Pramāṇa · Search · About · API

Nirnayasindhu 2.2

Nirṇayasindhu 2.2

Language
Sanskrit

2.2.1

śuklapratipadaparāhṇavyāpinye pūrvā grāhyā | yugmavākyāt 'pratipatsaṃmukhī kāryyā yā bhavedāparāhnikī' iti skāndokteḥ || 'śuklā syātpratipattithiḥ prathamataścetsāparāhne bhavet'
iti dīpikokteśca || aparāhnaśca pañcadhā bhakte dine caturtho bhāgaḥ || tadabhāve sāyāhnavyāpinī grāhyā | 'tadabhāve tu sāyāhnavyāpinī parigṛhyatām' iti mādhavokteḥ || kṛṣṇā
tu parā | 'kṛṣṇā tūttaratokhilā' iti dīpikokteḥ || 'kṛṣṇāpi pūrvaiva' ityanantabhaṭṭāḥ
sarvatithiṣu varjyānyuktāni muhūrttadīpikāyām-“kūṣmāṇḍaṃ bṛhatīphalāni lavaṇaṃ varjya
tilāmla tathā tailaṃ cāmalakaṃ divaṃ pravasatāṃ śīrṣaṃ kapālāntrakam | niṣpāvāṃśca masūsikānphalamatho vṛntākasaṃjñaṃ madhu dyūtaṃ strīgamanaṃ kramātpratipadādiṣvevamāpoḍaśa ||” śīrṣaṃ
nārikelam | kapālam alābu | antraṃ paṭolakam || bhūpālaḥ--“kūṣmāṇḍaṃ bṛhatīṃ kṣāraṃ
mūlakaṃ panasaṃ phalam | dhātrīśiraḥkapālāntraṃ nakhacarmatilāni ca || kṣurakarmāṅganāsevāṃ
pratipatprabhṛti tyajet” nakhaṃ śiṃbī | carma masarikā
dvitīyānirṇayaḥ
‘dvitīyā tu kṛṣṇā pūrvā śuklottarā’ iti hemādriḥ || ‘kṛṣṇādvitīyādimā, pūrvāhne yadi
sā sitā tu parataḥ sarvā’ iti dīpikokteḥ | mādhavānantabhaṭṭamate tu sarvāpi dvitīyā
parā | tathā ca mādhavaḥ–“pūrvedyurasatī prātaḥ paredyustrimuhūrttagā | sā dvitīyā paropoṣyā
pūrvaviddhā tato'nyathā ||” iti
tṛtīyānirṇayaḥ
tṛtīyā tu sarvamate rambhāvyatiriktā paraiva || tena yugmavākyaṃ rambhāvrataviṣayam “rambhākhyāṃ
varjayitvā tu tṛtīyā dvijasattama | anyeṣu sarvakāryeṣu guṇayuktā praśasyate ||” iti

2.2.2

brahmavaivarttāt || gaurīvrate tu viśeṣamāha mādhavaḥ “muhūrttamātrasattvepi dine gaurīvrataṃ pare
śuddhādhikāyāmapyevaṃ gaṇayogapraśaṃsanāt ||” iti
caturthīnirṇayaḥ
caturthyapi sarvamate gaṇeśavratātiriktā paraiva | yugmavākyāt | “ekādaśī tathā ṣaṣṭhī
amāvāsyā caturthikā | upoṣyāḥ parasaṃyuktāḥ parāḥ pūrveṇa saṃyutāḥ || ” iti mādhavīye bṛhadvasiṣṭhokteśca || 'nāgacaturthī tu madhyāhnavyāpinī pañcamīyutā ca grāhyā' iti
nirṇayāmṛte | mādhavīye coktam-“yugaṃ madhyandine yatra tatropoṣyā phaṇīśvarān | kṣīreṇāpyāyya pañcamyāṃ pūjayetprayato naraḥ | viṣāṇi tasya naśyanti na tānhiṃsanti pannagāḥ ||”
iti mādhavīye devalokteḥ || yugaṃ caturthī | pūrvatra madhyāhnavyāptau pūrvā | anyapakṣeṣu paraiva
pañcamyāṃ pūjokteḥ || gaṇeśavrate tṛtīyāyutaiva caturthī | “caturthī tu tṛtīyāyāṃ mahāpuṇyaphalapradā | karttavyā vratibhirvatsa gaṇanāyasutoṣiṇī || ” iti hemādrau brahmavaivartāt
mādhavīye tu gaṇeśavrate madhyāhnavyāpinī mukhyā | “caturthī gaṇanāyasya mātṛviddhā praśasyate | madhyāhnavyāpinī cetsyātparataścetpare'hani || ” iti bṛhaspativacanāt || “prātaḥ
śuklatilaiḥ snātvā madhyāhne pūjayennṛpa" iti tatkalpe'bhidhānācca | tena paradine sattve parā
anyathā pūrvetyuktam | vastutastu | yatra bhādraśuklacaturthyādau gaṇeśavrataviśeṣe madhyāhnapūjoktā tadviṣayānyeva prāguktavacanāni, na tu sārvatrikāṇi || saṃkaṣṭacaturthyādau bahūnāṃ

2.2.3

karmakālāānāṃ bādhāpatteḥ | tena sarvatra gaṇeśavrate pūrveveti siddham || saṃkaṣṭacaturthī tu candrodayavyāpinī grāhyā || dinadvaye sattve mātṛyogasya sattvātpūrveti kecit || anye tu dine
muhūrttatrayādirūpasya tṛtīyāyogasyābhāvāt paradine mādhavoktamadhyāhnavyāpisattvātsampūrṇatvācca paretyācakṣate || dinadvaye tadabhāve tu paraiva || gaurīvrate tu pūrveva | “ gaṇeśagaurībahulā vyatiriktāḥ prakīrttitāḥ | caturthyaḥ pañcamīviddhā devatāntarayogataḥ || ” iti madanaratne brahmavaivartāt
paṃcamīnirṇayaḥ
pañcamī tu mādhavamate sarvāpi pūrvā-“caturthīsaṃyutā kāryā pañcamī parayā na tu | daive
karmaṇi pitrye ca śuklapakṣe tathāsitā ||” iti hārītokteḥ | hemādrimate tu kṛṣṇā pūrvā
sitā parā | 'kṛṣṇā pūrvayutā sitā parayutā syātpañcamī' iti dīpikokteḥ || vastutastu
hārītoktirupavāsaviṣayā || “pratipatpañcamī caiva sāvitrī bhūtapūrṇimā | navamī daśamī
caiva nopoṣyāḥ parasaṃyutāḥ ||” iti brahmavaivarttāt || yattu-“pañcamī tu prakarttavyā ṣaṣṭhyā
yuktā tu nārada ” ityāpastambīyaṃ tatskandavrataparam || “skandopavāse svīkāryā pañcamī
parasaṃyutā ” iti vākyaśeṣāditi mādhavaḥ || tannāgapūjāviṣayamityanantabhaṭṭanirṇayāmṛtādayaḥ || camatkāracintāmaṇau ca-“ pañcamī nāgapūjāyāṃ kāryā ṣaṣṭhīsamanvitā
tasyāṃ tu tuṣitā nāgā itarāsu caturthikā ||” iti || tena nāgapūjādau paraiva || yattu
madanaratnadivodāsīyoḥ-“ śrāvaṇe pañcamī śuklā saṃproktā nāgapañcamī || tāṃ parityajya
pañcamyaścaturthīsahitā hitāḥ ||” iti saṃgrahokteḥ || “gaṇeśaskandayogābhyāṃ kramātnāgaḥ

2.2.4

śubhāśubhaḥ | mitrāmitre tayoḥ patre nāgānāmākhuvarhiṇau ||” iti ṣaṭtriṃśanmatācca
śrāvaṇapañcamyatiriktāyā nāgapañcamyāścaturthīyutatvamuktam|tadupavāsādi viṣayam||patre vāhane
ṣaṣṭhīnirṇayaḥ
ṣaṣṭhī sarvamate skandavratātiriktā paraiva | yugmavākyāt | ' nāgaviddhā na karttavyā ṣaṣṭhī
caiva kadācana ' iti skāndācca
saptamīnirṇayaḥ
nirṇayāmṛte-“ṣaṣṭhī ca saptamī caiva vāraścaidaṃśumālinaḥ | yogoyaṃ padmako nāma sūryakoṭigrahaiḥ samaḥ ||” saptamī pūrvaiva yugmavākyāt | 'ṣaṣṭhayā yutā saptamī ca karttavyā tāta sarvadā' iti skāndācca
aṣṭamīnirṇayaḥ
aṣṭamī tu sarvamate kṛṣṇā pūrvā sitā parā | 'vratamātre'ṣṭamī kṛṣṇā pūrvā śuklāṣṭamī parā'
iti mādhavokteḥ || parayuk śuklāṣṭamī pūrvayuk kṛṣṇā iti dīpikākteśca || śivaśaktyutsave ca kṛṣṇāpyuttarā | 'pakṣadvayepyuttaraiva śivaśaktimahotsave' iti mādhavokteḥ
budhāṣṭamīnirṇayaḥ
divodāsīye bhaviṣye-“yadāyadā sitāṣṭamyāṃ budhavāro bhavetkvacit | tadāttadā hi sā
grāhyā ekabhaktāśane nṛpa || saṃdhyākāle tathā caitre prasupte ca janārdane | budhāṣṭamī na karttavyā hanti puṇyaṃ purātanam || ” aṃtyaṃ padaṃ hemādrau na dhṛtam
navamīnirṇayaḥ
navamī tu sarvamate ḥpūrvā yugmavākyāt | ' na kuryānnavamīṃ tāta daśamyā tu kadācana '
iti skāndācca
daśamīnirṇayaḥ
daśamī tu pūrvā parā ca iti hemādriḥ || 'kṛṣṇā pūrvottarā śuklā daśamyevaṃ vyavasthitā'
iti mādhavaḥ || vastutastu mukhyā navamīyutaiva grāhyā | 'daśamī tu prakarttavyā sadurgā

2.2.5

dvijasattama' ityāpastambokteḥ || yattu-'sampūrṇā daśamī kāryā pūrvayā parā yāthavā' ityaṅgirasoktam || tannavamīyuktālābhe audayikī grāhyetyevaṃ neyam
ekādaśīnirṇayaḥ
athaikādaśī || tatraikādaśyupavāso dvedhā-niṣedhaparipālanātmakau vratarūpaśca || tatrādyaḥ"na śaṃkhena pibettoyaṃ na khādetkūrmasūkarau | ekādaśyāṃ na bhuñjīta pakṣayorubhayorapi ||"
iti kaurmadevalādyukteḥ || agnipurāṇepi-“gṛhastho brahmacārī ca āhitāgnistathaiva ca
ekādaśyāṃ na bhuñjīta pakṣayorubhayorapi ||” iti || na cātra paryudāsena vratavidhiḥ,
taddhetuvratādiśabdābhāvāt || vratarūpastu brahmavaivarte-"prāpte haridine samyagvidhāya niyamaṃ
niśi | daśamyāmapavāsasya prakuryādvaiṣṇavaṃ vratam ||” iti || idaṃ ca śivabhaktādibhirapi
kāryam | 'vaiṣṇavo vātha śaivo vā kuryādekādaśīvratam' iti śivadharmokteḥ || 'vaiṣṇavo
vātha śaivo vā sauroṣyetatsamācaret' iti saurapurāṇācca || sopi dvedhā nityaḥ kāmyaśca
'upoṣyākādaśī nityaṃ pakṣayorubhayorapi' iti gāruḍokteḥ || 'pakṣepakṣe ca kartavyamekādaśyāmupoṣaṇam' iti nāradokteśca nityatā || "yadīcchedviṣṇusāyujyaṃ śriyaṃ santatimātmanaḥ | ekādaśyāṃ na bhuñjīta pakṣayorubhayorapi ||” iti kaurmādiṣu phalaśruteśca
kāmyatā || ubhayaikādaśīvrataṃ gṛhasthātiriktānāmeva nityam || gṛhasthasya tu śuklāyāmeva vrataṃ nityaṃ, na kṛṣṇāyām | "ekādaśyāṃ na bhuñjīta pakṣayorubhayorapi | vanasthayatidharmoyaṃ śuklāmeva sadā gṛhī ||” iti devalokteḥ || na cānena niṣedhapālanameva vanasthayativiṣaye upasaṃhriyate, na tu vratamiti vācyam | asya paryudāsena vratavidhiparatvāt

2.2.6

anyathā pūrvoktāgnipurāṇavacane niṣedhapālane gṛhasthasyādhikāroktyā virodhaḥ syāt
niṣedhasya nivṛttimātraphalatvena viśeṣānapekṣaṇādupasaṃhārāyogāt | abhāvasya dharmatvābhāvācca || tasmādanena sarveṣāmekādaśīvratavidhāyināṃ sāmānyavākyānāṃ vanasthayativiṣaye
upasaṃhārānna gṛhasthasya kṛṣṇāyāṃ nityavrataprāptiḥ
kathaṃ tarhi “saṃkrāntyāmupavāsaṃ ca kṛṣṇaikādaśivāsare | candrasūryagrahe caiva na kuryātputravāngṛhī ||” iti nāradādivacaneṣu kṛṣṇāniṣedhaḥ, prāptyabhāvāditi cecchrūyatām- “śayanībodhinīmadhye yā kṛṣṇaikādaśī bhavet | saivopoṣyā gṛhasthena nānyā kṛṣṇā kadācana ||” iti pādme gṛhasthasya āṣāḍhīkārttikī madhyasthā yā kṛṣṇā vihitā sā putravato niṣidhyate || anyakṛṣṇāyāṃ tu na vidhiḥ | sarvavidhīnāṃ vanasthayatiṣūpasaṃhārāt
niṣedhaḥ prāptyabhāvāt || śayantyādivākyaṃ tvaputragṛhigocaramityanantabhaṭṭahemādryādigranthāḥ || dīpikāpi-“asitā tu śayanībodhāntarasthāpyatho na syātsātmajinopi”
iti || madanaratne bhaviṣye- “yathā śuklā tathā kṛṣṇā dvādaśī me sadā priyā | śuklā
gṛhasthaiḥ karttavyā bhogasantānavardhinī | mumukṣubhistathā kṛṣṇā na te tenopadarśitā ||”
iti || niṣedhapālanaṃ kāmyavrataṃ ca sarvakṛṣṇāyāṃ sarvagṛhiṇāṃ bhavatyeva | “putravāṃśca sabhāryyaśca bandhuyuktastathaiva ca | ubhayoḥ pakṣayoḥ kāmyavrataṃ kuryāttu vaiṣṇavam ||” iti nāradokteḥ || etacca sarvaṃ kālādarśe uktam “vidhavāyā vanasthasya yateścaikādaśīdvaye
upavāso gṛhasthasya śuklāyāmeva putriṇaḥ | mujerniṣedhaḥ kṛṣṇāyāṃ siddhastasya

2.2.7

tato vrate ||” iti || prācyāstu vaiṣṇavagṛhasthānāṃ kṛṣṇāpi nityā | “nityaṃ bhaktisamāyuktairnairairviṣṇuparāyaṇaiḥ | pakṣepakṣe ca kartavyamekādaśyāmupoṣaṇam || saputraśca
sabhāryaśca sujano bhaktisaṃyutaḥ | ekādaśyāmupavasetpakṣayorubhayorapi ||” iti nāradokterityāhuḥ || putraśabdaścāpatyamātravacanaḥ
nārāyaṇavṛttau - 'pumāṃsa eva me putrā jāyeran' ityatrāpatyamātravācitvokteḥ || 'janayedbahuputrāṇi' iti liṅgāt | 'pautrī mātāmahastena' iti manūkteḥ | putryā apatyamityarthe tu "strībhyo ḍhak" iti pautreya ityāpatteḥ || 'pumān putro jāyate' iti ca
upavāsaniṣedhe viśeṣo vāyavīye uktaḥ - "upavāsaniṣedhe tu bhakṣyaṃ kiṃcitprakalpayet || na
duṣyatyupavāsena upavāsaphalaṃ labhet ||” bhakṣyaṃ ca tatraivoktam - "naktaṃ haviṣyānnamanodanaṃ
vā phalaṃ tilāḥ kṣīramathāmbu cājyam | yatpañcagavyaṃ yadi vāpi vāyuḥ praśastamatrottaramuttaraṃ ca ||” ityalam
daśamīvedhanirṇayaḥ
tatra daśamīvedho dvedhā-aruṇodayavedhaḥ, sūryodayavedhaśceti || ādyo gāruḍe-“ daśamīśeṣasaṃyukto yadi syādaruṇodayaḥ | naivopogyaṃ vaiṣṇavena taddhi naikādaśīvratam || ” iti
aruṇodayasvarūpaṃ ca mādhavīye skānde-‘udayātprākcatasrastu ghaṭikā aruṇodayaḥ' iti
yadapi-“ udayātprāgyadā vipra muhūrttadvayasaṃyutā | saṃpūrṇaikādaśī nāma tatraivopavasedgṛhī ||”
iti gāruḍasaudharmādivacanam | yacca bhaviṣye-“ ādityodayavelāyāḥ prāṅmuhūrttadvayānvitā | ekādaśī tu sampūrṇā viddhānyā parikīrttitā || ” iti || tadapyupasaṃhāranyāyena

2.2.8

daṇḍacatuṣṭayaparameva || hemādrāvapyevam || yattu brahmavaivarte-“ catasro ghaṭikāḥ prātararuṇodayaniścayaḥ | catuṣṭayavibhāgotra vedhādīnāṃ kiloditaḥ || aruṇodayavedhaḥ syātsāddhaṃ tu ghaṭikātrayam | ativedho dvighaṭikaḥ prabhāsaṃdarśanādraveḥ || mahāvedhopi tatraiva dṛśyate
“ turīyastatra vihito yogaḥ sūryodaye budhaiḥ ” iti || tadapyavayavadvārā'ruṇodayavedhaviśeṣaparameveti mādhavīye madanaratne ca || antyastṛdayavedhaḥ
tathānyepi vedhāḥ || hemādrau mādhavīye ca gāruḍe-“ udayātprāk trighaṭikāvyāpinyekādaśī yadā | saṃdigdhaikādaśī nāma varjyeyaṃ dharmakāṅkṣibhiḥ || udayātprāṅmuhūrttena vyārpinyekādaśī yadā | saṃyuktaikādaśī nāma varjyeyaṃ dharmavṛddhaye || ” hemādrau-rātrerentyoṣṭamo
bhāgopyaruṇodaya uktaḥ || “niśaḥ prānte tu yāmārdhaṃ devavāditravādane | sārasvatānadhyayane
cāruṇodaya ucyate || ” iti smṛteḥ || atraike-eṣāṃ sarvapakṣāṇāṃ muhūrttadvayena kroḍīkārāt
' niśaḥ prānte' iti vacanācca rātrimānavaśātsārdhatridaṇḍādyoneke'ruṇodayāḥ | tadāha
hemādriḥ--' sārdhaghaṭikātrayoktiraṣṭāviṃśatighaṭīmitarātriviṣayā | mahattarāstu-'rātrīrapekṣya
catasro ghaṭikāḥ-ityuktamiti” ityāhuḥ| tanna | aruṇodayaśabdasyānekārthatvāpatteḥ|| na ca
muhūrttadvayamarthaḥ| daṇḍadvayaikamuhūrttādivedhānāṃ tathāpyanupapatteḥ| na hi teṣāṃ yāmārdhatvamaruṇodayatvaṃ
cāsti | muhūrttadvayasya yāmārddhasya ca catasro ghaṭikā ityanenopasaṃhārācca na tadarthaḥ na ca
'sādhaṃ tu ghaṭikātrayam' ityanenāpi tadāpattiḥ śaṅkhyā | tena caturdaṇḍavedhasyaivokteḥ

2.2.9

caturdaṇḍe'rdhaghaṭīdaśamīsattve hi vedhastadarthaḥ | dvighaṭikādau tadyogācca || yattu matam-kiyatāruṇodayavedha ityapekṣāyāṃ sārddhaghaṭikātrayaniyamādaruṇodaye'rdhaghaṭikāto nyūnadaśamīsattve na doṣa iti || tantuccham || dviṃdaṃḍādāvapi tadāpatteḥ | “daśamīśeṣasaṃyukto yadi
syādaruṇodayaḥ | naivopogyaṃ vaiṣṇavena taddinaikādaśīvratam ||” iti gāruḍe bhaviṣye ca
yogamātraniṣedhāt || nāradīyepi—“lavavedhepi viprendra daśamyaikādaśīṃ tyajet | surāyā
biṃdunā spṛṣṭaṃ gaṅgāṃbha iva nirmalam ||” skāndepi-“kalākāṣṭhādigatyaiva dṛśyate
daśamī vibho | ekādaśyāṃ na kartavyaṃ vrataṃ rājankadācana ||” iti
tatrakalādivedhanirṇayaḥ
mādhavopyāha-so'yaṃ kalādivedho'ruṇodayavedhe sūryodayavedhe ca samāna iti || nigamamepi-'sarvaprakāravedho'yamupavāsasya dūṣakaḥ' iti || ata eva mādhavena-'aruṇodayādyadaṃḍe'lpadaśamīsparśa saṃvṛktā, kṛtsnaghaṭīyoge saṃdigdhā, muhūrttavyāptau saṃyuktā, udaye
saṃkīrṇā' ityuktvā | “aruṇodayavelāyāṃ daśamī yadi saṅgatā | saṃvṛktaikādaśīṃ tāṃ
tu mohinyai dattavān prabhuḥ” iti gobhilādyukteḥ pūrvoktagāruḍādeśca sāmānyato viśeṣataścāruṇodayavedho niṣiddhaḥ || yaccāṣṭamabhāgoruṇodaya iti hemādriṇoktam, yacca mahattarā
rātrīriti tatparamataṃ svayameva dūṣitam, antepyuktam | vedhatāratamyaṃ ca doṣatāratamyādupapadyata iti || doṣatāratamyaṃ ca prāyaścittatāratamyādavagamyate taccoktaṃ hemādrau smṛtyantare"ajñānādyadi vā mohātkurvannekādaśīṃ naraḥ | daśamīśeṣasaṃyuktāṃ prāyaścittamidaṃ caret

2.2.10

kṛcchrapādaṃ naraḥśrīrtvā gāṃ ca dadyātsavatsakām | suvarṇasyārdhakaṃ deyaṃ tiladroṇasamanvitam ||” vidhānāntaraṃ tatraiva- "brāhmaṇānbhojayettriṃśadvāṃ ca dadyātsavatsakām | dharaṇasyārdhakaṃ deyaṃ tiladroṇamathāpi vā ||” iti || atra vedhatāratamyādvyavastheti hemādriḥ | ' niśāḥprānte' ityapi doṣādhikyārthameva || tasmāccaturghaṭikātmaka evāruṇodaya iti siddham
tena ṣaṭpañcāśaddaṇḍānaṃtaraṃ daśamīpraveśeruṇodayavedha ukto bhavati || anyopi tatraiva kaṇvenoktaḥ- “udayopari viddhā tu daśamyaikādaśī yadi | dānavebhyaḥ prīṇanārthaṃ dattavānpākaśāsanaḥ ||” iti smṛtyantarepi || “daśamyāḥ prāntamādāya yadodeti divākaraḥ | tena spṛṣṭaṃ
haridinaṃ dattaṃ jambhāsurāya tat ||” iti
tatrāruṇodayavedho vaiṣṇavaviṣayaḥ | tadvākyeṣu vaiṣṇavagrahaṇāt || tatsvarūpaṃ tu mādhavīye
skānde-‘‘paramāpadamāpanno harṣe vā samupasthite | naikādaśīṃ tyajedyastu yasya dīkṣāsti
vaiṣṇavī || viṣṇvarpitākhilācāraḥ sa hi vaiṣṇava ucyate || ’’ iti || yadyapi pitrāderāgamadīkṣāyāṃ tanmātrasya vaiṣṇavatvaṃ na tu putrādeḥ tathāpi svapāramparyaprasiddhameva vaiṣṇavatvaṃ
smārttatvaṃ ca manyante vṛddhāḥ || atrānyeṣāmatiprasakteravyabhicārādvaiṣṇavadīkṣāvattvameva vaiṣṇavatvam || tattvasāgare bhaviṣye-‘‘yathā śuklā tathā kṛṣṇā yathā kṛṣṇā tathetarā | tulye
te manyate yastu sa vai vaiṣṇava ucyate || ’’ kecittu daśamyāṃ navamīvedhamapi tyajanti tatra
mūlaṃ mṛgyam | udayavedhastu pariśeṣāt smārttagocaraḥ | tadāha mādhavaḥ-‘‘aruṇodayavedhotra

2.2.11

vedhaḥ sūryodaye tathā | uktau dvau daśamīvedhau vaiṣṇavasmārttayoḥ kramāt || ’’ hemādristu keṣāṃ
cidardharātrepi daśamīvedhamāha-‘‘ardharātre tu keṣāṃciddaśamyā vedha ucyate | kapālavedhaṃ
ityāhurācāryā ye haripriyāḥ || naitanmama mataṃ yasmāttrigrāmā rātririṣyate || ’’ iti
brahmavaivartāt
asyārthaḥ- 'anadyatane laṅ ' ityatrātītāyā rātreḥ paścimayāmadvayamāgamintyā rātreḥ pūrvayāmadvayaṃ divasaśca sa kāla eṣodyatanaḥ | sa kāla ityuktaṃ mahābhāṣye sa eṣa varttamānaḥ
kāla ekādaśyahorātra upoṣyaḥ | tanmadhye daśamīpraveśe viddhā sā tyājyā | ata eva
hemādrau “daśamyāḥ saṃgadoṣeṇa ardharātrātpareṇa tu | varjayeccaturo yāmānsaṃkalpārcanayoḥ
sadā ||” iti doṣa uktaḥ || caturo yāmān divasasyetyarthaḥ | svamate tu rātrestriyāmatvāt
praharatrayaṃ pūrvaśeṣaḥ | tena caturthaprahara eva vedho yuktaḥ | sopyaruṇodaya eva | 'sūryodayaṃ vinā
naiva snānadānādikaḥ kramaḥ' iti mārkaṇḍeyapurāṇāt | 'pratyūṣo'harmukhaṃ kalyaḥ' iti
kośādaruṇodayamārabhya sūryāśupravṛttestatraiva niṣedhaḥ | tena matabhedādvayavastheti kecit
kaimutikanyāyenāruṇodayavedhasyaiveyaṃ stutiriti tu mādhavaḥ || yastu-'dikpañcadaśabhistathā'
iti vedhaḥ sa upavāsātiriktaviṣaya iti mādhavaḥ || “sarvaprakāravedhoyamupavāsasya dūṣakaḥ
sārdhasaptamuhūrttastu yogoyaṃ bādhate vratam ||” iti nigamādityalam || atra mādhavamatevaiṣṇavairaruṇodayaviddhā tyājyā
ekādaśīdvādaśīvṛddhau viśeṣaḥ
yadā tvekādaśyeva śuddhā satī varddhate dvādaśī vā ubhayaṃ vā tadā paropoṣyā | “ekādaśī

2.2.12

dvādaśī vādhikā cettyajyatāṃ dinam | pūrvaṃ grāhyaṃ tūttaraṃ syāditi vaiṣṇavanirṇayaḥ ||” iti
mādhavokteḥ || smārttaistu-sūryodayaviddhā tyājyā || yadā tvekādaśī śuddhā satī vardhate
dvādaśī ca samā nyūnā vā tadā gṛhasthaiḥ pūrvā, yatibhiruttarā kāryā | “prathame'hani sampūrṇā vyāpyāhorātrasaṃyutā | dvādaśyāṃ ca tathā tāta dṛśyate punareva ca || pūrvā kāryā gṛhasthaiśca yatibhiścottarā vibho || " iti skāndokteḥ || vardhamānopyevamevāha || ubhayavṛddhau tu śuddhā viddhā vā sarveṣāṃ paraiva | " sampūrṇaikādaśī yatra prabhāte punareva sā | sarvairevottarā kāryā parato dvādaśī yadi || " iti nāradokteḥ | dvādaśīmātravṛddhau tu śuddhāyāṃ pūrvaiva | " na
cedekādaśī viṣṇo dvādaśī parataḥ sthitā | upoṣyaikādaśī tatra yadīcchetparamaṃ padam ||”
iti nāradokteḥ | " dvādaśīmātravṛddhau tu śuddhāviddhe vyavasthite | śuddhā pūrvottarā viddhā
smārttanirṇaya īdṛśaḥ || " iti mādhavokteśca || madanaratnepyevam || yattu - " viddhāpyaviddhā vijñeyā parato dvādaśī na cet | aviddhāpi ca viddhā syātparato dvādaśī yadi || ”
iti hemādrau pādmavacanam || tadekādaśyā vṛddhau jñeyam | taduktaṃ mādhavena - "ekādaśī dvādaśī cetyubhayaṃ varddhate yadā || tadā pūrvadinaṃ tyājyaṃ smārtergrāhyaṃ paraṃ dinam || " iti
dvādaśīmātravṛddhau nirṇayaḥ
viddhaikādaśyāṃ dvādaśīmātravṛddhau ca sarveṣāṃ paraiva tatraivaikādaśīmātravṛddhau gṛhiṇaḥ pūrvā, yatestūttarā | pūrvoktapādmokteḥ | " ekādaśīvivṛddhau cecchukle kṛṣṇe viśeṣataḥ | uttarāṃ tu

2.2.13

yatiḥ kuryātpūrvāmupavasedgṛhī || " iti pracetasokteḥ || etacchuddhāviddhātulyamiti mādhavaḥ || " trayodaśyāṃ na labhyeta dvādaśī yadi kiṃcana | upoṣyaikādaśī tatra daśamīmiśritāpi ca || " iti skāndāt || "aviddhāni niṣiddhaiśca na labhyante dināni tu
muhūrteḥ pañcabhirviddhā grāhyaivaikādaśī tithiḥ ||” ityṛṣyaśṛṅgokteśca | muhūrtapañcakamaruṇodayamārabhya jñeyam | anyathotpare'hni ekādaśyabhāvāsambhavāt || tathā ca sa eva - "sarvatraikādaśī kāryā dvādaśīmiśritā naraiḥ | prātarbhavatu vā mā bhūdyasmānnityamupoṣaṇam ||”
yadapi hemādriṇā-'śuddhasamā śuddhanyūnā vā adhikadvādaśikā cetsarveṣāṃ paraivetyuktam'
tadapi vaiṣṇavaviṣayam || smārtānāṃ tu pūrvaivetyāvirodhaḥ
haimādrimate tūcyate tatra-“śuddhā viddhā dvayī nandā tredhā nyūnasamādhikaiḥ| ṣaṭprakārāḥ punastredhā
dvādaśyūnasamādhikaiḥ ||” ityaṣṭādaśaikādaśībhedāḥ || tatra śuddhādhikanyūnadvādaśikā śuddhādhikasamadvādaśikā ca sakāmaiḥ pūrvā, niṣkāmairuttarā kāryā| ‘prathame'hani sampūrṇā’ iti pūrvoktaskāndāt | ūnadvādaśikāyāṃ tu viṣṇuprītikāmairupavāsadvayaṃ kāryam | “sampūrṇaikādaśī
yatra prabhāte punareva sā | lupyate dvādaśī tasminnupavāsaḥ kathaṃ bhavet || upoṣye dve tithau
tatra viṣṇuprīṇanatatparaiḥ ||” iti vṛddhavāsiṣṭhokteḥ || śuddhanyūnā śuddhādhikā śuddhasamā
viddhanyūnā viddhasamā vādhikadvādaśikā cetsarveṣāṃ paraiveti hemādriḥ || madanaratne tu
śuddhādhikā parā| ‘sampūrṇaikādaśī yatra’ iti pūrvokteḥ | anyā pūrvā | “śuddhā yadā
samā hīnā samā hīnādhikottarā | ekādaśīmupavasenna śuddhāṃ vaiṣṇavīmapi ||” iti

2.2.14

skāndāt | śuddhā ekādaśī uttarā dvādaśī| ‘na cedekādaśī viṣṇau’ iti nāradokteśca
yattu-‘aviddhāpi ca viddhā syāt’ iti pādmam | tacchuddhādhikāparam
yattu “sampūrvaikādaśī tyājyā parato dvādaśī yadi | upoṣyā dvādaśī śuddhā dvādaśyāmeva pāraṇam ||” ityādi tadvaiṣṇavaparam | smārtānāṃ tu pūrvaivetyuktam || viddhanyūnā
samadvādaśikā tu mumukṣūṇāṃ putravatāṃ ca parā, anyeṣāṃ pūrvā || putravatopi pūrvaiti
madanaratne || viddhanyūnā nyūnadvādaśikā saiva sarvaiḥ kāryeti hemādriḥ || mumukṣūṇāṃ
parā, anyeṣāṃ pūrvaiti madanaratne || viddhasamā samadvādaśikonadvādaśikā ca mumukṣubhiḥ parā'nyaiḥ pūrvā kāryā “daśamīmiśritā pūrvā dvādaśī yadi lupyate | śuddhavaddvādaśī
rājannopoṣyā mokṣakāṃkṣibhiḥ ||” iti vyāsokteḥ | mokṣakāṃkṣigrahaṇādanyeṣāṃ pūrvaiva
“sarvatraikādaśī kāryā dvādaśīmiśritā naraiḥ | prātarbhavatu vā mā vā yato nityamupoṣaṇam ||” iti pādmokteḥ || viddhādhikā samadvādaśikā ca sarveṣāṃ pūrvaiva | “pāraṇāhe na
labhyeta dvādaśī kalayāpi cet | tadānīṃ daśamīviddhāpyupoṣyaikādaśī tithiḥ ||” itiṛṣyaśṛṅgokteśca
mādhavamate tu-atra gṛhiṇaḥ pūrvā, yateruttarā viddhādhikā nyūnadvādaśikā mokṣapāpakṣayaviṣṇuprītikāmaiḥ parā kāryā | gṛhasthena tu naktaṃ kāryam | “ekādaśī dvādaśī ca rātriśeṣe
trayodaśī | upavāsaṃ na kurvīta putrapautrasamanvitaḥ ||” iti kaurme dinakṣaye upavāsaniṣedhāt || “daśamyaikādaśīviddhā dvādaśī ca kṣayaṃ gatā | kṣīṇā sā dvādaśī jñeyā naktaṃ tu
gṛhiṇaḥ smṛtam ||” iti vṛddhaśātātapokteśca || gṛhiṇaḥ pūrvatropavāsaḥ || ekādaśyāḥ

2.2.15

śuddhanyūnatve, śuddhasamatve, vā dvādaśyā nyūnasamatvayorekādaśyāmupavāsaḥ || yāni tu “daśamyanugatā hanti dvādaśī dvādaśīphalam | dharmāpatyadhanāyūṃṣi trayodaśyāṃ tu pāraṇam ||”
iti kaurmādīni daśamīvedhatrayodaśīpāraṇayoḥ niṣedhakāni tāni vihitabhinnaparāṇi
atra mūlavacanāni tadvyavasthā cākare jñeyā || yattu kālahemādrau-“ bahuvākyavirodhena
saṃdeho jāyate yadā | dvādaśī tu tadā grāhyā trayodaśyāṃ tu pāraṇam ||” iti mārkaṇḍeyokteḥ | 'saṃdigdheṣu ca vākyeṣu dvādaśīṃ samupoṣayet ' | tathā-“ vivādeṣu ca sarveṣu
dvādaśyāṃ samupoṣaṇam | pāraṇaṃ ca trayodaśyāmājñeyaṃ māmakīḥ mune || ” iti pādmokteśca
vedhasaṃdehe jyotirvidāṃ vipratipattau vā parā : kāryetyuktam || tadvaiṣṇavaviṣayamityalaṃ
bahunā
athātropayuktaṃ kiṃciducyate | tatra daśamyāmekādaśīyoge daśamīmadhye eva bhojanaṃ
kāryam | 'ekādaśyāṃ na bhuñjīta ' iti tasyā eva nimittatvāt || 'niṣedhastu nivṛtatyātmā kālamātramapekṣate ' iti devalokteśca || kecittu ekādaśīvratāṅgatvena pūrvedyurekabhaktavidhānādvidhisapṛṣṭe ca niṣedhānavakāśānna kāmyavratāṅge bhojananiṣedhaḥ pravartate | tenaikādaśīmadhyepi pūrvadine bhojanamityāhuḥ || atrādhikārī mādhavīye kātyāyanenoktaḥ“aṣṭavarṣādhiko martyo hyaśītinyūnavatsaraḥ | ekādaśyāmupavasetpakṣayorubhayorapi || ”
iti
strīṇāṃ bharturanujñayā vratavidhiḥ
bhaviṣye-'brahmacārī ca nārī ca śuklāmeva sadā gṛhī' iti || yattu viṣṇuḥ-"patyau jīvati

2.2.16

yā nārī upoṣya vratamācaret | āyuṣyaṃ harate bharturnarakaṃ caiva gacchati ||" iti | tadbhartṛranujñāviṣayamiti prāguktam || upavāsāsāmarthye tu mārkaṇḍeyakaurmayoḥ-“ekabhaktena naktena
tathaivāyācitena ca | upavāsena dānena na nirdvādaśiko bhavet ||” atra-'ekabhaktena yo
martya upavāsavrataṃ caret' ityekabhaktādiṣūpavāsaśabdastaddharmātideśārthaḥ tena tatprayuktāḥ sarve
dharmāḥ || saṃkalpamaṃtre caikabhaktādipadenohaḥ kārya iti madanaratne||tathā'sāmarthye pratinidhinā kārayediti prāguktam || vratākaraṇe prāyaścittamāha mādhavīye kātyāyanaḥ- “arke parvadvaye
rātrau caturthyaṣṭamī divā | ekādaśyāmahorātraṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret ||” iti || atha
kāmyavratavidhiḥ || laghunāradīye- “daśamymādi mahīpāla tridinaṃ parivarjayet | gandhatāmbūlapuṣpādi strīsaṃbhogaṃ mahāyaśāḥ || tatra daśamyāṃ vidhiḥ kaurme-“kāṃsyaṃ māṃsaṃ masūrāṃśca
caṇakān koradūṣakān | śākaṃ madhu parānnaṃ ca tyajedupavasaṃstriyam ||” tathā- “śākaṃ māṃsamasūrāṃśca punarbhājanamaithune | dyūtamayaṃbupānaṃ ca daśamyāṃ vaiṣṇavastyajet ||” madanaratne nāradīye-“akṣāralavaṇāḥ sarve haviṣyānnaniṣeviṇaḥ | avanītalaśayanāḥ priyāsaṃgamavarjitāḥ
” vrataghnānyāha hemādrau devalaḥ- “asakṛjjalapānācca sakṛttāmbūlacarvaṇāt | upavāsaḥ
praṇaśyetaṃ divāsvāpācca maithunāt||” aśaktau tu madanaratne devalaḥ- 'atyaye cāmbupānaina

2.2.17

nopavāsaḥ praṇaśyati' atyaye kaṣṭe||viṣṇurahasye- “gātrābhyaṅgaṃ śiro'bhyaṅgaṃ tāmbūlaṃ cānulepanam | vratastho varjayetsarvaṃ yaccānyanna nirākṛtam||"eṣu prāyaścittamuktaṃ nirṇayāmṛte saṃgrahe-“stenahiṃsakayoḥ sakhyaṃ kṛtvā stainyaṃ ca hiṃsanam | prāyaścittaṃ vratī kuryājjapennāmaśatatrayam || mithyāvāde divāsvāpe bahuśo'mbuniṣevaṇe | aṣṭākṣaraṃ vratī japtvā śatamaṣṭottaraṃ
śuciḥ ||” tatraiva paiṭhīnasiḥ- “tāmbūlacarvaṇe strīsaṃbhoge māṃsaniṣevaṇe | vratalopo na cetkuryātkṛṣṇāvaṅgunivarjanam || ” iti | kṛṣṇekādaśīdhvadgojananiṣedhamātraparipālane tu
tāmbūlacarvaṇādāvāpi na doṣa ityarthaḥ || saṃbhoga ṛtukālādānyatra | 'retaḥ sekātmasaṃbhogamṛte'nyatra kṣayaḥ smṛtaḥ' iti kātyāyanokteḥ || hemādrau vasiṣṭhaḥ- “upavāse tathā śrāddhe
na kuryāddantadhāvanam | dantānāṃ kāṣṭhasaṃyogo dahatyāsaptamaṃ kulam || ” kāṣṭhagrahaṇānmṛlloṣṭhādyaniṣedha iti hemādriḥ | viṣṇurahasye-“ śrāddhopavāsadivase khāditvā dantadhāvanam
gāyatryā śatasaṃpūtanambu prāśya viśudhyati ||” | nirṇayāmṛte vyāsaḥ-'varjayetpāraṇe māṃsaṃ
vratāheyyauṣadhaṃ sadā' iti
tatra śrāddhanirṇayaḥ
ekādaśyāṃ śrāddhaprāptau mādhavīye kātyāyana āha--“upavāso yadā nityaḥ śrāddhaṃ naimittikaṃ bhavet | upavāsaṃ tadā kuryādāghrāya pitṛsevitam || mātāpitroḥ kṣaye prāpte bhavedekādaśī
yadi | abhyarcya pitṛdevāṃśca ājighretpitṛsevitam” iti
hemādryādisarvanibandheṣvapyevam || etena ekādaśīnimittakaṃ śrāddhaṃ dvādaśyāṃ kāryamiti
vadantaḥ parāstāḥ || kiṃca mahālaye--“sa pakṣaḥ sakalaḥ pūjyaḥ śrāddhaṣoḍaśakaṃ prati ” iti

2.2.18

śrutaṃ ṣoḍaśatvam | pauṣekādaśyāṃ ca manvādiśrāddhaṃ, kṣayāhāparijñāne ca tatpakṣaikādaśyāṃ vihitaṃ śrāddhaṃ bādhitameva syāt || yadapi smṛticandrikāsthaṃ paṭhanti “annāśritāni pāpāni
tadbhokturdātuśca ca | majjanti pitarastasya narake śāśvatīḥ samāḥ||” iti || tasyāpi rāgaprāptabhujigocarasya vaidhaṃ śrāddhaṃ gocarayatāṃ mahatsāhasamityalam || yopi ‘akṛtaśrāddhanicayā jalapiṇḍaṃ vinā kṛtāḥ ' iti | laghunāradīye ekādaśyāṃ śrāddhādiniṣedhaḥ sa mātāpitṛbhinnaviṣayaḥ | pūrvavākye tadgrahaṇāt | nicayaḥ pratigrahaḥ
vrataghnānirṇayaḥ
vrataghnānyāha madanaratne devalaḥ-“sarvabhūtabhayaṃ vyādhiḥ pramādo guruśāsanam | avrataghnānipaṭhayante sakṛdetāni śāstrataḥ || skāndepi-“aṣṭau tānyavrataghnāni āpo mūlaṃ phalaṃ payaḥ
havirbrāhmaṇakāmyā ca gurorvacanamauṣadham || ” idaṃ cātisaṃkaṭaviṣayam || nāradīye“anukalpo nṛṇāṃ proktaḥ kṣīṇānāṃ varavarṇinī | mūlaṃ phalaṃ payastoyamupabhogyaṃ bhavecchubhe
na tvevaṃ bhojanaṃ kaiścidekādaśyāṃ budhaiḥ smṛtam ” iti || asyāpavādaḥ--“śayane ca mahutthāne matpārśvaparivartane | naro mūlaphalāhārī hṛdi śalyaṃ mamārpayet || ” ete cāvirodhino nirṇayāḥ sarvavrateṣu jñeyāḥ || tatraikādaśyāṃ saṃkalpaḥ-“gṛhītvaudumbaraṃ pātraṃ vāripūrṇaṃmudaṅmukhaḥ | upavāsaṃ tu gṛhṇīyādyadvā vāyvaiva dhārayet ” iti mādhavīye vārāhokteḥ
mantrastu viṣṇūktaḥ--“ekādaśyāṃ nirāhāraḥ sthitvā'hamaparehani | bhokṣyāmi puṇḍarīkākṣa
śaraṇaṃ me bhavācyuta ” iti || śaivādīnāṃ tu hemādrau saurapurāṇe-“sāvitryāpyathavā

2.2.19

nāmnā saṃkalpaṃ tu samācaret” || śivādikāyatryo yajurvede prasiddhāḥ || vārāhe - 'ityuccāryya
tato vidvān puṣpāñjalimathārpayet ||' tatastajjalaṃ pibet | “aṣṭākṣareṇa mantreṇa trijapenābhimantritam | upavāsaphalaṃ prepsuḥ pibetpātragataṃ jalam ” iti kātyāyanokteḥ
madhyarātre udaye vā daśamīvedhe rātrau saṃkalpa iti mādhavaḥ || “daśamyāḥ saṅgadoṣeṇa ardharātrātpareṇa tu | varjayeccaturo yāmānsaṃkalpārcanayostadā || viddhopavāse'naśvaṃstu dinaṃ
tyaktvā samāhitaḥ | rātrau saṃpūjayedviṣṇuṃ saṃkalpaṃ ca tadācaret ” iti nāradīyokteḥ
tatraiva pūjāmabhidhāya ‘devasya purataḥ kuryājjāgaraṃ niyato vratī'
dvādaśyāṃ nivedanamantravidhiḥ
dvādaśyāṃ nivedanamantra uktaḥ kātyāyanena-“ajñānatimirāndhasya vratenānena keśava | prasīdaṃ
sumukho nātha jñānadṛṣṭiprado bhava” iti || nāradīye “brāhmaṇān bhojayecchaktyā dadyādvai
dakṣiṇāṃ tataḥ ||” skāndepi-“kṛtvā caivopavāsaṃ tu yo'śnīyāddvādaśīdine | naivedyaṃ tulasīmiśraṃ hatyākoṭivināśanam ||” dvādaśyāṃ ca varjyānyāha bṛhaspatiḥ-“divānidrā
parānnaṃ ca punarbhājanamaithune | kṣaudraṃ kāṃsyāmiṣaṃ tailaṃ dvādaśyāmaṣṭa varjayet ||” hemādrau
brahmāṇḍapurāṇe-“punarbhojanamadhvādyau bhāra āyāsamaithune | upavāsaphalaṃ hanyurdivānidrā ca
pañcamī ||” skānde-‘paronnaṃ kāṃsyatāmbūle lobhaṃ vitathabhāṣaṇam ||’ varjayediti śeṣaḥ
viṣṇudharme-“asaṃbhāṣyānhi sambhāṣya tulasyatasikādalam | āmalakyāḥ phalaṃ vāpi
pāraṇe prāśya śudhyati ||” bṛhannāradīye-“rajasvalāṃ ca cāṇḍālaṃ mahāpātakinaṃ tathā

2.2.20

sūtikāṃ patitaṃ caiva ucchiṣṭaṃ rajakādikam || vratādimadhye śṛṇuyādyadyeṣāṃ dhvanimuttamaḥ
aṣṭottarasahasraṃ tu japedvai vedamātaram ||” etadvrataṃ sūtakepi kāryam | “sūtake mṛtake caiva
na tyājyaṃ dvādaśīvratam ” iti viṣṇūkteḥ || tatra tyaktaṃ dānādi sūtakānte kāryam
“sūtakānte naraḥ snātvā pūjayitvā janārdanam | dānaṃ dattvā vidhānena vratasya phalamaśnute”
iti mātsyokteḥ || rajodarśanepi kāryam-‘ekādaśyāṃ na bhuñjīta nārī dṛṣṭarajasyapi’ iti
pulastyokteḥ || yadā dvādaśyāṃ śravaṇakṣaṃ tadā śuddhāmapyekādaśīṃ tyaktvā tatraivopanāsaḥ
kāryaḥ| "śuklā vā yadi vā kṛṣṇā dvādaśī śravaṇānvitā| tayorevopavāsaśca trayodaśyāṃ
ca pāraṇam" iti nāradīyokteḥ || ete ca niyamāḥ kāmyavrate niyatāḥ | nityavrate sati
sambhave kāryāḥ | "śaktimāṃstu punaḥ kuryānniyamaṃ saviśeṣaṇam " iti kātyāyanokteḥ
aśaktau tu mādhavīye brahmavaivarte
vrataṃ kartumaśaktau nirṇayaḥ
"iti vijñāya kurvītāvaśyamekādaśīvratam| viśeṣaniyamamaśakto'horātraṃ bhujivarjitaḥ" iti
athāṣṭau mahādvādaśyaḥ| tatra śuddhādhikaikādaśīyutā dvādaśī unmīlinīsaṃjñā| dvādaśyeva
śuddhādhikā vardhate cetsā vañjulī || vāsaratrayasparśinī trispṛśā | agre parvaṇaḥ sampūrṇādhikatve pakṣavardhinī | puṣyarkṣayutā jayā | śravaṇayutā vijayā | punarvasuyutā jayantī
rohiṇīyutā pāpanāśinī | etāḥ pāpakṣayamuktikāma upavaset| atra mūlaṃ hemādrau jñeyam

2.2.21

ekādaśīdvādaśyorekatve tantreṇopavāsaḥ| pārthakye tu śaktasyopavāsadvayam | 'ekādaśīmupoṣyaiva dvādaśīṃ samupoṣayet' iti viṣṇurahasyāt || aśaktau tu dvādaśyāmeva | " evamekādaśīṃ tyaktvā dvādaśīṃ samupoṣayet | pūrvavāsarajaṃ puṇyaṃ sarvaṃ prāpnotyasaṃśayam " iti tatraivokteḥ || yadā tvalpā dvādaśī tadoktaṃ mātsye--" yadā bhavati alpāpi dvādaśī pāraṇādine | uṣaḥkāle dvayaṃ kuryātprātarmadhyāhnikaṃ tadā ||" nāradīyepi--"alpāyāmatha viprendra dvādaśyāmaruṇodaye || snānārcanakriyāḥ kāryā dānahomādisaṃyutāḥ " iti || saṃkaṭe tu
mādhavīye devalaḥ--“ saṃkaṭe viṣame prāpte dvādaśyāṃ pārayetkatham || adbhistu pāraṇāṃ kuryātpunarbhuktaṃ na doṣakṛt ” iti
saṃkaṭe trayodaśīśrāddhapradoṣādau || atra kecidāhuḥ--apakarṣavākyānyanāhitāgniviṣayāṇi | agnihotrādīnāṃ śrautatvenāpakarṣāṃyogāditi || dvādaśyāṃ ca prathamapādamatikramya pāraṇaṃ kāryam |“ dvādaśyāḥ prathamaḥ pādo harivāsarasaṃjñitaḥ | tamatikramya kurvīta pāraṇaṃ viṣṇuṃtatparaḥ ” iti nirṇayāmṛte madanaratne ca viṣṇudharmokteḥ | atra kecitsaṃgirante | yadā
bhūyasī dvādaśī, tadāpi prātarmuhūrttatraye pāraṇaṃ kāryam “ sarveṣāmupavāsānāṃ prātareva hi pāraṇam” iti vacanāt || asmadguruvastu--bahūnāṃ karmakālānāṃ vinā kāraṇaṃ bādhāpatteḥ prāguktavacanaiśca alpadvādaśyāmevāpakarṣavidhānādaparāhna eva kāryam | prātaḥśabdastu--“ sāyaṃ
prātardvijātīnāmaśanaṃ śruticoditam ” itivadaparāhnavācitve'pyupapannaḥ | na ca vākyavaiyyarthyaṃ, punarbhejanasāyaṃpāraṇanivṛttyarthatvāttasyetyāhuḥ || pramādena ekādaśyupavāsātikrame

2.2.22

aparā vārāhe “ ekādaśī viplutā cedvādaśī parataḥ sthitā | upoṣyā dvādaśī tatra yadīcchetparamaṃ padam” iti || kaiścitu--“ viṣṇunā cet ” iti paṭhitam || atrāvirodhino niyamāḥ sarvavrateṣu boddhavyāḥ | anye ca navarātre vakṣyante iti dik || iti śrīrāmakṛṣṇabhaṭṭātmajakamalākarabhaṭṭakṛte nirṇayasiṃdhau ekādaśīnirṇayaḥ
dvādaśīnirṇayaḥ
dvādaśī tu pūrvaiva yugmavākyāt | ‘dvādaśī tu prakarttavyā ekādaśyā yutā prabho’ iti
skāndācca
trayodaśīnirṇayaḥ
trayodaśī tu sarvamate śuklā pūrvā kṛṣṇottarā | ‘trayodaśatithiḥ pūrvaḥ sitotthoḍatthāsitaḥ paścāt' iti dīpikokteḥ | 'śuklā trayodaśī pūrvā parā kṛṣṇā trayodaśī' iti
mādhavācca
caturdaśīnirṇayaḥ
caturdaśī sarvamate kṛṣṇā pūrvā śuklottarā || upavāse tu dvayyapi pareti madanaratne
pūrṇimānirṇayaḥ
paurṇamāsyamāvāsye tu sāvitrīvrataṃ vinā pare grāhye | "bhūtaviddhe na karttavye darśapūrṇe kadācana | varjayitvā muniśreṣṭha sāvitrīvratamuttamam " iti brahmavaivartāt
amāvāsyānirṇayaḥ
amāyāṃ yogaviśeṣamāhā'parārke śātātapaḥ-“amāvāsyāṃ bhavedvāro yadā bhūmisutasya vai
jāhnavīsnānamātreṇa gosahasraphalaṃ labhet || amā vai somavāreṇa ravivāreṇa saptamī | caturthī
bhaumavāreṇa viṣuvatsadṛśaṃ phalam

Linked texts (13)