaphalaṃ labhet ||” iti
dinadvaye niśīthavyāpinyavyāpinī ceduttaraiva
taduktaṃ mādhavīye kāmikasmṛtyantarayoḥ—
“ādityāstamaye kāle asti cedyā caturdaśī
5.p1.17
śivarātrivrataṃ tatra so'śvamedhaphalaṃ labhet
pradoṣavyāpinī grāhyā śivarātricaturdaśī
rātrau jāgaraṇaṃ yasmāttasmātāṃ samupoṣayet ||” iti
atra pradoṣavedhastatraiva vāyupurāṇe—
"trayodṛśyastage sūryye catasṛṣveva nāḍiṣu
bhūtaviddhā tu yā tatra śivarātrivrataṃ caret ||" iti
pūrvedyureva pradoṣaniśīthobhayavyāptau pūrvā,
"trayodaśī yadā devi ! dinamuktipramāṇataḥ
jāgare śivarātriḥ syānniśi pūrṇā caturdaśī ||" iti
hemādridhṛtaskāndāt | dinamuktirastamayaḥ | paredyurevobhayavyāptau
paraiva,
"niśādvaye caturdaśyāṃ pūrvā tyājyā parā śubhā |"
iti kāmikāt | yadā pūrvedyurniśīthavyāptiḥ paredyuḥ pradoṣavyāptistadā pūrveva,
"pūrvaviddhā tu kartavyiā śivarātrirbalerdinam
māghaphālgunayormadhye asitā yā caturdaśī
anaṅgena samāyuktā kartavyā sā sadā tithiḥ
arddharātrātpurastāccejjayāyogo yadā bhavet
pūrvaviddhaiva kartavyā śivarātriḥ śivapriyaiḥ |"
iti mādhavaparidhṛtaskāndanāgarakhaṇḍapurāṇebhyaḥ | hemādrimadanau tu 'arddharātrād' ityasmādeva vacanāddinadvaye niśīthavyāptau
pūrvetyāhatuḥ | asāveva nirṇayo māsaśivarātrāvapi jñeyaḥ | yattu
nirṇayāmṛtakāraḥ pradoṣavyāpinī grāhyetyetadvākyaṃ pramāṇīkṛtya
sarvāpi śivarātriḥ pradoṣavyāpinyeva grāhyetyāha tadasamañjasam,
sarveṣāṃ niśīthavyāptinirṇāyakavacanānāṃ vaiyarthyāpātāt | pradoṣavākyasya codāhṛtarītyopapatteśca | asmin vrate sarveṣāmadhikāraḥ
“śivarātrivrataṃ nāma sarvapāpapraṇāśanam
ācāṇḍālamanuṣyāṇāṃ bhuktimuktipradāyakam ||”
iti hemādridhṛteśānasaṃhitokteḥ | idaṃ vrataṃ nityamityuktaṃ skānde—
5.p1.18
“parātparataraṃ nāsti śivarātriḥ parātparam
na pūjayati bhaktyeśaṃ rudraṃ tribhuvaneśvaram
janturjanmasahasreṣu bhramate nātra saṃśayaḥ |”
ityaniṣṭaśruteḥ
“mama bhaktastu yo devi ! śivarātrisupoṣakaḥ
śivañca pūjayitvā yo jāgarrti ca caturdaśī
mātuḥ payodhararasaṃ na pivet sa kadācana
gaṇatvamakṣayaṃ divyamakṣayyaṃ śivaśāsānam
sarvān bhuktvā mahābhogān mṛto bhūyo na jāyate |”
iti tatraiva phalaśravaṇāt kāmyañca | atra nityavrate pūjaiva pradhānam, pūrvoktāniṣṭavākyayoḥ pūjāmātragrahaṇāt | kāmyavratavidhāyakavākyeṣu tritayagrahaṇāt kāmyavrate upavāsajāgaraṇapūjāḥ pradhānam | prativarṣaṃ kāmyasyāsyāvadhirukto mādhavīye īśānasaṃhitāyām—
"evametad vrataṃ kuryātpratisaṃvatsaraṃ vratī
dvādaśābdikametatsyāccaturviṃśāndikaṃ tu vā ||” iti
iyaṃ yogaviśeṣeṇātipraśastetyuktaṃ mādhavīye skandapurāṇe—
“māghakṛṣṇacaturdaśyāṃ ravivārī yadā bhavet
bhaumavāro bhaveddevi ! karttavyaṃ vratamuttamam
śivayogasya yoge ca tadbhaveduttamottamam |” iti
atra kṛttivāseśvarāccāṃḍapyuktā tatraiva—
“kṛttivāseśvaraṃ liṅgamarcayanti śivaṃ śubham
te yānti paramasthānaṃ sadā śivamanāmayam ||” iti
atra umāsahitaṃ śivaṃ pūjayet | pūjā ca rātrau prahare prahare kāryā,
"karttavyā yāmapūjā ca snānaṃ pañcāmṛtena ca |”
iti skāndāt | idaṃ ca vrataṃ pātakādimokṣakāmanāyāṃ pratimāsaṃ
kāryam | taduktaṃ madanaratne skandapurāṇe—
"pratimāsaṃ kāryamityupakramya—
yata0 prati caturdaśyāṃ pūjā yatnena me kṛtā
tathā jāgaraṇaṃ rātrau sannidhau me kṛtaṃ tadā
tena karmavipākena mukto'sau pātakena ca |” iti
5.p1.19
kāmyamāsaśivarātrivratasya grahaṇakālāvadhivratahemādrau skānde—
“ādau mārgaśira māsi dīpotsavadine'pi vā
gṛhṇīyānmāghamāse vā dvādaśaivamupoṣayet
evaṃ dvādaśavarṣe tu dvādaśaiva tapodhanān ||”
āmantrayeti śeṣaḥ | tatraiva pakṣāntaram—
"sarvakāmapradaṃ kṛṣṇacaturdaśyāṃ śivavratam
ityupakramya—
caturdaśābdaṃ karttavyaṃ śivarātrivrataṃ śubham |"
iti saṃkṣepaḥ
athātra sarvalokopakārārthaṃ vārṣikaśivavratānuṣṭhānaprayogaṃ
vadāmaḥ | tatra yadyapi bhūyāṃsaḥ prakārā dṛśyante, tathāpi pramāṇībhūtaśivarahasyasaṃvādī tāvatprakāraḥ pradarśyate—
"vinā bhasmatripuṇḍreṇa vinā rudrākṣamālayā
pūjito'pi mahāde vo na syāttasya phalapradaḥ
tasmānmṛdā'pi karttavyaṃ lalāṭe ca tripuṇḍrakam |"
iti liṅgapurāṇāt tripuṇḍrarudrākṣamālānvito māsapakṣādyullikhya
śrīsadāśivacaraṇapaṅkajaparāgasārūpyakāmo'haṃ mahāśivarātrau vārṣikaṃ
śivarātrivrataṃ kariṣye—iti prātaḥ saṅkalpya mantrān paṭhet | nūtanavrate tu nūtanamiti viśeṣaḥ | mantrāstu—
"śivarātrivrataṃ hyetat kariṣye'haṃ mahāphalam
nirvighramastu me cātra tvatprasādājjagatpate !
caturdaśyāṃ nirāhāro bhūtvā śambho'pare'hani
bhokṣye'haṃ bhuktimuktyarthaṃ śaraṇaṃ me maheśvaraḥ0||" iti
tato rātrau pūrvayāme śivapūjanaṃ kariṣye—iti saṅkalpya sañjātapratiṣṭhaliṅge śivaṃ mūlamantreṇa 'tryambakam' iti vaidikena vā dugdhābhiṣekapūrvakamāvāhanādiṣoḍaśopacārairarcayet | pūrvapūjāyāmarghyadāne
mantraḥ"śivarātrivrataṃ deva ! pūjājapaparāyaṇaḥ
karomi vidhivaddattaṃ gṛhāṇārghyaṃ maheśvara ! ||" iti
5.p1.20
tatastatkathāḥ śrutvā dvitīyayāme dadhyabhiṣekapūrvakaṃ prāgvadarcayet
arghyadāne mantraḥ"namaḥ śivāya śāntāya sarvapāpaharāya ca
śivarātrau dadāmyarghyaṃ prasīda umayā saha ||" iti
pūrvavatkathāḥ śrutvā tṛtīyayāme ghṛtābhiṣekapūrvakaṃ prāgvadarcayet
arghye mantraḥ"duḥkhadāridryaśokena dagdho'haṃ pārvatīpate !
śivarātrau dadāmyarghyamumākānta ! gṛhāṇa me ||" iti
caturthe tu yāme madhvabhiṣekapūrvakamarcayet | arghyapradāne mantraḥ"mayā kṛtānyanekāni pāpāni hara śaṅkara !
śivarātrau dadāmyarghyamumākānta ! gṛhāṇa me ||" iti
tataḥ pūjānte"bhavāya bhavanāśāya mahādevāya dhīmate
rudrāya nīlakaṇṭhāya śivāya śaśimauline
ugrāyogrāghanāśāya bhīmāya bhavarūpiṇe
īśānāya namastubhyaṃ paśūnāṃ pataye namaḥ ||" iti
caturthyantairnāmabhirbilvapatrāṇi samarpayet | evaṃ rātrimativāhya
uṣasi vrataṃ samarpayet | tatra mantraḥ—
“avighnena vrataṃ deva ! tvatprasādāt samāpitam
kṣamasva jagatāṃ nātha ! trailokyādhipate ! hara !
yanmayā'dya kṛtaṃ puṇyaṃ taddrudrasya niveditam
tvatprasādānmahādeva ! vratamadya samarpitam
prasanno bhava me śrīman ! sadgatiḥ pratipādyatām
tvadālokanamātreṇa pavitro'smi na saṃśayaḥ ||” iti
tato dvitīye'hni snātvā kṛtanityakriya ekādaśa viprān aśaktau
yathāsāmarthyaṃ bhojayitvā,
“saṃsārakleśadagdhasya vratenānena śaṅkara !
prasīda sumukho nātha ! jñānadṛṣṭiprado bhava ||”
iti devaṃ samprārthya putramitrādyanvitaḥ pāraṇaṃ kuryāt | yadā
pratiṣṭhitaṃ liṅgaṃ nāsti tadaivaṃ prakāraḥ—
harāya nama iti mṛdamānīya, tāṃ saṃśodhya, maheśvarāya nama
5.p1.21
iti liṅgaṃ vidhāya, śūlapāṇaye nama iti śiva ! iha supratiṣṭhito
bhaveti pratiṣṭhāpya,
“dhyāyennityaṃ maheśaṃ rajatagirinibhaṃ cārucandrāvataṃsaṃ
ratnākalpojjvalāṅgaṃ paraśumṛgavarābhītihastaṃ prasannam
padmāsīnaṃ samantātstutamamaragaṇairvyāghrakṛttiṃ vasānaṃ
viśvādyaṃ viśvabījaṃ nikhilabhayaharaṃ pañcavaktraṃ trinetram ||”
iti dhyātvā pūrvoktaprakāreṇa pūjayedityalaṃ vistṛtikathayā
pāraśaṃ tūrvaritacaturdaśyāmeva kāryam | taduktaṃ mādhavīye skandapurāṇe—
“upoṣaṇaṃ caturdaśyāṃ caturdaśyāṃ ca pāraṇam
kṛtaiḥ sukṛtalakṣaiśca labhyate yadi vā na vā
brahmāṇḍodaramadhye tu yāni tīrthāni santi vai
saṃsnātāni bhavantīha bhūtāyāṃ pāraṇe kṛte
tithīnāmeva sarvāsāmupavāsavratādiṣu
tithyante pāraṇaṃ kuryādvinā śivacaturdaśīm ||” iti
yattu—
“janmāṣṭamī rohiṇī ca śivarātristathaiva ca
pūrvaviddhaiva karttavyā tithibhānte ca pāraṇam ||” iti,
yacca skānde—
“kṛṣṇāṣṭamī skandaṣaṣṭhī śivarātricaturdaśī
etāḥ pūrvayutāḥ kāryāstithyante pāraṇaṃ bhavet ||”
iti tatpāraṇakāle caturdaśyalābhaparam
atha caturdaśyāmupavāsaḥ kedārakuṇḍodakapānaṃ ca kāryamityuktaṃ
skandapurāṇe—
“caitrakṛṣṇacaturdaśyāmupavāsaṃ vidhāya ca
kedārodakapānañca tathā tatra phalaṃ labhet ||” iti
caturdaśī śanivāreṇa siddhā, ravivāreṇa viruddhā | yoginyatra
paścimāyām | iti caturdaśī nirṇītā
atha amā nirṇīyate | sā vratādāvuttarā grāhyā, yugmavākyāt | upavāse'pyayameva nirṇayaḥ,
“amāvāsyā tṛtīyā ca tā upoṣyāḥ parānvitāḥ |”
iti smṛteḥ | iyaṃ somavārayuktā kapilātīrthe śrāddhādāvatipraśastā,
5.p1.22
“amāsomasamāyoge śrāddhaṃ yadyatra labhyate
tīrthe kapiladhāre'smin gayāyāṃ puṣkareṇa kim
divyantarikṣabhūtāni yāni tīrthāni sarvaśaḥ
tānyatra tvavatiṣṭhanti darśa somadinānvite ||”
iti kāśīkhaṇḍokteḥ | śaṅkhasmṛtāvapi—
“amāvāsyā tu somena saptamī bhānunā tathā
caturthī bhūmiputreṇa somaputreṇa cāṣṭamī
catasrastithayastvetāḥ sūryagrahaṇasannibhāḥ
snānaṃ dānaṃ tathā śrāddhaṃ sarvaṃ tatrākṣayaṃ bhavet ||” iti
amāyāḥ somādiyoge puṣkarasaṃjñoktā hemādrau śrīmahābhārate—
“amā some tathā bhaume guruvāre yadā bhavet
tattīrthaṃ puṣkaraṃ nāma sūryaparvaśatādhikam ||” iti
śātātapaḥ—
“amāvāsyā somavāre sūryavāre ca saptamī
aṅgārakadine prāpte caturthī vā caturdaśī
tatra yaḥ kurute karma śubhaṃ vā yadi vā'śubham
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi karttā tatphalamaśnute ||” iti
atha kṛṣṇapratipadādijyeṣṭhāmāryā vaṭasāvitrīvratamuktaṃ bhaviṣye“amāyāṃ ca tathā jyeṣṭhe vaṭamūle mahāsatī
trirātropoṣitā nārī vidhinā'nena pūjayet ||” iti
idaṃ kānyakubjeṣu prasiddham | tacca pūrvaviddhāyāmeva kāryam,
“bhūtaviddhā na karttavyā amāvāsyā ca pūrṇimā
varjayitvā naraśreṣṭha ! sāvitrīvratamuttamam ||”
iti brahmavaivarttāt | bhādrāmāryā darbhasaṃgrahaḥ kāryaḥ,
“māse nabhasyamāvāsyā tasyāṃ darbhoccayo mataḥ
ayātayāmāste darbhā viniyojyāḥ punaḥ punaḥ ||”
iti hārītokteḥ | nabhaḥ śrāvaṇaḥ | sa ca darśānto bodhyaḥ
‘ayātayāmāḥ’ agratarasā ityarthaḥ | pūrṇimāntamāsenā''śvināmāyogaviśeṣeṇa gajacchāyetyuktaṃ vāyupurāṇe“haṃse haṃsasthite yā tu amāvāsyā karānvitā
sā jñeyā kuñjaracchāyā iti baudhāyano'bravīt ||”
5.p1.23
‘haṃsaḥ’ sūryo hastanakṣatraṃ ca | atra śrāddhaṃ praśastamityuktaṃ prāk
kārttikāmāyāmabhyaṅgasnānaṃ kṛtvā alakṣmīparihārāya sveṣṭadevatāṃ
pūjayedityuktaṃ kālādarśe“pratyūṣe aśvayugdarśa kṛtābhyaṅgādimaṅgalaḥ
bhaktyā prapūjayeddevīmalakṣmīvinivṛttaye ||”
atra kṛtyāntaraṃ hemādrāvādityapurāṇe-yattu-ityanenāmāyāṃ bhojanaṃ rātrau niṣiddham, tad rāgaprāptaṃ na vaidham;
vidhispṛṣṭe niṣedhānavakāśāt | iyameva rātriḥ sukharātriḥ | atra
sarvadevānāṃ sukhaśayanamuktaṃ tatraiva-viśeṣo brāhme—
“arddharātre bhramatyeva lakṣmīrāśrayituṃ gṛhān
ataḥ svalaṅkṛtā liptā dīpairjāgrajjanotsavāḥ
sudhādhavalitāḥ kāryāḥ puṣpamālopaśobhitāḥ |” iti
atra niśīthottaramalakṣmīniḥsāraṇamuktaṃ nirṇayāmṛte bhaviṣye—
“evaṃ gate niśīthe tu jane nidrārddhalocane
tāvannagaranārībhistūryyaḍiṇḍimavādanaiḥ
niṣkāśyate prahṛṣṭābhiralakṣmīḥ svagṛhāṅgaṇān |”iti
iyaṃ pradoṣavyāpinī grāhyā, karmakālatvāt | dinadvaye tadvyāptāvuttarā, sāmānyanirṇayāt | ubhayadine tadvyāptyabhāve'rddharātravyāpinī grāhyā, lakṣmyā gamanakālatvāt | asyāmeva kedāragaurīvrataṃ kāryam,
“āśvinasyāsite pakṣe amāvāsyā yadā bhavet
tasyāṃ vratamidaṃ kāryaṃ yathoktaṃ śambhunā purā ||”
iti padmapurāṇāt | iyamatra sāmānyanirṇayāduttarā grāhyā | māghāmāyāṃ brāhmaṇaṃ sampūjya navanītadhenuṃ brāhmaṇāya dadyādityuktaṃ
nirṇayāmṛte brahmapurāṇe—
“amāyāṃ māghamāsasya pūjayitvā pitāmaham
gāyatryā sahitaṃ devaṃ vedavedāṅgabhūṣitam
navanītamayīṃ dhenuṃ brāhmaṇāya nivedayet |” iti
atraiva yogaviśeṣeṇā'rddhodaya ukto hemādrau skānde—
5.p1.24
“māghāmāyāṃ vyatīpāte āditye viṣṇudaivate
arddhodayaṃ tamityāhuḥ sahasrārkagrahaiḥ samaḥ ||” iti
madanaratne bhārate'pi—
“amārkapātaśravaṇairyuktā cetpuṣyamāghayoḥ
arddhodayaḥ sa vijñeyaḥ koṭisūryagrahaiḥ samaḥ
divaiva yogaḥ śasto'yaṃ na tu rātrau kadācana |” iti
divaivetyarddhaṃ nirṇayāmṛta eva paṭhitaṃ nānyagrantheṣu | atra dānamuktaṃ
skānde—
“arddhodaye tu samprāpte sarvaṃ gaṅgāsamaṃ jalam
śuddhātmāno dvijāḥ sarve bhaveyurbrahmasammitāḥ
yatkiñcit kriyate dānaṃ merusannibhamiṣyate
catuḥṣaṣṭipalaṃ mukhyamamatraṃ tatra kārayet
catvāriṃśatpalaṃ vā'tha pañcaviṃśatimeva ca
nidhāya pāyasaṃ tatra padmamaṣṭadalaṃ likhet
padmasya karṇikāyāṃ tu karṣamātraṃ suvarṇakam
tadabhāve tadarddhaṃ vā tadarddhaṃ vāpi kārayet
kṛtvā tu taṇḍulaiḥ śuddhaiḥ padmamaṣṭadalaṃ śubham
amatraṃ sthāpayettatra brahmaviṣṇuśivātmakam
teṣāṃ prītikarārthāya śvetamālyaiḥ suśobhanaiḥ
vastrādibhiralaṅkṛtya brāhmaṇāya nivedayet ||” iti
dāne mantraḥ—
“sauvarṇaṃ pāyasāmatraṃ yasmādetattrayātmakam
āvayostārakaṃ yasmāttadgṛhāṇa dvijottama ! ||”
“samudramekhalāṃ pṛthvīṃ samyag datvā tu yatphalam
tatphalaṃ labhate martyaḥ kṛtvā dānamamatrakam ||” iti
hemādrau skānde tu viśeṣaḥ—
“brahmaviṣṇumaheśānāṃ sauvarṇaṃ palasaṅkhyayā
pratimāstu prakarttavyā tadarddhena dvijottama !
sāgraṃ śatatrayaṃ śambhordroṇānāṃ tilaparvatāḥ |”
“karttavyau parvatau viṣṇurudrayoḥ pūrvasaṃkhyayā
śayyātrayaṃ tataḥ kuryādupaskarasamanvitam
madhyāhne tu naraḥ snātvā śucirbhūtvā samāhitaḥ
tilaparvatamadhyasthaṃ pūjayed devatātrayam
5.p1.25
brahmaviṣṇuśivaprītyai dātavyaṃ tu gavāṃ trayam
hiraṇyabhūmidhānyādidānaṃ vibhavasārataḥ
devatātrayamuddiśya karttavyaṃ bhaktiśaktitaḥ
etatsarvaṃ brāhmaṇebhyo dātavyaṃ ca prayatnataḥ ||” iti
atha yasyāṃ kasyāmamāyāṃ yogaviśeṣaiḥ pāribhāṣiko vyatīpāta
ukto bhārate—
“śravaṇāśivadhaniṣṭhādraunāgadaivatamastakaiḥ
amā cedū ravivāreṇa vyatīpātaḥ sa ucyate
tatra japtaṃ hutaṃ dattaṃ sarvaṃ koṭiguṇaṃ bhavet ||”
“paurṇamāsī mahārāja ! somasya dayitā tithiḥ
pūrṇo māso bhaved yasmāt paurṇamāsī tataḥ smṛtā ||” iti
“bhūtaviddhā na karttavyā darśaḥ pūrṇā kadācana
varjayitvā muniśreṣṭha ! sāvitrīvratamuttamam ||” iti
“bhūto'ṣṭādaśanāḍībhirdūṣayatyuttarāṃ tithim
iti skāndoktadūṣaṇadūṣitatvāt | tadidaṃ mādhavamataṃ rītikābharaṇavadāpātaramaṇīyam | hemādrimataṃ suvarṇasvarṇābharaṇavad ramaṇīyam
tathāhi“nāgaviddhā na karttavyā ṣaṣṭhī caiva kadācana
ekādaśī na karttavyā daśamīsaṃyutā vibho !
bhūtaviddhā na karttavyā darśaḥ pūrṇā kadācana |”
ityasya śeṣo'yam ,
“nāgo dvādaśanāḍībhirddikpañcadaśabhistathā
bhūto'ṣṭādaśanāḍībhirdūṣayatyuttarāṃ tithim ||”
iti lāghavāt | tathā ca yatra bhūtaviddhā niṣiddhā tatraivāya˙
viśeṣavidhirbhavati, na tu sāvitrīvrate | so'pi karmakālavyāptiśāstraudāsīnya iti na mādhavamatadūṣaṇanistāraḥ | asyāmapyamāvāsyāvacchrāddhaṃ nityam,
“amāvāsyāvyatīpātapaurṇamāsyaṣṭakāsu ca
vidvān śrāddhamakurvāṇo narakaṃ pratipadyate ||”
iti pitāmahokteḥ | taccā'piṇḍakaṃ kāryam | tadāha nirṇayadīpe gargaḥ—
“paurṇamāsīṣu sarvāsu niṣiddhaṃ piṇḍapātanam
5.p1.26
varjayitvā prauṣṭhapadīṃ yathā darśastathaiva sā ||” iti
atha caitrapaurṇamāsyāṃ damanena śivapūjoktā vāyavīye—
“saṃvatsarakṛtārcāyāḥ sāphalyāyā'khilān surān
damanenārcayeddevaṃ viśeṣeṇa sadāśivam ||” iti
iyaṃ mandādivāreṇātiśastetyuktaṃ brahmapurāṇe—
“mande vā'rke gurau vāpi vāreṣveteṣu caitrikī
tatrā''śvamedhikaṃ puṇyaṃ dānena labhate naraḥ ||” iti
iyaṃ manvādiḥ, pūrvoktavacanāt | vaiśākhyāṃ vaiśākhavratināṃ
vaiśākhodyāpanamuktaṃ padmapurāṇe—
“māsamekaṃ bahiḥ snātvā nadyādau vimale jale
ekādaśyāṃ ca dvādaśyāṃ paurṇamāsyāmathāpi vā
upoṣya niyato bhūtvā kuryādudyāpanaṃ tataḥ
maṇḍapaṃ kārayedādā kalaśaṃ tatra vinyaset
niṣkeṇa vā tadarddhena tadarddhārddhena vā punaḥ
śaktyā vā kārayeddevaṃ sauvarṇaṃ lakṣaṇānvitam
lakṣmīyutaṃ jagannāthaṃ pūjayedāsane budhaḥ
bhūṣaṇaiścandanaiḥ puṣpairdīpairnaivedyasañcayaiḥ
evaṃ sampūjya vidhivad rātrau jāgaraṇaṃ caret
śvobhūte kṛtamaitro'tha grahavedyāṃ grahān yajet
homaṃ kuryāt prayatnena pāyasena vicakṣaṇaḥ
tilājyena yavairvāpi sarvairvāpi svaśaktitaḥ
aṣṭottarasahasraṃ vā śatamaṣṭottarantu vā
pratadviṣṇuranenaiva idaṃ viṣṇuranena vā
vratasampūrtisiddhyarthaṃ dhenumekāṃ payasvinīm
pādukopānahacchatraṃ gurave vyajanaṃ tathā
śayyāṃ svopaskarāṃ dadyād dīpikāṃ darpaṇaṃ tathā
brāhmaṇān bhojayet triṃśat tebhyo dadyācca dakṣiṇām
kalaśān jalapūrṇāṃstu tebhyo dadyād yavāṃstathā
evaṃ kṛte mādhavasya udyāpanavidhau śubhe
phalamāpnoti sakalaṃ viṣṇusāyujyamāpnuyāt ||” iti
yadā vaiśākho malamāsastadā tasminnevārabdhaṃ malamāsāt prāg
5.p1.27
yatkāmyamasamāpitam-‘samprāpte malamāse'pi tatsamāpyamasaṃśayam|’
asmātkāṇvagṛ hyātsamāpanīyamiti hemādrimadanāvṛtuḥ | asyāmeva śṛtānnaṃ codakumbhaṃ dharmarājaprītaye deyamityuktaṃ jāvālinā—
“śṛtānnamudakumbhañca vaiśākhyāñca viśeṣataḥ
nirdiśya dharmarājāya godānaphalamāpnuyāt ||” iti
‘śṛtam’ pakvam | asyāṃ kṛṣṇājinadānamapyuktaṃ nirṇayāmṛte purāṇasamuccaye—
“vaiśākhyāṃ paurṇamāsyāṃ tu viśākhā tu viśeṣataḥ
yastu kṛṣṇājinaṃ dadyāt sakhuraṃ śṛṅgasaṃyutam
tilaiḥ pracchādya vāsobhiḥ sarvavastrairalaṃkṛtam
sasamudraguhā tena saśailavanakānanā
saptadvīpānvitā dattā pṛthivī nātra saṃśayaḥ ||” iti
hemādrau bhaviṣye—
"kumbhān svacchajalaiḥ pūrṇān hiraṇyena samanvitān
vaiśākhe brāhmaṇe datvā na śocati kṛtāntataḥ ||” iti
jyeṣṭhapaurṇamāsyāṃ sāvitrīvratamuktaṃ bhaviṣye—
"jyeṣṭhe māsi site pakṣe paurṇamāsyāṃ tathā vratam
cīrṇaṃ purā mahābhaktyā kathitaṃ te mayā nṛpa !||” iti
"pratipatpañcamībhūtasāvitrīvratapūrṇimā
navamī daśamī caiva nopoṣyāḥ syuḥ parānvitāḥ ||”
iti brahmavaivarttāt,
"bhūtaviddhā sinīvālī na tu tatra vrataṃ caret
varjayitvā tu sāvitrīvrataṃ tu śikhivāhana !||”
iti skāndācca iyaṃ pūrvaviddhā grāhyā | atra viśeṣo bhaviṣye—
"sāvitrīpratimāṃ kuryātsauvarṇīṃ vāpi mṛṇmayīm
sārddhaṃ satyavatā sādhvīṃ phalanaivedyadīpakaiḥ
pūjayediti śeṣaḥ
sāvitryākhyānakaṃ cāpi vācayīta dvijottamaḥ
rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā prabhāte vimale tataḥ
tāmapi brāhmaṇe datvā praṇipatya kṣamāpayet |”
pratimādāne mantraḥ—
"sāvitrīyaṃ mayā dattā sahiraṇyā mahāsatī
5.p1.28
brahmaṇaḥ prīṇanārthāya brāhmaṇa ! pratigṛhyatām ||” iti
atra sarvavrateṣu kathādikaṃ vistarabhiyā noktam, tat śrīmātulakṛtavratārke draṣṭavyam | atra viśeṣo nirṇayāmṛte ādityapurāṇe"jyeṣṭhe māsi tilān dadyātpaurṇamāsyāṃ viśeṣataḥ
so'śvamedhasya yatpuṇyaṃ tatprāpnoti na saṃśayaḥ ||" iti
viṣṇurapi"jyeṣṭhī jyeṣṭhādyutā cetsyācchatropānatpradānena naro narādhipatyamāpnoti ||" iti
āṣāḍhī kokilāvrate sandhyākālavyāpinī grāhyā,
"āṣāḍhapaurṇamāsyāṃ tu sandhyākāle'pyupasthite
saṅkalpayenmāsamekaṃ śrāvaṇe pratyahaṃ hyaham
snānaṃ kariṣye niyatā brahmacaryasthitā satī
bhokṣyāmi naktaṃ bhūśayyāṃ kariṣye prāṇināṃ dayām ||”
iti bhaviṣyāt | vyāsapūjādau tvaudayikī sārddhatrimuhūrttā
grāhyā,
"trimuhūrttādhikaṃ grāhyaṃ parva kṣaurapramāṇayoḥ |"
iti viśveśvarapaddhatāvuktatvāt | atraiva bhārabhūteśā''ṣāḍhīśayoḥ
pūjā yātrā ca kāryā,
"udīcyāṃ bhārabhūteśamāṣāḍhīśaṃ samarcayet
kṛtvā sāṃvatsarīṃ yātrāmanenā jāyate naraḥ ||”
iti kāśīkhaṇḍāt | asyāṃ śivaśayanamuktaṃ hemādrau vāmanapurāṇe—
“paurṇamāsyāmumānāthaḥ svapate carmasaṃstare
vaiyāghye ca jaṭābhāraṃ samudgrathyā'hicarmaṇā ||” iti
atra viṣṇuśayanamapyuktaṃ kalpatarau yamena—
“kṣīrābdhau śeṣaparyaṅke āṣāḍhyāṃ saṃviśeddhariḥ
nidrāṃ tyajati kārttikyāṃ tayoḥ sampūjayeddharim
brahmahatyādikaṃ pāpaṃ kṣiprameva vyapohati
hiṃsātmakaistu kiṃ tasya yajñaiḥ kāryaṃ mahātmanaḥ
prasvāpe ca prabodhe ca pūjito yena keśavaḥ ||” iti
na cāṣāḍhasyeyamekādaśī āṣāḍhī, kārttikasyeyamekādaśī kārtikīti vyutpattyā''ṣāḍhīkārttikīpadena cāṣāḍhakārttikayorekādaśī
5.p1.29
grāhyeti vācyam,
“āṣāḍhaśuklapakṣānte bhagavān madhusūdanaḥ
bhogibhoge nijāṃ māyāṃ yoganidrāṃ samāpnuyāt ||”
iti viṣṇudharmottare pakṣāntagrahaṇāt | na ca “āṣāḍhaśuklaikādaśyāṃ kuryātsvāpamahotsavam”iti pūrvoktaskāndavirodha iti vācyam,
deśabhedena sampradāyabhedena ca vyavasthāsambhavāt | asyāmannādidānaṃ kāryam, “āṣāḍhyāmāṣāḍhayutāyāmannapānādidānenākṣayyamāpnoti” iti viṣṇūkteḥ
atha śrāvaṇapaurṇamāsī pavitrāropaṇādau pūrvaviddhaiva grāhyā,
'śrāvaṇī durganavamī' iti bṛhadyamokteḥ
asyāmupākarma kāryam,
"adhyāyānāmupākarma śrāvaṇyāṃ śravaṇena vā
hastenauṣadhibhāve vā pañcamyāṃ śrāvaṇasya tu ||”
iti yājñavalkyokteḥ | 'adhyāyānām' vedānām | “pañcamyāṃ
hastena yuktāyāmupākarma kāryam” iti hemādrimatam | apare tu—
"prāñco hastena yukte'hani pañcamyāṃ vā” iti vyācakṣate
smṛtyarthasāre tu—
“śrāvaṇamāsasya śravaṇe vā pañcamyāṃ haste pañcamīhastayoge
vā kāryam” ityuktam | oṣadhīnāṃ prādurbhāvābhāve bahvṛcakārikāyām—
“avṛṣṭyauṣadhayastasmin māse tu na bhavanti cet
tadā bhādrapade māse śravaṇena karoti tat ||” iti
evaṃ sūtakādinā'pyantarite bhādrapade śravaṇena kāryam
tatrāpyantarite tu notkarṣaḥ, “vārṣikamityetadācakṣate” iti sūtre
vārṣikamiti samākhyābalāt | varṣāsu kriyata iti vārṣikam, śrāvaṇabhādrapadāveva varṣā ṛtuḥ | atra śravaṇaṃ dhaniṣṭhāyutaṃ grāhyam
tadāha vyāsaḥ—
"dhaniṣṭhāsaṃyute kuryācchrāvaṇaṃ karma yadbhavet
tatkarma saphalaṃ jñeyamupākaraṇasaṃjñitam
śravaṇena tu yatkarma hyuttarāṣāḍhasaṃyutam
saṃvatsarakṛto'dhyāyastatkṣaṇādeva naśyati ||”
gargaḥ—
5.p1.30
“parvaṇyaudayike kuryuḥ śrāvaṇaṃ taittirīyakāḥ
bahvṛcāḥ śravaṇe kuryurgrahasaṃkrāntivarjite ||” iti
atra taittirīyapadaṃ yajurvedimātraparam | yadā śravaṇaṃ parva
vā grahaṇasaṃkrāntibhyāmanvitam, tadā pañcamyāmūpākarmma kāryyam
taduktaṃ madanaratne smṛtyantare—
“upāka rma na kurvanti kramāt sāmargyajurvidaḥ
grahasaṃkrāntiyukteṣu hastaśravaṇaparvasu ||”
tathā—
“yadi syācchāvaṇaṃ parva grahasaṃkrāntidūṣitam
syādupākaraṇaṃ śuklapañcamyāṃ śrāvaṇasya tu ||” iti
atra viśeṣaṃ prayogapārijāte vṛddhamanukātyāyanāvāhatuḥ—
“yadyarddharātrādārvāktu grahaḥ saṃkrama eva vā
nopākarma tadā kuryyācchāvaṇyāṃ śravaṇe'pi vā
ardharātrādadhastāccet saṃkrāntirgrahaṇaṃ tadā
upākarmma na kurvīta parataścenna doṣakṛt ||” iti
‘parataścet pare'hani’ ityapi kvacit pāṭhaḥ | tadā pare'hanyapi
niṣedha iti samayamayūkhe guravaḥ
yattū vacanajātaṃ—
“trayodaśyādito varjyaṃ dinānāṃ navakaṃ dhruvam
maṅgalyeṣu samasteṣu grahaṇe candrasūryyayoḥ
dvādaśyāditṛtīyānto vedha indugrahe smṛtaḥ
ekādaśyāditaḥ saure caturthyantaḥ prakīrttitaḥ
khaṇḍagrahe tayoḥ prokta ubhayatra dinatrayam |”
ityādi paurṇamāsīvyatiriktadināntarasyāpi sadoṣatvapratipādakakarmmādyatiriktakarmmaviṣayaṃ bodhyam,
“nitye naimittike japye homayajñakriyāsu ca
upākarmmaṇi cotsarge grahavedho na vidyate ||”
iti madanaratnadhṛtavacanāt
kecittu—
“vedopākaraṇe prāpte kulīre saṃsthite ravau
upākarma na karttavyaṃ karttavyaṃ siṃhayuktake ||”
iti vacanād bahvṛcānāṃ siṃhārka evopākarmmā''huḥ, tanna,
5.p1.31
bahvṛcānprati tvanena vacanenā'prāptasiṃhārke vidhīyamāne gauravaprasaṅgāt | nanu tarhītasya vacanasya kā gatiriti cecchṛṇu, idaṃ
hi vacanaṃ sāmagān prati yuktam | teṣāṃ hi—
“siṃhe ravau tu puṣyarke pūrvāhṇe vicaredbahiḥ
chandogā militāḥ kuryustsargaṃ svasvacchandasām
śuklapakṣe tu hastena upākarmāparāhnikam |”
iti gargavacanena siṃhārka eva tadvidhānāt
'chandogāḥ' sāmagāḥ | adhimāse upākarma na kāryam,
"upākarma tathotsargaḥ prasavāhyotsavo'ṣṭakāḥ
māsavṛddhau pare kāryā varjayitvā tu paitṛkam ||”
iti parāśaroktaḥ | 'pare' uttare māsītyarthaḥ | 'prasavāhotsavaḥ'
janmadinotsavo varddhamānasaṃjñakaḥ
"utkarṣaḥ kālavṛddhau syādupākarmādikarmaṇi
abhiṣekādivṛddhīnāṃ na tūtkarṣo yugādiṣu ||”
iti kātyāyanavacanācca
yattu—
“daśaharāsu notkarṣaścaturṣvapi yugādiṣu
upākarmamahāṣaṣṭhyorhetadiṣṭaṃ vṛṣāditaḥ ||”
iti ṛṣyaśṛṅgavacanaṃ chandogaviṣayam | teṣāṃ hi 'siṃhārka eva'
tadukteranyeṣāṃ sauramāsagrahaṇe pramāṇābhāvāt
yastu gurubhārgavayoriti vakṣyamāṇasaṃgrahavacane prathamopākarmaniṣedhaḥ, sa sāmagaviṣaya eva teṣāṃ dvitīyādiprayogasya
siṃharavau malamāse sati tatraiva karttavyatvāt
kūrmapurāṇe—
"śrāvaṇasya tu māsasya paurṇamāsyāṃ dvijottamāḥ !
āṣāḍhyāṃ prauṣṭhapadyāṃ vā vedopākaraṇaṃ smṛtam ||” iti
āṣāḍhī tu baudhāyanaparā, “śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāmāṣāḍhyāṃ vopākṛtya” iti sūtrāt | prauṣṭhapadī hiraṇyakeśitaittirīyāṇām, sāpi
yadā śrāvaṇīgrahasaṃkrāntisaṃyuktā tadaiva nānyatheti| atra
taittirīyāṇāṃ prāguktamaudayikaṃ parva udājahāra pārāśarīye gārgyaḥ—
5.p1.32
"śrāvaṇīpaurṇamāsī tu saṃgavāt parato yadi
tadaivaudayikī grāhyā nānyadaudayikī bhavet ||" iti
atra paurṇamāsīti śravaṇahastayorupalakṣaṇam| tena tāvapi
saṅgavaspṛṣṭau grāhyau
tathā ca pṛthvīcandrodaye—
"udaye saṃgavasparśe śrutau parvaṇi cā'rkabhe
kuryyurnabhasyupākarma ṛgyajuḥsāmagāḥ kramāt ||" iti
yājuṣaiḥ pūrvāhṇe kāryyam, “bhavedupākṛtiḥ paurṇamāsyāṃ pūrvāhna eva
tu" iti pracetovacanāt| chandogaistu aparāhṇe kāryyam,
"adhyāyānāmupākarmma kuryāt kāle'parāhnike
pūrvāhṇe tu visargaḥ syāditi vedavido viduḥ ||”
iti gobhilokteḥ| atra svasvaśākhokto homaḥ kāryyaḥ| atra'rṣipūjanatarpaṇe āha kārṣṇājiniḥ—
"upākarmmaṇi cotsarge yathākālaṃ sametya tu
ṛṣīn darbhamayān kṛtvā pūjayet tarpayet tataḥ ||" iti
vyāsaḥ—
“viṣṭaraṃ saptabhirddarbhairdvādaśāṅgulidairdhikam
caturaṅgulamagraṃ syādgranthimekāṅguliṃ tathā
pradakṣiṇamamuṃ kṛtvā ṛṣīnāvāhya tarpayet
ṛṣīṇāmarcanaṃ sarvvaṃ karttavyañca nivītinā ||” iti
“vedārambhaṇataḥ pūrvvaṃ saktuprāśanataḥ param
navayajñopavītāni hutvā datvā ca dhārayet ||” iti
“upākarmaṇi viprebhyo dadyād yajñopavītakam
āyuṣmān jāyate tena karmaṇā mānavo bhuvi ||” iti
“mauñjīṃ yajñopavītañca navaṃ daṇḍaṃ ca dhārayet
ajinaṃ kaṭisūtrañca navaṃ vastraṃ tathaiva ca ||” iti
“gurubhārgavayaurmauḍhye bālye cārddhaṣike'pi vā
tathā'dhimāsasaṃsarpamalamāsādiṣu dvijāḥ
prathamopākṛtirna syāt kṛtakarmvavināśakṛt |” iti
“vyāpyārāmataḍāgakūpabhavanārambhapratiṣṭhe vratārambhotsargavadhūpraveśanamahādānāni somāṣṭake
godānāgrayaṇaprapāprathamakopākarmvavedavrataṃ
5.p1.33
nīlodvāhamathātipannaśiśusaṃskārān surasthāpanam
dīkṣāmauñjivivāhamaṇḍanamapūrvaṃ devatīrthekṣaṇaṃ
saṃnyāsāgniparigrahau nṛpatisaṃdarśābhiṣekau gamam
cāturmāsyasamāvṛtī śravaṇayorvedhaṃ parīkṣāṃ tyajed
vṛddhatvāstaśiśutva ijyasitayornyūnādhimāse tathā ||” iti
“upākarmaṇi cotsarge vratasnāne tathaiva ca
candrasūryagrahe caiva rajodoṣo na vidyate ||”
“pauṣamāsasya rohiṇyāmaṣṭakāyāmathāpi vā
jalānte chandasāṃ kuryādutsargaṃ vidhivadbahiḥ ||”
“puṣye tu chandasāṃ kuryādvahirutsarjanaṃ dvijaḥ
māghaśuklasya vā prāpte pūrvāhṇe prathame'hani ||” iti
“śrāvaṇyāṃ prauṣṭhapadyāṃ vā hyupākṛtya yathāvidhi
yuktaśchandāṃsyadhīyīta māsāna vipro'rddhapañcamān ||”
yadā hi śrāvaṇyāmupākarmma kriyate tadā pauṣaśuklapratipadi pūrvāhne
utsarjanam | yadā tu prauṣṭhapadyāṃ tadā māghaśuklapratipadi pūrvāhne
iti | arddhapañcamān arddhaiḥ pañcamyo yeṣviti vyutpattyā sārddhacatura
ityarthaḥ | āśvalāyanāstu māghyāmeva kuryuḥ
“adhyāyotsarjanaṃ māghyāṃ paurṇamāsyāṃ vidhīyate |”
iti kārikokteḥ | upākarmmadine vā kāryyam,
“puṣye tūtsarjanaṃ kuryyādupākarmadine'pi vā |”
iti hemādrau khādiragṛhyokteḥ | sāmagāstu siṃhasthe sūryye puṣyanakṣatre
kuryuḥ, ‘siṃha ravau’ iti prāguktavacanāt | yadā tu siṃhasthe sūryye
pūrve hasta eva bhavati tatpūrvaḥ puṣyastu kanyāsthe ravau, tadā tatraivotsarjanaṃ kṛtvā siṃhārkahaste upākarmma kāryyam,
“māse prauṣṭhapade hastātpuṣyaḥ pūrvo bhaved yadā
tadā tu śrāvaṇe kuryyādutsargaṃ chandasāṃ dvijaḥ ||”
5.p1.34
iti kātyāyanavacanāt | prauṣṭhapadaśrāvaṇaśabdau sauramāsaparau, sāmagānāṃ sauramāse evopākarmotsarjanavidhānāt | atrāpi ṛṣīna
pūjayedityuktaṃ prāgittyalaṃ prāsaṅgikena | asyāmāśvalāyanaiḥ
śravaṇākarma kāryyam, “śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāṃ śravaṇākarma” iti
sūtrāt | sarpavalirapyatraiva kāryyaḥ | idañca karmmadvayaṃ pradoṣavyāpinyāṃ paurṇamāsyāṃ kāryam “astamite sthālīpākaṃ śrapayitvā”
iti sūtrāt | “idaṃ cā'bhuktavaiva kāryam” iti prayogaratne'smanmātuḥ prapitāmahacaraṇāḥ | “bhuktvā kāryam” ityapi kecit
asyāmeva rakṣābandhanamuktaṃ hemādrau bhaviṣyottare—
“samprāpte śrāvaṇasyānte paurṇamāsyāṃ dinodaye
snānaṃ kurvīta matimān śrutismṛtividhānataḥ
tato'parāhnasamaye rakṣāpoṭalikāṃ śubhām
kārayedakṣataiḥ śastaiḥ siddhārthairhemabhūṣitaiḥ
vicitratantugrathitāṃ badhnīyād dakṣiṇe kare |”
mantraḥ—
“yena baddho balī rājā dānavendro mahābalaḥ
tena mantreṇa badhnāmi rakṣe ! mā cala mā cala ||” iti
tathā tatraiva—
“yaḥ śrāvaṇe vimalamāsi vidhānavijño
rakṣāvidhānamidamācarate manuṣyaḥ
āste sukhena parameṇa sa varṣamekaṃ
putraprapautrasahitaḥ sasuhṛjjanaśca ||” iti
atra sarveṣāmapyadhikārastatraivoktaḥ—
“brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaiḥ śūdraiścānyaiśca mānavaiḥ
karttavyo rakṣikābandho dvijān sampūjya yatnataḥ
anena vidhinā yastu rakṣābandhanamācaret
sa sarvadoṣarahitaḥ sukhaṃ saṃvatsaraṃ vaset ||” iti
idaṃ ca bhadrāyāṃ na kāryam | taduktaṃ nirṇayāmṛte saṃgrahe—
"bhadrāyāṃ dve na karttavye śrāvaṇī phālgunī tathā
śrāvaṇī nṛpatiṃ hanti grāmaṃ dahati phālgunī ||” iti
5.p1.35
asyāmeva hayagrīvayātroktā kalpatarau brāhme—
“śrāvaṇyāṃ śravaṇe jātaḥ pūrvaṃ hayaśirā hariḥ
jagāda sāmavedaṃ tu sarvakalmapanāśanaḥ
snātvā saṃpūjayeraṃ tu śaṅkhacakragadādharam |” iti
atha bhādrapaurṇamāsyāṃ nāndīmukhaśrāddhamuktaṃ brahmapurāṇe—
“nāndīmukhānāṃ pratyabdaṃ kanyārāśigate ravau
paurṇamāsyāntu karttavyaṃ varāhavacanaṃ yathā ||” iti
aśrumukhādisaṃjñāpyuktā tatraiva—
“pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ
trayo hyaśrumukhā hote pitaraḥ samprakīrttitāḥ
tebhyaḥ paratare ye tu te tu nāndīmukhāḥ smṛtāḥ |” iti
“āśvine paurṇamāsyāntu carejjāgaraṇaṃ niśi
kaumudī sā samākhyātā kāryā lokavibhūtaye
kaumudyāṃ pūjayellakṣmīmindramairāvatasthitam
nārike lodakaṃ pītvā akṣaiḥ krīḍāṃ samācaret
niśīthe varadā lakṣmīḥ ko jāgartīti bhāṣiṇī
tasmai vittaṃ prayacchāmi akṣaiḥ krīḍāṃ karoti yaḥ ||”
atra jāgaraṇaṃ pradhānam, phalasambandhāt | atra ghṛtapātradānaṃ kāryam, “āśvayujyāmaśvinīgate candre ghṛtapūrṇabhājanaṃ suvarṇayutaṃ viprāya datvā dīptāgnirbhavati” iti nirṇayāmṛte viṣṇūkteḥ
atha kārtiksyāṃ kārttikeyadarśanamuktaṃ kāśīkhaṇḍe“kārttikyāṃ kṛtikāyoge yaḥ kuryāt svāmidarśanam
saptajanma bhavedvipro dhanāḍhyo vedapāragaḥ ||”
tripurotsavaścā'traivoktoṃ bhaviṣye“paurṇamāsyāṃ tu sandhyāyāṃ karttavyastripurotsavaḥ
dadyādanena mantreṇa sudīpāṃśca surālaye
kīṭāḥ pataṅgā maśakāśca vṛkṣe
jale sthale ye vicaranti jīvāḥ
dṛṣṭvā pradīpaṃ nahi janmabhāginaste muktarūpā hi bhavanti tatra ||” iti
"paurṇamāsyāṃ tu saṃpūjyo bhaktyā dāmodaraḥ sadā
tataḥ candrodaye pūjyāstāpasyaḥ kṛttikāstu ṣaṭ
First 35 of 42 passages. Read on
Linked texts (20)
- Nāradapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Agnipurāṇa (Nag Publishers edition, Delhi) — Sanskrit
- Kārṣṇājinismṛti (fragments) — Sanskrit
- Pratāpārka — Viśveśvarabhaṭṭa 1766, Sanskrit
- Jayasīṃhakalpadruma — Ratnākara 1688, Sanskrit
- Kālatattvavivecana — Raghunātha Vājapeyin 1595, Sanskrit
- Bhagavantabhāskara — Nīlakaṇṭha Dīkṣita 1625, Sanskrit
- Kālamayūkha — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- Abdadīdhiti — Anantadeva 1645, Sanskrit
- Smṛtisāroddhāra — Nārāyaṇa, Sanskrit
- Cakranārāyaṇīyanibandha — Viśvambharatrivedin 1600, Sanskrit
- Śrāddhacandrikā (Divākarabhaṭṭa) — Divākarabhaṭṭa 1655, Sanskrit
- Jyotirnibandha (ed. Raṅganātha Śāstrī Vaidya) — Sanskrit
- Vidhānamālā (Nṛsiṃha) — Nṛsiṃha, Sanskrit
- Varṣakriyākaumudī — Govindānanda Kavikaṅkaṇa 1510, Sanskrit
- Daśanirṇaya — Veṅkaṭanātha Vaidikasārvabhauma, Sanskrit
- Nirṇayasindhu — Kamalākarabhaṭṭa 1612, Sanskrit
- Kṛtyaratnākara (Caṇḍeśvara) — Caṇḍeśvara, Sanskrit
- Kālanirṇaya (Kālamādhavīya) — Mādhava, Sanskrit