Nirnayasindhu 72.1
Nirṇayasindhu 72.1
- Language
- Sanskrit
Contents
- 72.1.p1 — 46 parts
72.1.1
atha tīrthaśrāddham || tatra yadyapyasmatpitāmahakṛtatristhalīsetureva jāgarti, tathāpi
kiṃciducyate || tatra yātrāyāṃ- “sahāgnirvā sapatnīko gacchedvīrthāni saṃyataḥ | prāyaścittī
vratī tīrthaṃ patnīvirahitopi vā || yajñeṣvanadhikārī vā yaśca vā mantrasādhakaḥ ||” iti
kaurmādivacanātsāgneḥ sapatnīkasyaivādhikāraḥ || bhārate- “brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdro
vā rājasattama | na viyoniṃ vrajantyete snātāstīrthe mahātmanaḥ ||” skānde vidhavādharmeṣu'snānaṃ dānaṃ tīrthayātrāṃ viṣṇunāmagrahaṃ muhuḥ |' etatputrādyanumatyaiva || sadhavāyāḥ patyāṃ
sahaiveti prāguktam
kāśīkhaṇḍe-'mātuḥ pituḥ kṣeptumanāstathāsthi sutastu kuryātkhalu tīrthayātrām |' tadvidhiḥ
skānde-“tīrthayātrāṃ cikīrṣuḥ prāgvidhāyopeṣaṇaṃ gṛhe | gaṇeśaṃ ca pitṝn viprān sādhūn
śaktyā prapūjya ca || kṛtapāraṇako hṛṣṭo gacchenniyamadhṛkpunaḥ | āgatyābhyarcya ca
pitṝn yathoktaphalabhāgbhavet ||” upavāsāt prāg muṇḍanaṃ ca kāryam || “prayāge tīrthayātrāyāṃ pitṛmātṛviyogataḥ | kacānāṃ vapanaṃ kuryādyathā na vikaco bhavet ||” iti viṣṇūkteḥ || prāyaścittārthayātrāyāṃ gayāyāṃ caitadityeke
kecittu hemādrau bhārate- “keśaśmaśrunakhādīnāṃ vapanaṃ na ca śasyate | ato na kāryaṃ vapanaṃ
gayāśrāddhārthinā sadā || ye bhāratesmin pitṛkarmatatparāḥ saṃdhārya keśānatibhaktibhāvitāḥ
72.1.2
ṛṇakṣayārthaṃ pitṛtīrthamāgatāsteṣāmṛṇaṃ saṃkṣayameṣyati dhruvam ||” iti niṣedhāt || gayāyātrāṅgaṃ vapanaṃ na kāryamityāhuḥ || vastutastu-gayādhikaraṇakasyaivāyaṃ niṣedhaḥ | natu yātrāṅgasya 'śrāddhārthinā' ityukteḥ || 'viśālāṃ virajāṃ gayām' ityanenaikavākyatvācca
śrāddhaṃ ca ṣaṣṇavadvādaśadaivataṃ vā ghṛtena kāryam || 'gaccheddeśāntaraṃ yastu śrāddhaṃ kuryātsa
sarpiṣā' iti viṣṇupurāṇāt || yātrāṅgavṛddhiśrāddhokteśca || śrāddhaṃ ca pāraṇādina eva
“upoṣyā rajanīmekāṃ prātaḥ śrāddhaṃ vidhāya ca | gaṇeśaṃ brāhmaṇāṃnnatvā bhuktvā prasthitavān
sudhīḥ ||” iti skāndaliṅgāt
gauḍanibandhe gautamaḥ-“tīrthayātrāsamārambhe tīrthāt pratyāgamepi ca | vṛddhiśrāddhaṃ prakurvīta
bahusarpiḥsamanvitam ||” vṛddhipadaṃ taddhamārthaṃ śrāddhottaraṃ yātrāsaṃkalpa iti bhaṭṭāḥ | vāyavīye-“udyatastu gayāṃ gantuṃ śrāddhaṃ kṛtvā vidhānataḥ| vidhāya kārpaṭīveṣaṃ grāmaṃ gatvā pradakṣiṇam || tato grāmāntaraṃ gatvā śrāddhaśeṣasya bhojanam ||” ghṛtasya bhojanaṃ, tacca krośamadhye,
śrāddhottaraṃ krośagamananiṣedhāt || ‘tataḥ pratidinaṃ gacchet pratigrahavivarjitaḥ |’ gayāyāmeva tannānyatreti kecit
hemādristu-gayāyāṃ śrāddhadine eva prasthānam || tīrthāntare tu śrāddhottaradina ityāhuḥ
prabhāsakhaṇḍe||“yaścānyaṃ kārayecchaktyā tīrthayātrāṃ nareśvaraḥ | svakīyadravyayānābhyāṃ tasya
puṇyaṃ caturguṇam ||” yātrāmadhye āśauce rajasi vā śuddhiparyantaṃ sthitvā tadante gacchet
mārgavaiṣamye tvadoṣaḥ || yātrāmadhye tīrthāntaraprāptau śrāddhādikāryameva vāṇijyādyarthaṃ gatena
72.1.3
tu muṇḍanopavāsādi na kāryamiti prayāgasetau bhaṭṭāḥ || vastutastu tatrāpi muṇḍanopavāsaśrāddhādi kāryam || ‘ardhaṃ tīrthaphalaṃ tasya yaḥ prasaṅgena gacchati’ iti brāhmokteḥ
skānde-“dvirbhojanaṃ tṛtīyāṃśaṃ harettīrthaphalasya ca | vāṇijyaṃ trīṃstathābhāgān hanti sarvaṃ
pratigrahaḥ ||” ‘yānaṃ dharmacaturthāśaṃ chatropānahameva ca’ ityuttarārdhapāṭhāntaram || atra
nadīṣu viśeṣaḥ-“mārgentarā nadīprāptau snānādi parapārataḥ | arvāgeva sarasvatyā eṣa mārgagato vidhiḥ ||” yattu-“pitṝntas tarpayitvā tu nadīstarati yo naraḥ | tasyāsṛkpānakāmāste bhavanti bhṛśaduḥkhitāḥ” iti tatsarasvatīparam || śaṃkhaḥ-“tīrthaṃ prāpyānuṣaṅgeṇa
snānaṃ tīrthe samācaret | snānajaṃ phalamāpnoti tīrthayātrākṛtaṃ natu ||” sa eva-‘na sravantīmatikrāmet ||’
anavasicya tīrthaprāptau tu prabhāsakhaṇḍe-“yānāni tu parityajya bhāvyaṃ pādacarairnaraiḥ
luṭhitvā loṭhanīṃ tatra kṛtvā kārpāṭakākṛtim ||” kṛteti gṛhānnirgamasamaye karaṇe
idam || prathamaṃ cālayettīrthaṃ praṇavena jalaṃ śuci | avagāhya tataḥ snāyādyathāvanmantrayogataḥ ||” mantraśca prabhāsakhaṇḍe-“namostu devadevāya śitikaṇṭhāya dāṃḍine | rudrāya
cāpahastāya cakriṇe vedhase namaḥ || sarasvatī ca sāvitrī vedamātā garīyasī | sannidhātrī bhavatvatra tīrthe pāpapraṇāśinī” iti mantravatsnānaṃ ca vapanottaraṃ kāryam || “pūrvamāvāhanaṃ tīrthe muṇḍanaṃ tadanantaram || tataḥ snānādikaṃ kuryāt paścācchrāddhaṃ
samācaret ” ityukteḥ || yattu-‘gatvā snānaṃ prakurvīta vapanaṃ tadanantaram ’ iti
tanmuśalasnānaparam
72.1.4
kāśīkhaṇḍe-'tīrthopavāsaḥ kartavyaḥ śiraso muṇḍanaṃ tathā ||' upavāse tatraivoktam
"yadahni tīrthaprāptiḥ syāttadahaḥ pūrvavāsare | upavāsaḥ prakartavyaḥ prāpte'hni śrāddhado
bhavet ||" atra-'upavāsaṃ tataḥ kuryāttasminnahani suvrataḥ' iti prāptidineṣūpavāsoktervikalpaḥ || muṇḍane tu skāāndadevalau- "muṇḍanaṃ copavāsaśca sarvatīrtheṣvayaṃ vidhiḥ| varjayitvā kurukṣetraṃ viśālaṃ virajaṃ gayām ||" virajaṃ loṇāraprasiddham | mahātīrthaparaḥ
sarvatīrthaśabdaḥ
atra viśeṣaḥ smṛtyantare-"ūrdhvamabdādvimāsonātpunastīrthaṃ vrajedyadi | muṇḍanaṃ copavāsaṃ
ca tato yatnena kārayet | tadā tadvapanaṃ śastaṃ prāyaścittamṛte dvija" iti vā pāṭhaḥ
"prayāge pratiyātre tu yojanatraya iṣyate || kṣauraṃ kṛtvā tu vidhivattataḥ snāyātsitāsite ||" tathā ca bṛhaspatiḥ- "kṣauraṃ naimittikaṃ kāryaṃ niṣedhe satyapi dhruvam | pitrādimṛtidīkṣāsu prāyaścitte ca tīrthake ||" aparārke skānde- "udaṅmukhaḥ prāṅmukho vā vapanaṃ kārayetsudhīḥ | keśaśmaśrulomanakhānyukasaṃsthāni vāpayet" || idaṃ prayāge sadhavānāmapi
samūlaṃ bhavatīti bhaṭṭāḥ
yuktaṃ tu- "sarvān keśān samuddhṛtya chedayedaṅgulidvayam | evameva hi nārīṇāṃ śasyate
vapanakriyā" iti || taccākṛtacūḍānāṃ na kāryamiti kecit || taccaṃ tu naimittikatvāt pitrādimṛtavat kāryameveti || tadapi prayāge nityam || nānyatra || tacca yatibhistīrthe'pi ṛtusaṃdhiṣveva kāryaṃ nānyadā || 'kakṣopasthaśikhāvarjamṛtusaṃdhiṣu vāpayet' iti
72.1.5
smṛteḥ || idaṃ jīvatpitṛkeṇāpi tīrthe kāryam || naca 'muṇḍanaṃ piṇḍadānaṃ ca' itidakṣavacanena niṣedhaḥ || "vinā tīrthaṃ vinā yajñaṃ mātāpitrormṛtiṃ vinā | yo vāpayati
lomāni sa putraḥ pitṛghātakaḥ" iti smṛtyā tatsaṃkocāt || tadapi prayāge pratiyātram | anyatīrthe ādyayātrāyāmeveti śiṣṭāḥ || tataḥ snānam
parārthe tu mārkaṇḍeyapurāṇe- "mātaraṃ pitaraṃ jāyāṃ bhrātaraṃ suhṛdaṃ gurum | yamuddiśya nimajjeta aṣṭamāṃśaṃ labheta saḥ ||" paiṭhīnasiḥ- "pratikṛtiṃ kuśamayīṃ tīrthavāriṇi majjayet
majjayecca yamuddiśya soṣṭabhāgaphalaṃ labhet ||" tatastarpaṇaśrāddhe pṛthvīcandrodaye brahmadevīpurāṇakāśīkhaṇḍādiṣu || "akālepyatha vā kāle tīrthaśrāddhaṃ ca tarpaṇam | avilambena kartavyaṃ naiva vighnaṃ samācaret ||” mātsye- 'pitṝṇāṃ caiva tarpaṇam' iti turyapādaḥ || tatra devatā mahālaye prāguktāḥ || śaṅkhadevalau- "tīrthadravyopapattau ca na kālamavadhārayet | pātraṃ ca brāhmaṇaṃ prāpya sadyaḥ śrāddhaṃ samācaret ||”
hārītaḥ- "divā vā yadi vā rātrau bhukto vopoṣitopi vā | na kālaniyamastatra gaṅgāṃ
prāpya saridvarām ||" bhārate-"bhukto vāpyatha vābhukto rātrau vā yadi vā divā | parvakāletha vā kāle śucirvāpyatha vāśuciḥ || yadaiva dṛśyate tatra nadī ca tripathā priya
pramāṇadarśanaṃ tasmānna kālastatra kāraṇam ||" āśaucepi kāryam "vivāhadurgayajñeṣu
yātrāyāṃ tīrthakarmaṇi || na tatra sūtakaṃ tadvatkarma yajñādi kārayet" iti paiṭhīnasismṛteḥ
tadānīmakaraṇe tvāśaucānte eva kuryāt
prabhāsakhaṇḍe-“na vāraṃ na ca nakṣatraṃ na kālastatra kāraṇam | yadaiva dṛśyate tīrthaṃ tadā
72.1.6
parvasahasrakam ||” malamāse'pi kāryam | “nitye naimittike kuryāt prayatnaḥ sanmalimluce
tīrthaśrāddhaṃ gajacchāyāṃ pretaśrāddhaṃ tathaiva ca” iti bṛhaspatismṛteḥ || etaccāśauce prakṛtabhojanasya rātrau vā snānaśrāddhādikamākasmikatīrthaprāptāvāmahemaśrāddhaviṣayaṃ grahaṇādivat || natu buddhipūrvamāśaucādau tīrthaprāptiḥ kāryā || malamāse tu māsadvaye tīrthaśrāddhaṃ
kāryamiti candrikāyāṃ devīpurāṇe-‘śrāddhaṃ ca tatra kartavyamarghyāvāhanavarjitam ||’
hemādrau-“arghyamāvāhanaṃ caiva dvijāṃguṣṭhaniveśanam | tṛptipraśnaṃ ca vikiraṃ tīrthaśrāddhe
vivarjayet || ” bhaviṣye-“āvāhanaṃ visṛṣṭiśca tatra teṣāṃ na vidyate | āvāhanaṃ
na tīrthe syānnārghyadānaṃ tathā bhavet || āhūtāḥ pitarastīrthe kṛtādhryāḥ saṃti vai yataḥ ||”
agnaukaraṇaṃ ca neti ratnāvalyām || atra ṣaḍdaivate śrāddhepi mātrādīnāṃ piṇḍamātraṃ
jñeyam | “haviḥ śeṣaṃ tato muṣṭimādāyaikaikamādṛtaḥ | kramaśaḥ pitṛpatnīnāṃ piṇḍanirvapaṇaṃ
caret ||” iti tīrthopakrame devalokteriti pṛthvīcandraḥ || tataḥ sāmānyapiṇḍaṃ dadyāt
“tataḥ piṇḍamupādāya haviṣaḥ saṃskṛtasya ca | jñātivargasya sarvasya sāmānyaṃ piṇḍamutsṛjet” iti tenaivokteḥ
pādme-“tīrthaśrāddhaṃ prakurvīta pakvānnena viśeṣataḥ | āmānnena hiraṇyena kandamūlaphalairapi ||” piṇḍadravyāṇi devīpurāṇe hemādrau brāhme ca “saktubhiḥ piṇḍadānaṃ ca saṃyāvaiḥ
pāyasena vā | kartavyamṛṣibhiḥ proktaṃ piṇyākena guḍena vā |” piṇḍānāṃ tīrthaprakṣepa eva
nānyā pratipattirityuktaṃ prāk || etacca vidhavā'putrayā kāryam | na saputrayetyuktaṃ
72.1.7
prāk ‘saputrayā na kartavyaṃ bhartuḥ śrāddhaṃ kadācana’ iti smṛtaśca | anupanītenāpi kāryam
etaccānupanītopi kuryātsarveṣu parvasu' iti pādme tīrthaśrāddhamupakramyokteḥ || etacca
jīvatpitṛkeṇāpi kāryamityuktaṃ prāk || “na kuryātsūtakaṃ bhikṣuḥ śrāddhapiṇḍodakakriyām
tyaktaṃ saṃnyāsayogena gṛhyamarmādikaṃ vratam || gotrādicaraṇaṃ sarvaṃ pitṛmātṛkulaṃ dhanam”
iti smṛteḥ
gayāyāṃ tūktaṃ vāyavīye-“daṇḍaṃ pradarśayedbhikṣurgayāṃ gatvā na piṇḍadaḥ | daṇḍaṃ spṛṣṭvā viṣṇupade pitṛbhiḥ saha mucyate | gayāyāṃ muṇḍapṛṣṭhe ca kūpe yūpe vaṭe tathā | daṇḍaṃ pradarśayan
bhikṣuḥ pitṛbhiḥ saha mucyate ||” kṛtarātne prabhāsakhaṇḍe-“tīrthaṃ cet pratigṛhṇāti brāhmaṇo
vṛttidurlabhaḥ || daśāṃśamarjitaṃ dadyādevaṃ kurvanna hīyate” iti || viśepāntarāṇi bhaṭṭakṛtatristhalīsetau jñayānīti dik || iti kamalākarabhaṭṭakṛte nirṇayasindhau tīrthaśrāddhavidhiḥ
samāptaḥ
śrīgaṇeśāya namaḥ
nirṇayasindhauaśaucaprakaraṇam
śrīgaṇeśāya namaḥ|| athāśaucaprakaraṇaṃ prārabhyate || nārāyaṇātmajaśrīmadrāmakṛṣṇasya
sūnunā || kamalākarasaṃjñenāśaucaṃ nirṇīyate'dhunā
72.1.p1.1
marīciḥ-“ācaturthāt bhavetstrāvaḥ pātaḥ pañcamaṣaṣṭhayoḥ || ata ūrdhvaṃ prasūtiḥ syāddaśāhaṃ
sūtakaṃ bhavet || strāve mātustrirātraṃ syātsapiṇḍāśaucavarjanam| pāte māturyathāmāsaṃ sapiṇḍānāṃ dinatrayam ||”
jananāśaucanirṇayaḥ
atra sarvatra mūlaṃ mitākṣarāyāṃ jñeyam || atra māsatraye trirātraṃ syādityanuvādaḥ || rajasvalātvenaiva tatsiddheḥ || yadyapyanena caturthamāsepi trirātraṃ prāpnoti tathāpi-“ṣaṇmāsābhyantaraṃ yāvad garbhastrāvo bhavedyadi | tadā māsasamaistāsāṃ divasaiḥ śuddhiriṣyate”-ityādipurāṇāt | ‘rātribhirmāsatulyābhirgarbhastrāve viśudhyati’ iti manūkteḥ || ‘garbhastrāve
yathāmāsamacire tūttame trayaḥ’ iti marīcyukteścatūrātraṃ jñeyam || acire trimāsamadhye
uttame brāhmaṇe || atra sapiṇḍānāṃ snānam || ‘sadyaḥ śaucaṃ sapiṇḍānāṃ garbhasya patane
sati’ iti tatraivokteḥ || etadācaturthamāsātpāte tridinasyokteḥ || akāraṇāyāḥ śuddherasaṃbhavātsadyaḥ padaṃ snānaparam || evamagrepi || ‘garbhastrāve snānamātraṃ puruṣasya’ iti vṛddhavāsiṣṭhokteḥ || puruṣasyeti sapiṇḍopalakṣaṇam || pūrvoktavacanāt || ācaturthamāsaṃ sapiṇḍānāṃ
na snānaṃ kiṃtu puṃsa eva || pāte tridinaṃ nirguṇaparam || guṇavatastu-“ajātadante tanaye
śiśau garbhacyute tathā | sapiṇḍānāṃ tu sarveṣāmekarātramaśaucakam” iti yamokterekāha
iti madanapārijātaḥ || saptamamāsādi daśāham || etatsarvavarṇaviṣayam || ‘tulyaṃ vayasi
sarveṣāmatikrānte tathaiva ca’ iti vyāghrokteḥ
parāśaraḥ-“jāte vipro daśāhena dvādaśāhena bhūmipaḥ | vaiśyaḥ pañcadaśāhena śūdro māsena
72.1.p1.2
śuddhyati ||” saṃvartaḥ-“jāte putre pituḥ snānaṃ sacailaṃ tu vidhīyate | mātā śuddhyeddaśāhena snānāttu sparśanaṃ pituḥ ||” putrapadātkanyotpattau na pituḥ snānamiti hāralatāyām
tanna | putrapadasya ‘pautrī mātāmahastena’ iti kanyāyāmapi prayogāt || yacca tatraivoktam-“sūtake tu mukhaṃ dṛṣṭvā jātasya janakastataḥ | kṛtvā sacailaṃ snānaṃ tu śuddho bhavati
tatkṣaṇāt” ityādipurāṇānmukhadarśanottarameva pituḥ snānamiti || tanna || videśe
mukhadarśanāvadhyaspṛśyatāpatteḥ || mukhadarśanottaraṃ punaḥ snānāthaimidamiti smārtagauḍāḥ
tanna || mūlaikyena jñānamātraparatvāt | idaṃ sarvavarṇasamam || “sūtikā sarvavarṇeṣu daśarātreṇa śuddhyati | ṛtau ca na pṛthak śaucaṃ sarvavarṇeṣvayaṃ vidhiḥ” iti hāralatāyāṃ
pracetasokteḥ
yattu brāhme-“brāhmaṇī kṣatriyā vaiśyā prasūtā daśabhirdinaiḥ || gataiḥ śūdrā ca saṃspṛśyā
trayodaśabhireva ca” iti || prayogapārijāte pāraskaraḥ-“dvijāteḥ sūtikā yā syātsā
daśāhena śuddhayati | trayodaśehni saṃprāpte śūdrā śuddhyatyasaṃśayaḥ” iti | tadaspṛśyatvaparam
aṅgirāḥ-“sūtake sūtikāvarjyaṃ saṃsparśo na niṣidhyate | saṃsparśe sūtikāyāstu snānameva vidhīyate || nāśaucaṃ sūtake puṃsaḥ saṃsargaṃ cenna gacchati | rajastatrāśuci jñeyaṃ
tacca puṃsi na vidyate” saṃsargo maithunam || sparśa ityanye || mātureva sūtakam | tāṃ spṛśataśceti hāralatāyāṃ sumantūkteriti || tanna || 'saṃsparśe sūtikāyāstu snānameva
vidhīyate' iti snānamātrokteḥ saumantavacanasya snānaparyantamaspṛśyatvamātrabodhakatvāt
evakāro bālaspṛśyatvārthaḥ
72.1.p1.3
mādhavastu-“yastaiḥ saha sapiṇḍo'pi prakuryācchayanāśanam | bāndhavo vā paro vāpi sa
daśāhena śudhyati” iti bṛhaspatismṛteḥ śayanāsanādirūpaṃ saṃsargamāha || parāśaraḥ-“yadi
patnyāṃ prasūtāyāṃ dvijaḥ saṃparkamṛcchati | sūtakaṃ tu bhavettasya yadi vipraḥ ṣaḍaṅgavit ||”
pitṛvatsāpatnamātuḥ prāksnānādaspṛśyatvam | sūtikāsparśe tu yāvadāśaucam ‘anyāśca
mātarastaddvahaṃ na vrajanti ca’ iti brāhmokteriti śuddhitattvādayaḥ || tanna || tadgehaṃ gatvā
sūtikāṃ yadi na spṛśati, tadā spṛśyāḥ anyathā neti | tasyārthaḥ || karmānadhikāramāha
paiṭhīnasiḥ-“sūtikāṃ putravatīṃ viṃśatirātreṇa karmāṇi kārayenmāsena strījananīm’ || idamāśaucottaram || anyathā śūdrāyāḥ sapiṇḍānāmāśauce tadabhāvaḥ syādvidhyanuvādavirodhaśca
etacca somayāgādiśrautabhinnaparam|| ‘prajātāyāśca daśarātrādūrdhvaṃsnānāt’itikātyāyanokteḥ
vyāsaḥ-“prathame divase ṣaṣṭhe daśame caiva sarvadā | triṣveteṣu na kurvīta sūtakaṃ putrajanmani ||” putraśabdopatyamātraparaḥ || brāhme-“devāśca pitaraścaiva putre jāte dvijanmanām
āyānti tasmāttadahaḥ puṇyaṃ ṣaṣṭhaṃ ca sarvadā |” janane viśeṣaḥ prāguktaḥ || atra prayogapārijātaḥ-puṃprasave daśāhaḥ | rūpatye tu tryahaḥ | “puṃjanmani sapiṇḍānāṃ daśāhācchuddhiriṣyate | tryahādekodakānāṃ ca ekāhaṃ sūtakaṃ kvacit | strījanmani sapiṇḍānāṃ
sodakānāṃ tryahācchuciḥ | strīṣu tripuruṣaṃ jñeyaṃ saṃpiṇḍatvaṃ dvijottamāḥ” ityagnismṛterityāha
medhātithirapi-‘aprattānāṃ tu strīṇāṃ tripuruṣī vijñāyate’ iti vāsiṣṭhamuktvā ‘āśauce
72.1.p1.4
evaitat’ vivāhe tu avadhidarśita eva ityāha || anye tu tripuruṣasāpiṇḍyasya kānīnakanyāparatvamāhuḥ || “aprattānāṃ tathā strīṇāṃ sāpiṇḍyaṃ sāptapauruṣam | prattānāṃ bhartṛsāpiṇḍyaṃ prāha devaḥ prajāpatiḥ” iti kaurmavirodhācca || atredaṃ tattvam || ‘pañcamātsaptamāddhīmān yaḥ kanyāmudvahed dvijaḥ | gurutalpī sa vijñeyaḥ’ ityādivirodhātripuruṣaṃ
prakaraṇāṃnmaraṇāśaucaparam
vāsiṣṭhe tadagre udakadānokteḥ || tena kanyāprasavepi sāptapauruṣaṃ daśarātrameva || naca
kanyāputrakṛtaṃ prasave balābalaṃ kvāpyuktam || agnismṛtistvanukalpo vigītā veti sarvasiddhāntaḥ || anyathā tripuruṣaṃ sapiṇḍānāmāṣṭamīdisodakānāṃ ca tryahaṃ sāmyānyogāt
caturthādisaptamāntānāṃ ca kimapi na syāt || tena kanyāprasave daśāha eva || kiṃca-strījanmoddeśena tripuruṣaṃ sāpiṇḍyaṃ teṣāṃ ca trirātramityanekārthavidhiḥ kathaṃ syāt || vākyabhedāpatteḥ || naca caturthādīnāṃ sodakatvaṃ kvāpi siddham || tena tripuruṣaṃ caturthādīnāṃ
strījanmani sodakatvaṃ vidhāya punasteṣāṃ trirātrāśaucavidhau vidhyanuvādavirodho vākyabhedadvayaṃ cetyasaṃvādārthānnisimṛtirheyā
atha mṛtāśaucam || hārītaḥ- 'jātamṛte mṛtajāte vā sapiṇḍānāṃ daśāham' iti svāśaucaparam || jātamṛte nālacchedordhvam | "yāvanna chidyate nālaṃ tāvannāpnoti sūtakam
chinne nāle tataḥ paścātsūtakaṃ tu vidhīyate" iti jaiminyukteḥ 'nāḍyāṃ chinnāyāmāśaucam' iti hārītokteśca || nāḍīcchedātprāk mātuḥ sparśepi na doṣa iti śuddhitattvoktiḥ parāstā
nāḍīcchedātmāṅmṛtau tu bṛhanmanuḥ- "jīvañjāto yadi tato mṛtaḥ sūtaka eva tu | sūtakaṃ
72.1.p1.5
sakalaṃ mātuḥ pitrādīnāṃ trirātrakam ||” idaṃ ca prasavāśaucameva | śāvanimittaṃ snānamātram 'prāṅnāmakaraṇātsadyaḥ śaucam' iti śaṃkhokteḥ || atra kaścidāha-'nāmakaraṇamāśaucāntakālopalakṣaṇam' || 'āśaucavyapagame nāmadheyam' iti viṣṇūkteḥ 'āśauca
ca vyatikrānte nāmakarma vidhīyate' iti manūkteśca nāmno niyatakālatvāt
naca-"nāmadheyaṃ daśamyāṃ tu dvādaśyāṃ vāpi kārayet || puṇye tithau muhūrte vā nakṣatre vā
guṇānvite" iti manūkteraniyatakālatvam| daśamyāmatītāyāṃ vipraḥ | dvādaśyāmatītāyāṃ
kṣatriyaḥ | vaiśyaḥ ṣoḍaśe | śūdra ekatriṃśe ityādi jñeyam | puṇya ityādyanukalpaḥ || tena
nāmnaḥ kālopalakṣaṇam || evaṃ dantajananepi 'dantajanma saptame māsi' ityupaniṣadi niyatakālatvāt | caule tu na kālopalakṣaṇam 'prathame'bde tṛtīye vā kartavyaṃ śruticodanāt'
iti manūkteḥ || “tataḥ saṃvatsare pūrṇe cūḍākarma vidhīyate | dvitīye vā tṛtīye vā kartavyaṃ
smṛtidarśanāt” iti yamokteśca tasyāniyatakālatvāt iti || tanmandam
‘cauḷavannāmadantajananayorapi svarūpeṇa nimittatvopapattestadviśiṣṭakālānuvāde vākyabhedāt' saptamamāsādavagdintajanane tadbhāvaprasaṅgācca || yastūpaniṣaddarśanena nirṇayaṃ kuryātsa
nūnaṃ 'śatāyuḥ puruṣaḥ' iti śrutervākpitṛmaraṇe tadantyakarmāpi tyajet || nanu kālānupalakṣaṇe nāmotkarṣe tadabhāve vā snānamātrācchuddhiḥ syāt || tataḥ kim || astu || ata
evoktaṃ 'ādaṃtajanmanaḥ sadyaḥ' iti || sā ca viṣṇuvacanāddāhābhāvaviṣayeti vakṣyāmaḥ
trivarṣādāvapi syāditi cet || na || dāhadantādinimittairviśeṣāśaucaiḥ pūrvasya bādhāt
72.1.p1.6
taduktam-pūrvābādhena notpattiruttarasya hi sidhyati' iti jananāddaśarātre vyuṣṭe 'śatarātre
saṃvatsare ca iti pariśiṣṭe "dvādaśyāmapare rājyāṃ māse pūrṇe tathāpare | aṣṭādaśe'hani
tathā vadantyanye manīṣiṇaḥ” iti bhaviṣye ca nāmnaḥ kālāniyamācca || naca prāthamyāṃddaśarātre'tīte iti mukhyaḥ kālaḥ, anyastvanukalpa iti vācyam || caulepi tathāpatteḥ
naca dantajananakālānupalakṣaṇe sadantajātamṛtasya dāhekāhaprasaṅgaḥ || daśāhena bādhāt
nāmakaraṇottarameva dāhapravṛtteḥ || "daśāhābhyantare bāle pramīte tasya bāndhavaiḥ | śāvāśaucaṃ na kartavyaṃ sūtyāśaucaṃ vidhīyate" iti bṛhanmanūkteśca || āśaucaṃ dāhopalakṣaṇam
'sūtakavat' iti pāraskarokteḥ
yattu viṣṇuḥ-“anivṛtte daśāhe tu pañcatvaṃ yadi gacchati| sadya eva viśuddhiḥ syānna
pretaṃ nodakakriyā” iti-tadapi pretāśaucaniṣedhārthaṃ na tu sadyastvaparam || vākyabhedāt
kiṃca-nāmakālātprāṅmṛtasya snānam | taduttaraṃ tvekāhādi, nāmakāle tvekādaśāhe mṛtasya na kimapi syāt || atha śaṅkhavacane lyablope pañcamī, tadā prāgiti nopapadyeta
‘nāmni vāpi kṛte sati’ iti manvādivirodhāt || kṛtanāmna iti mādhavamitākṣarādivirodhācca na kālopalakṣaṇaṃ kāpīti dik
nāmottaraṃ dantotpatteḥ prāgdāhe satyahaḥ || “adantajāte tanaye śiśau garbhacyute tathā
sapiṇḍānāṃ tu sarveṣāmahorātramaśaucakam” iti yamokteḥ || dāhābhāve tu snānamātram
‘adantajāte prete sadya eva nāsyāgnisaṃskāraḥ' iti viṣṇunā dāhābhāva tadukteḥ
72.1.p1.7
‘ā dantajanmanaḥ sadyaḥ' iti yājñavalkīyācca || dāhavikalpaṃ cāha laugākṣiḥ-“tūṣṇīmevodakaṃ kuryāttūṣṇīṃ saṃskārameva ca | sarveṣāṃ kṛtacūḍānāmanyatrāpīcchayā dvayam ||”
anyatrākṛtacūḍe | atra cūḍākaraṇaṃ tṛtīyavarṣarūpakālopalakṣaṇārthamitimedhātithiharadattau
manurapi ‘na trivarṣasya kartavyā bāndhavairudakakriyā | jātadantasya vā kuryurnāmni vāpi
kṛte sati' iti || udakaṃ dāhopalakṣaṇam
dantotpattyanantaramāśaucanirṇayaḥ
dantotpattyanantaraṃ prāktrivarṣāntānmṛte'haḥ || ‘dantajāteṣvakṛtacūḍe tvahorātreṇa śuddhiḥ'
iti viṣṇūkteḥ || trivarṣordhvaṃ kṛtacūḍe'kṛtacūḍe vā prāgupanayanāt tryahaḥ || “yadyapyakṛtacūḍo vai jātadantastu saṃsthitaḥ | tathāpi dāhayitvainamāśaucaṃ tryahamācaret” ityāṅgirasokteḥ || akṛtāyāmapi cūḍāyāṃ trivarṣordhvaṃ dāhādi niyatam || ‘nātrivarṣasya’ iti
vacanāt || kṛtāyāṃ varṣatrayātmāgapi tanniyataṃ tūṣṇīmeva || atra jātadantatvamuddeśya viśeṣaṇatvādavivakṣitaṃ dāhayitvetyapyanuvādaḥ || ubhayavidhau vākyabhedāt
trivarṣātmāk cūḍābhāve'gnidāne tryahastadabhāve viṣṇūkterekāha iti mādhavaḥ || yattu
kaścidāha-atra trivarṣaviṣayādasmādevārthāt trivarṣordhvamapi tatsiddhiḥ
vijñāneśvaroktaṃ ca trivarṣordhvamakṛtacūḍāviṣayatvaṃ cintyam || jātadantapadavaiyarthyāditi
72.1.p1.8
tattuccham || dāhasyāvidheyatvāt || nṛṇāmakṛtacūḍānāṃ na śuddhinaiśikī smṛtā' itimanūkteḥ || trivarṣordhvamekāhāpatterarthāt tryahāsiddheḥ || tvayāpyagre tathāṅgīkārātpadavaiyarthyasya sāmyādvākyārthājñānāccetyalaṃ mitākṣarātthānabhijñadūṣaṇena || prathamavarṣādau kṛtacūḍasya sadā tryahaḥ 'nivṛttacūḍakānāṃ tu trirātrācchuddhiriṣyate' iti manūkteḥ || etatsarvaṃ
prāguktaṃ sapiṇḍānām || mātāpitrostu daśāhordhvaṃ mṛte sarvatra trirātram || bālānāmajātadantānāṃ trirātreṇa śuddhiḥ' iti kaśyapokteḥ || 'vaijikādabhisaṃbandhādanurudhyādvayaṃ
tryaham' iti manūkteśca
śuddhitattvādyo gauḍāstu- "ajātadantamaraṇe pitrorekāhamiṣyate | dantajāte
trirātraṃ syādyadi syātāṃ tu nirguṇau" iti kaurmātkāśyapaṃ śūdraparam || 'anūḍhānāṃ tu kanyānāṃ tathā vai śūdrajanmanām' iti tryahānuvṛttau śaṃkhokteḥ || 'trirātraṃ tu
bhavecchūdre ṣaṇmāsepi śiśau mṛte' iti mātsyasūktācca || dantajāte śūdre tu pañcāhaḥ
yathāhārḍḍirāḥ- "śūdre trivarṣānnyūna tu mṛte śuddhistu pañcabhiḥ | ata ūrdhvaṃ mṛte śūdre
dvādaśāho vidhīyate || ṣaḍvarṣāntamatīto yaḥ śūdraḥ saṃmriyate yadi | māsikaṃ tu bhavecchaucamityāṅgirasabhāṣitam' iti || yattu 'anūḍhabhāryaḥ śūdrastu' iti śaṃkhoktaṃ māsāśaucaṃ,
tatsaguṇaśūdraparam || nirguṇe tvanūḍhabhārye śūdre trivarṣordhvaṃ dvādaśāhaḥ || ṣaḍabdordhvaṃ
māsaḥ || ṣaḍabdāt prāgapi kṛtodvāhe māsa ityāhuḥ || etat 'tulye vayasi sarveṣām'
iti virodhācchiṣṭavigarhitatvānnādartavyamiti vijñāneśvarādayaḥ || dākṣiṇātyānāṃ tathaiva
72.1.p1.9
anyadeśe prāguktamiti gauḍāḥ || evaṃ kanyāsvapi || tāsvapyajātadantāsu mṛtāsu
pitrorekarātramiti mādhavaḥ
yattu vijñāneśvareṇoktam-'ūnādvivarṣa ubhayoḥ sūtakaṃ mātureva hi' iti yājñavalkyokteḥ
garbhasthe prete māturuddaśāhaṃ jāte ubhayoḥ kṛtanāmni sodarāṇāṃ ceti paiṅgyokteśca pitroḥ
sodarāṇāṃ ca daśāhamaspṛśyatvamiti tannedānīṃ pracarati || ata eva smṛtyarthasāre tannādṛtam || kanyāsu caulātmāṅmṛtau snānam || 'acūr̤āyāṃ tu kanyāyāṃ sadyaḥ śaucaṃ
vidhīyate' ityāpastambokteḥ idaṃ tripuruṣamadhye ||'aprattānāṃ tu strīṇāṃ tripuruṣī vijñāyate' iti vāsiṣṭhokteḥ
idaṃ vāgdānottaram iti gauḍāḥ || tanna || 'aprattānāṃ tathā strīṇāṃ sāpiṇḍyaṃ sāptapauruṣam' iti vacanāt || caulottaraṃ vāgdānātpūrvaṃ tāsvekāhaḥ || “aviśeṣeṇa varṇānāmavārksaṃskārakarmaṇaḥ | trirātrāttu bhavecchuddhiḥ kanyāsvadbhā vidhīyate" ityāṅgirasā
trirātraviṣaye'hovidhānāt || aprattānāṃ vivāhitānāṃ tripuruṣī pitṛpitāmahamapitāmahaiḥ
sakanyāyāḥ caturthyāḥ sāpiṇḍyam evaṃ ca kanyāpekṣayā paṃcame vṛddhaprapitāmahe sāpiṇḍyaṃ nivartate iti tatsaṃtānenyasminnavivāhyatvāśaucādidharmā na bhavantītyarthaḥ iti govindārṇave saṃskārakaucau || strīṇāṃ tu pitṛpakṣe paṃcāvādhikaṃ sapiṇḍatvam aprattānāṃ tu strīṇāṃ
tripuruṣamityādiṃ saṃskārakaucau prapaṃcitam ataśca kanyāyā vṛddhaprapitāmahaṃ saṃtatyā
saha sāpiṃḍyābhāvāt kanyāmaraṇe sapiṇḍoktamāśaucaṃ nāstīti śuddhakaucau govindārṇave
72.1.p1.10
ataḥ śūdrasyopanayanasthānīyavivāhātpūrvaṃ trirātram || vivāhotkarṣe tu ṣoḍaśābdamadhye trirātramevetyaparārkādyāḥ || śūdre nirguṇe tu tryabdordhvaṃ pañcāhaḥ || ṣaḍabḍordhvaṃ tu vivāhābhāve
dvādaśāhamiti gauḍāḥ | saguṇānāṃ ṣoḍaśābdordhvaṃ tu vivāhābhāve pūrṇāśaucaṃ vakṣyate
taduttaraṃ prāgvivāhādbhartṛkule ca saptapuruṣāvadhi trirātram || “avāripūrva pradattā tu yā naiva
pratipāditā | asaṃskṛtā tu sā jñeyā trirātramubhayoḥ smṛtam” iti marīcyukteḥ
ratnākare śuddhitattve ca śaṃkhaḥ- "pitṛveśmani yā nārī rajaḥ paśyatyasaṃskṛtā | tasyāṃ
mṛtāyāṃ nāśaucaṃ kadācidapi śāmyati ||” yāvajjīvamāśaucamiti vācaspatimiśrāḥ
athānusinglenīte kiṃciducyate || nāmnaḥ pūrvaṃ khananameva || tadūrdhvaṃ varṣatrayātpūrvaṃ caulābhāve
'gnyudakadānavikalpaḥ “nātrivarṣasya kartavyā bāndhavairudakakriyā | jātadantasya vā kuryurnāmni vāpi kṛte sati” iti manukteḥ || udakakriyāsāhacaryāddāhopalakṣaṇam || khanane
tu nānyadaurdhvadaihikam || 'ūnadvivarṣaṃ nikhanenna kuryādudakaṃ tataḥ' iti yājñavalkyokteḥ
udakamantyakarmaparamityaparārkaḥ
yamaḥ–“ūnadvivārṣikaṃ pretaṃ ghṛtāktaṃ nikhanedbhuvi | yamagāthāṃ gāyamāno yamasūktamanusmaran ||” mādhavīye brāhmepi–“strīṇāṃ tu patito garbhaḥ sadyo jāto mṛto'tha vā
ajātadanto māsairvā mṛtaḥ sadbhirgatairbahiḥ || vastrādyairbhūṣitaṃ kṛtvā nikṣipettaṃ tu kāṣṭhavat || khanitvā śanakairbhūmau sadyaḥ śaucaṃ vidhīyate ||” alaṃkaraṇamapi vakṣyate
kṛtacūḍasya tu trivarṣātmāgūrdhvaṃ vāgnyudakadānaṃ niyatam
72.1.p1.11
yatta vasiṣṭhaḥ–‘ūnadvivarṣe prete garbhapatane vā sapiṇḍānāṃ trirātram’ iti tatprathamābdacūḍāparam || varṣatrayādūrdhvamakṛtacūḍasyāpi niyatam || varṣatrayordhvamupanayanātpūrvaṃ ca tūṣṇīmagnyudakadānam || ‘tūṣṇīmevodakaṃ kuryāttūṣṇīṃ saṃskārameva ca’ iti pūrvoktalaugākṣismṛteḥ,
piṇḍadānamapi kāryam || ‘asaṃskṛtānāṃ bhūmau piṇḍaṃ dadyātsaṃskṛtānāṃ kuśeṣu’ iti pracetasokteḥ || ‘udakadānaṃ sapiṇḍaiḥ kṛtacūḍasya’ iti gautamakteiḥ || udakagrahaṇamaurdhvadaihikaparamiti haradattaḥ || “dvādaśāhatsarādūrvāk paugaṇḍa maraṇe sati | sapiṇḍīkaraṇaṃ na syādekoddiṣṭāni kārayet” iti haradattadhṛtadevalokteśca
marīcirapi–‘pretāpiṇḍaṃ bahirdadyāddarbhamantravivarjitam’ ityetadanupanītaparamiti vijñāneśvaraḥ
atra cūḍaiva pūrvāvadhiḥ || pūrvavākye tu tadgrahaṇāt || udakagrahaṇasyopalakṣaṇatvādahaḥ
pūrvāvadhiriti kecit || dvādaśābdatsarādityanupanītadvijānūḍhaśūdraviṣayam || tryahāśauce
piṇḍadānavidhimāha pāraskaraḥ–“ prathame divase deyāstrayaḥ piṇḍāḥ samāhitaiḥ | dvitīye
caturo dadyādasthisaṃcayanaṃ tathā || trīṃstu dadyāttṛtīyehni vastrādi kṣālayettataḥ” iti
atra devayājñikanibandhe viśeṣaḥ- "śiśurādantajananādbālaḥ syādyāvadāśikhaḥ | kathyate
sarvaśāstreṣu kumāro mauñjibandhanāt || āpañcavarṣātkaumāraṃ paugaṇḍo navahāyanaḥ |" tathā"garbhe naṣṭe kriyā nāsti dugdhaṃ deyaṃ śiśau mṛte | paraṃ ca pāyasaṃ kṣīraṃ dadyādbālavipattitaḥ || ekādaśaṃ dvādaśāhaṃ vṛṣotsargavidhiṃ vinā ||" tathā- "yatra pramīyate bālastatra prāyaḥ
72.1.p1.12
pradīyate | kiṃcitsamānavayasāṃ saṃskṛtyānnaṃ yathāvidhi || bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca dātavyaṃ tathā
ca sukhabhakṣikā | tadvastrāṇi pradeyāni sopānatkāni tatsame || kumārāṇāṃ ca bālānāṃ
bhojanaṃ vastraveṣṭanam | yaccopajīvate bālastattadviprāya dīyate ||"
tathā-"bhūminikṣepaṇaṃ bāle āvarṣadvayamāśikham | tataḥ paraṃ khagaśreṣṭha dehadāho yathāvidhi" || acūḍepyūrdhvaṃ khanananivṛttyarthamāvarṣadvayamiti || prāgapi kṛtacūḍasya tannivṛttyarthamāśikhamiti || tathā- "cūr̤ākarmaṇi saṃjāte vipattistu yadā bhavet | sūtakānte prakarttavyaṃ vṛṣasyotsarjanaṃ tathā || tatra dāhaḥ prakarttavya udakaṃ tatra niścitam | śrāddhāni ṣoḍaśāpi syuḥ sapiṇḍīkaraṇaṃ vinā ||" idaṃ pañcavarṣottaram "janmataḥ pañcavarṣāṇi bhuṅkte dattamasaṃskṛtam | pañcavarṣādhike bāle vipattiryadi jāyate | vṛṣotsargādikaṃ karma karttavyamudakaṃ
tataḥ | ahanyahani saṃprāpte kuryācchāddhāni ṣoḍaśa || pāyasena guḍenaiva piṇḍaṃ dadyādyathākramam | udakumbhapradānaṃ ca padadānāni yāni ca || dīpadānāni yatkiṃcitpañcavarṣādhike
sadā | kartavyaṃ tu khagaśreṣṭha vratārvāktu pretatṛptaye || svāhākāreṇaiva kāryāṇyekoddiṣṭāni
ṣoḍaśa | ṛjudarbhaistilaiḥ śuklaiḥ prācīnāvītinā tathā" iti tatraivokteḥ
atha jātyāśaucam
tacca dvijapuṃsāmupayananordhvaṃ pravartate "trirātramāvratāddeśāddaśarātramataḥ param | kṣatrasya dvādaśāhāni viśaḥ pañcadaśaiva tu || triṃśaddināni śūdrasya tadardhaṃ nyāyavartinaḥ" iti yājñavalkyokteḥ || yattu sa eva- 'trirātraṃ daśarātraṃ vā śāvamāśaucamiṣyate' ityāha-tatra
72.1.p1.13
daśāhe trirātramaspṛśyatvam || ekādinotpanne āśaucadvaye daśāhamaspṛśyatvam 'maraṇaṃ
yadi tulyaṃ syānmaraṇena kathaṃcana | aspṛśyaṃ tu bhavedgotraṃ sarvameva sabāndhavam" ityāṅgirasokteḥ | daśāhāśaucaparatve 'daśarātramataḥ param' ityanena paunaruktyāpatteriti śuddhivivekādayaḥ || tanna smṛttibhedāttrirātraṃ daśarātraṃ veti vikalpādyogācca
yastu putrāṇāṃ vedānadhyāpya vṛttiṃ vidadhāti tatrāhāśvalāyanaḥ-‘dvādaśarātraṃ mahāguruṣu
dānādhyayane varjayeran’ iti || atra yāvaduktaniṣedho vā spṛśyatvamātraṃ vā na tu karmānadhikāraḥ | ekādaśāhānte vaiśvadevokteḥ | ‘ekādaśāhikaṃ muktvā tatra hyante vidhīyate’
iti || śuddhitattve tu-‘trayaḥ puruṣasyātiguravo bhavanti mātā pitācāryyaśca’ iti
viṣṇūkteḥ | pitrādayo mahāguravaḥ | bhartābhyukto rāmāyaṇe-‘patirvandhurgatirbharttā daivataṃ
gurureva ca ||’
śātātapaḥ-‘patireko guruḥ strīṇāṃ sarvasyābhyāgato guruḥ ||’ ekapadamūḍhānāṃ pitṛmātṛniṣedhārtham || sodakānāṃ trirātram ‘tryahāttūdakadāyinaḥ’ iti manūkteḥ || agnipurāṇe“sapiṇḍatā tu puruṣe saptame vinivartate || samānodakabhāvastu nivarteta caturdaśe || janma
nāmnorasmṛtairvaike tatparaṃ gotramucyate ||” bṛhaspatiḥ“daśāhena sapiṇḍāstu śuddhayanti pretasūtake | trirātreṇa sakulyāstu snātvā śuddhayanti gotrajāḥ || strīśūdrayostu vivāhordhvaṃ
jātyāśaucam || ‘vaivāhiko vidhiḥ strīṇāmaupanāyanikaḥ smṛtaḥ’ ityukteḥ || ‘dattānāṃ
bhartureva hi’ || ‘svajātyuktamaśaucaṃ syānmṛtake jātake tathā’ iti mādhavīye brāhmācca
72.1.p1.14
śūdrasya vivāhābhāvepi ṣoḍaśavarṣordhvaṃ māsaḥ || “anūḍhabhāryyaḥ śūdrastu ṣoḍaśādvatsarātparam | mṛtyuṃ samadhigaccheccenmāsāttasyāpi bāndhavāḥ|| śuddhiṃ samadhigacchanti nātra kāryā
vicāraṇā” ityaparārke śaṅkhokteḥ
nirṇayāmṛttamadanapārijātādau tvanyathoktam | hārītaḥ-‘‘āmauñjīvandhanādvipraḥ kṣatriyaśca
dhanurgrahāt | āpratodagrahādvaiśyaḥ śūdro vastradvayagrahāt |’’ dhanuḥpratodāvaṣṭamebde dvādaśe vastradvayamiti || medhātithistu-‘trirātramāvratādeśāt’ ityatra vrataṃ kālopalakṣaṇārtham | sa
ca kālaḥ svakīyaḥ sarveṣāṃ cāṣṭamavarṣarūpaḥ | tena caturṇāmapi varṇānāmupanayanābhāvepyaṣṭamādūrdhvaṃ pūrṇamevāśaucam | tatrāpi-‘prāgaṣṭamācchiśavaḥ proktāḥ’ iti smṛtyantarādūrdhvaṃ saṃpūrṇamarvāktrirātram | yepi ‘āpoḍaśādbhavedbālaḥ’ ityāhuḥ | teṣāmapyaṣṭamādūrdhvaṃ śūdre māsa
eva ‘ūrdhvamaṣṭabhyo varṣebhyaḥ śuddhiḥ śūdrasya māsikī’ iti vacanādityāha
hāralatāśuddhitattvādigauḍagrantheṣvapyuktam ‘anupanīto vipraḥ’ ityuktvā-‘mriyate yatra
tatra syādāśaucaṃ tryahameva hi | dvijanmanāmayaṃ kālastrayāṇāṃ tu ṣaḍāndikaḥ’’ ityādipurāṇokterupanayanaṃ kālopalakṣaṇam || ṣaḍabdapadaṃ māsatrayādhikaparam || ‘garbhāṣṭameṣṭame
vābde’ ityukteḥ || yattu jābālaḥ-‘vratacūḍā dvijānāṃ ca pratītiṣu yathākramam | daśāhatryahaekāhaiḥ śuddhyantyapi hi nirguṇāḥ ’’ iti | dvijā dantāḥ | idaṃ pratītiṣvityukteḥ
pañcābdopanaitaparamiti || tadetannādriyante vṛddhāḥ
yāni tu parāśaraḥ- “ekāhādbrāhmaṇaḥ śuddhacedyo'gnivedasamanvitaḥ | tryahātkevalavedastu
72.1.p1.15
dvihīno daśabhirdinaiḥ ||” kevalavedaḥ kevalaśrautāgnerapyupalakṣaṇam || ayaṃ saṃkoco homādhyayanapara evaṃ natu saṃdhyādāviti hāralatāyām || aṅgirāḥ- “sarveṣāmeva varṇānāṃ sūtake
mṛtake tathā | daśāhācchuddhireteṣāmiti śātātapo'bravīt ||” devalaḥ-“āśaucaṃ daśarātraṃ tu sarveṣāmapare viduḥ | nidhane prave caiva paśyantaḥ karmaṇaḥ kṣayam ||” atyantotkṛṣṭasya karmahānau pīḍāvato vipraparicaryāparam || śūdre daśarātramiti hāralatāyām
dakṣaḥ-“sadyaḥ śaucaṃ tathaikāhamahaścaturahastathā | ṣaḍdaśadvādaśāhaśca pakṣo māsastathaiva
ca || maraṇāntaṃ tathā cānyaddaśapakṣāstu sūtake ||” mitākṣarāyāṃ smṛtyantare- “caturthe
daśarātraṃ syātṣaṇṇiśāḥ puṃsi pañcame | ṣaṣṭhe caturahācchuddhiḥ saptame tvahareva tu ||” ityādīni tānyāpadanāpadguṇavadaguṇavadviṣayāṇi deśāntarabhedādvā jñeyāni | sadyaḥśaucādiṣaḍahāntāḥ pakṣā yāyāvarādiparāḥ | atra maraṇāntaṃ jananādinimittādvinnam || 'asvargyaṃ
lokavidviṣṭaṃ dharmyamapyācarenna tu' ityuktatvānmadhuparkapaśvālambhavat śiṣṭavigānānnādartavyamiti vijñāneśvaraḥ || “astrātvā cāpyahutvā ca adattvāśraṃstathā dvijaḥ | evaṃvidhasya viprasya sarvadā sūtakaṃ bhavet” iti dakṣoktā “anyapūrvā yasya gehe bhāryā syāttasya nityaśaḥ | āśaucaṃ sarvakāryeṣu dehe bhavati sarvadā” iti brāhmādivaśādvayavasthetyaparārkamadanapārijātādayaḥ
mādhavastu-‘vṛttasvādhyāyasāpekṣamadyasaṃkocanaṃ tathā’ iti kalivarjyeṣūkteḥ-“daśāha eva
viprasya sapiṇḍe maraṇe sati | kalpāntarāṇi kurvāṇaḥ kalau bhavati kilviṣī” iti
72.1.p1.16
hārītokteśca nyūnāśaucapakṣā yugāntaraviṣayāḥ | maraṇāntādipakṣāstu nindārthavādaḥ
anyathā-“nāmadhārakaviprastu daśāhaṃ sūtakī bhavet” iti virodhaḥ syādityāha
yattu devalaḥ-“daśāhāditrībhāgena kṛte saṃcayane kramāt | aṅgasparśānamicchanti varṇānāṃ
tattvadarśinaḥ” iti pūrṇāśauce spṛśyatāmāha | yaccānupanītātikrāntāśauce trirātrādau
tenaivoktaṃ-‘svāśaucakālāddvijñeyaṃ sparśanaṃ tu tribhāgataḥ’ iti-tadapi yugāntareṣu
‘asthisaṃcayanādūrdhvamaṅgasparśanameva ca’ iti mādhavīye kalau tanniṣedhāt
yattu hāralatāyām-‘caturthe'hani kartavyaḥ saṃsparśo brāhmaṇena tu’ iti pracetasoktertryahaikāhāśaucepi caturthāṃha evāṅgasparśa iti || tanna || devalādivaśenaitasya daśāhagocaratvāt
ye tu varṇasaṃkarajā mūrdhāvasiktādyāsteṣāmāśauce viśeṣaḥ kalau nopayukta iti nocyate
pratilomajānāṃ nāśaucam || malāpakarṣaṇārthaṃ tu snānamātramiti vijñāneśvaraḥ
mādhavastu-‘śaucāśauce prakurvīran śūdravarṇasya saṃkarāḥ' iti brāhmokteḥ śūdravadāha
hāralatāyāmapyevam || dattakrītakṛtrimādiputreṣu ahīnavarṇagāsu strīṣu ca sapiṇḍatvepi
prasave maraṇe ca pūrvāparapitrorbhartuśca trirātrameva na daśāhādi | “anauraseṣu putreṣu jāteṣu
ca mṛteṣu ca | parapūrvāsu bhāryāsu prasūtāsu mṛtāsu ca” iti trirātrānuvṛttau viṣṇūkteḥ
sapiṇḍānāṃ tvekāhaḥ | “parapūrvāsu bhāryāsu putreṣu kṛtakeṣu ca | bhartṛpitrostrirātraṃ syādekāhastu sapiṇḍataḥ” iti mādhavīye hārītokteḥ “sūtake mṛtake caiva trirātraṃ parapūrvayoḥ
ekāhastu sapiṇḍānāṃ trirātraṃ yatra vai pituḥ” iti marīcyukteśca
72.1.p1.17
śaṅkhaḥ-“anauraseṣu putreṣu bhāryāsvanyagatāsu ca | parapūrvāsu ca strīṣu trirātrācchuddhiriṣyate ||” parapūrvā punarbhūḥ || idaṃ savarṇāsu || hīnavarṇāsu tu śaṃkhalikhitau-“parapūrvāsu
bhāryāsu putreṣu kṛtakeṣu ca | nānadhyāyo bhavettasya nāśaucaṃ nodakakriyā ||” brāhmepi'āśaucaṃ tu trirātraṃ syātsasavarṇeṣu niścitam ||' yattu ṣaḍaśītau-“anyapūrvāvaruddhāsu
tridinācchuddhiriṣyate | tāsvevānanyapūrvāsu paścādbhobhirviśuddhyati ||” tatra paścāhe
mūlaṃ cintyam
yattu yājñavalkyaḥ-“anauraseṣu putreṣu bhāryāsvanyagatāsu ca' ityekāhamāha tadasaṃnidhau
jñeyam | yadā piturekāhastadā sapiṇḍānāṃ snānam || “anyāśriteṣu dāreṣu parapatnīsuteṣu ca | gotriṇaḥ snānaśuddhāḥ syustrirātreṇaiva tatpitā” iti prajāpatyukteḥ || piteti
voḍhurupalakṣaṇam || tathopakramāt || yattu dattake pālakapratiyogikaputratvātpūrvāpiturna
trirātram || pūrvasaṃbandhanivṛtteśca na daśāhādīti kaścit || tanna || janakepi-'baujikrādabhisaṃbandhādanurudhyādyaṃ tryaham' iti vācanikāśaucasyāniāryatvāt || pitṛmaraṇepi
dattakādīnāṃ trirātram
śucitve brāhme-'dattakaśca svayaṃ dattaḥ kṛtrimaḥ krīta eva ca' ityupakramya 'sūtake mṛtake caiva
72.1.p1.18
tryahāśaucasya bhāginaḥ' ityukteḥ || smṛtikaumudyāṃ hāralatāyāmapyevam || dattakasya putrapautrāṇāṃ janane maraṇe vā sapiṇḍānāmekāhaḥ || bījinaśveti gautamena sātapauruṣasāpiṇḍyokteḥ || sapiṇḍānāṃ caikāhasyoktatvāt sapiṇḍe tu putrīkṛte sapiṇḍadattaurasayorbhrātrostatputrayordaśāha eva | tatrākāṅkṣābhāvātsapiṇḍatvena daśāhaprābalyācca || pūrvāparayorbharturutpannayoḥ putrayostvāha || mādhavīye marīciḥ- “māturaikyāddvipitṛkau bhrātarāvanyagotrajau
ekāhaṃ sūtakaṃ tatra trirātraṃ mṛtake tayoḥ” iti dik
ūḍhakanyānāmāśīcam
ūḍhakanyānāṃ tu viṣṇurāha-'saṃskṛtāsu strīṣu nāśaucaṃ pitṛpakṣe tatprasavamaraṇe cet pitṛgṛhe
syātāṃ tadaikarātraṃ trirātraṃ ca' iti || prasave ekarātraṃ maraṇe trirātramiti vijñāneśvarāparākauṃ || mādhavastu-'prasavepi trirātraṃ pitroḥ' ekarātraṃ bhrātrādibandhuvargasya | "dattā nārī
piturgṛhe sūyetātha mriyeta vā | tadbandhuvargastvaikena śucistajjanakastribhiḥ” iti brāhmokterityāha || yattu kaścidāha-pakṣapadena bhrātaro gṛhyante || vākyāntareṇa bhaganīmṛtau trirātrokteriti taccintyam | tadabhāve tadvirodhācca | bhrātuḥ prasave ekāhaḥ | mṛtau trirātramiti
kecit || yuktā tu pakṣiṇī | 'parasparaṃ mṛtau bhrātṛbhaginyoḥ pakṣiṇī bhavet' iti brāhmāt || bhrātṛbhinnānāmekāhaḥ | vargekteḥ | 'itareṣāṃ tu yathāvidhi' iti vakṣyamāṇavacanācca || yattu pradhānagṛhe mṛtau pitroḥ pūrṇaṃ bhrāturudyaha iti kaścit sa nirmūlatvāt 'nāśaucaṃ
pitṛpakṣe' ityetadvirodhācca bhrāntaḥ
72.1.p1.19
“dattā nārī piturgehe pradhāne sūyate yadā || mriyate vā sadā tasyāḥ pitā śudhyettribhirdinaiḥ” iti kalpatarau śuddhitattve ca || patigṛhe prasave tu pitrādīnāmāśīcaṃ nāsti
mṛtau pitrostrirātramastyeva || “prattāprattāsu yoṣitsu saṃskṛtāsaṃskṛtāsu ca | mātāpitrostrirātraṃ syāditareṣāṃ yathāvidhi ||” 'ajātadantāsu pitrorekarātram' iti mādhavīye śaṃkhakāṣṇājinismṛteḥ || 'baijikādabhisaṃbandhāt' ityukteśca
smṛtyarthasārepyevam || mādhavastu idaṃ trirātraṃ jātadantaparam | dantotpatteḥ prāgekarātraṃ
pitroḥ| “sadyastvaprauḍhakanyāyāṃ prauḍhāyāṃ vāsarācchuciḥ | pradattāyāṃ trirātreṇa dattāyāṃ
pakṣiṇī bhavet” iti pulastyokteḥ | anyatra kanyāmṛtī pitroḥ pakṣiṇītyāha || ṣaḍaśītāvapi-“pitṛgehādato'nyatra yadi putrī pramīyate | pakṣiṇī tatra pitroḥ syānnānyeṣāmiti
niścayaḥ” iti | grāmāntare iyamiti smṛtyarthasāre || bhrātustu pakṣiṇī || “śvaśurayorbhaginyāṃ ca māulānyāṃ ca mātule| pitroḥ svasari tadvacca pakṣiṇīṃ kṣapayenniśām” iti
vṛddhabṛhaspatismṛteḥ || śuddhitattve kaurme-'ādantātsodare sadya ācūḍādekarātrakam
āpradānātrirātraṃ syāddaśarātramataḥ param
pitrormṛtau strīṇāmāśaucanirṇayaḥ
pitrormṛtau strīṇāṃ trirātram "pitroruparame strīṇāmūḍhānāṃ tu kathaṃ bhavet || trirātreṇaiva
śuddhiḥ syādityāha bhagavān yamaḥ" iti mādhavīye vṛddhamanūkteḥ || idaṃ daśāhāntaḥ
ūrdhvaṃ tu pakṣiṇī || bhrātṛbhaginīgṛhe tasyā vā tadgṛhe mṛtau trirātram anyatra tu pakṣiṇīti ṣaḍaśītāvuktam || brāhmepi-"parasparaṃ mṛtau bhrātṛbhaginyoḥ pakṣiṇī bhavet
72.1.p1.20
mātulāśaucavatputryāḥ pitṛvyāśaucamiṣyate" iti || śiṣṭāstvasya nirmūlatvātpitṛvye
snānamātramāhuḥ
triṃśacchlokyāṃ-"preteṣvācāryamātāmahaduhitṛsutaśrotriyartviksayājyasvastrīyeṣu trirātraṃ tridivasamaśuciḥ sodakastvabhyatra | pakṣiṇyāśaucamṛtvigduhitṛsutasahādhyāyibaṃndhutrayāntevāsiśvaśūsumitraśvaśurabhaginikābhāgineyaprayāṇe || mātāmahyāṃ ca pitroḥ svasari ca
viratau mātule mātulānyāṃ cātho sajjyotireva svaviṣayanṛpatau grāmanāthe ca naṣṭe | śiṣyopādhyāyabandhutrayagurutanayācāryabhāryāsagotrānūcānaśrotriyeṣu svagṛhaparamṛtau mātule caikarātram | rātriṃ sabrahmacāriṇyatha tu kathamapi svalpasaṃbandhayukte snānaṃ vāsoyutaṃ syādidamapi sakalaṃ sarvavarṇeṣu tulyam" iti || atra mūlaṃ mitākṣarādau spaṣṭam
dauhitrabhāgineyayornirṇayaḥ
dauhitrabhāgineyayorupanītayostrirātram || anupanītayoḥ pakṣiṇī || "saṃsthite pakṣiṇīṃ
rātriṃ dauhitre bhaginīsute | saṃskṛte tu trirātraṃ syāditi dharmo vyavasthitaḥ" iti
vṛddhamanūkteḥ || saṃskṛte dāhena || tena dāhe trirātraṃ nānyatheti gauḍāḥ || tanna || viśeṣavaiyarthyāt || mātulādau sannidhivideśābhyāṃ pakṣiṇyekāhayorvyavasthā || manuḥ- "trirātramāhurāśaucamācārye saṃsthite sati | tasya putre ca patnyāṃ ca divārātramiti sthitiḥ ||"
śrotriye svagṛhe mṛte nirṇayaḥ
śrotriye svagṛhe mṛte trirātram | 'śrotriye tūpasaṃpanne trirātramaśucirbhavet' iti smṛteriti
mādhavaḥ || ekagrāmīṇe tvekāhaḥ
ṛtvigviṣaye
ṛtvikṣu bahvalpakālaśrautasmārtayājanapare trirātraikarātre jñeye || yadyapi karma kurvata eṣa
72.1.p1.21
vācakaḥ śabdo bhavatīti śambarācāryaiḥ karmamadhye ṛtvikatvamuktaṃ tathāpi karmaṇyāśaucaniṣedhāttaduttaramevaitajjñeyam || gauḍāstu- "ekodakānāṃ tu tryaho gotrajānāmahaḥ smṛtam
mātṛbandhau gurau mitre maṇḍalādhipatau tathā" iti jābāloktermātṛbandhuṣvekāhamāhuḥ
śiṣye svopanīte tryahaḥ || 'śiṣyasatīrthyabrahmacāriṣu krameṇa trirātramahorātramekāhaḥ'
iti mādhavīye baudhāyanokteḥ || anyatra tu manuḥ-'mātule pakṣiṇīṃ rātriṃ śiṣyartvigbāndhaveṣu ca' iti || bandhutrayam-ātmapitṛṣvasṛmātṛṣvasṛmātulaputrāḥ pituḥpitṛṣvasṛmātṛṣvasṛmātulaputrāḥ || mātuḥ pitṛṣvasṛmātṛṣvasṛmātulaputrāśceti vijñāneśvaraḥ
pitṛṣvastrādikanyānām
‘atra pakṣiṇī | pitṛṣvasrādikanyānāmūḍhānāṃ tveqāhaḥ || tadbandhuvargastvekena' iti pūrvoktabrāhmāt yattu ṣaḍaśītyām-“evaṃ pitrorbhaginyau ye ye pitāmahayostathā | ye mātāmahayoścaiva bhaginyau tatprajāśca yāḥ || mātulāḥ svasya pitrośca patnyaścaiṣāṃ prajāśca yāḥ
bhrātaraśceti sarveṣu pakṣiṇī svagṛhe tryaham || evaṃ śvaśurajāmātṛdauhitravipadi smṛtam ||"
yacca yamaḥ-“jāmātari mṛte śuddhistrirātreṇobhayoḥ smṛtā || pakṣiṇī śālakānāṃ syāditi
śātātapobravīt” iti || nirmūlatvānmitākṣarādivirodhāccopekṣyam
madanapārijāte viṣṇuḥ-‘asapiṇḍe svaveśmani mṛte ekarātram || atra haradattaḥ-‘antaḥ
śave ca' ityāpastambasūtramantaḥ śave grāme dhanuḥśatādarvāgannamabhojyam | dīpamudakumbhaṃ
vopanidhāya tu bhuñjīta yadi samānavaṃśaṃ na gṛhamevaṃ sūtikāyāmityāha || pradhānagṛhamṛtau
72.1.p1.22
tu-“gṛhe yasya mṛtaḥ kaścidasapiṇḍaḥ kathaṃcana | tasyāpyaśaucaṃ vijñeyaṃ trirātraṃ nātra saṃśayaḥ” ityāṅgirasoktamiti mādhavaḥ || etena ‘trirātramasapiṇḍeṣu svagṛhe saṃsthiteṣu ca' iti
kaurmaṃ vyākhyātam
śuddhitattve bṛhanmanuḥ- "śvaśūdrapatitāśvāntyā mṛtāśceddvijamandire | śaucaṃ tatra pravakṣyāmi manunā bhāṣitaṃ yathā || daśarātrācchuni mṛte māsācchūdre bhavecchuciḥ || dvābhyāṃ tu
patite gehamantye māsacatuṣṭayāt || atyante varjayedgehamityevaṃ manurabravīt ||" antyo
mlecchaḥ | atyantyaḥ śvapāka iti vācaspatiḥ || tatraiva yamaḥ- 'dvijasya maraṇe veśma viśuddhyati dinatrayāt || ' saṃvartaḥ- "gṛhaśuddhiṃ pravakṣyāmi antasthaśavadūṣite | protsṛjya
mṛnmayaṃ bhāṇḍaṃ siddhamannaṃ tathaiva ca || gomayenopalipyatha chāgena ghrāpayedbudhaḥ || brāhmaṇairmantrapūtaiśca hiraṇyakuśavāribhiḥ || sarvamabhyukṣayedgema tataḥ śuddhyatyasaṃśayam ||"
bṛhadviṣṇuḥ-"grāmamadhyagato yāvacchavāstiṣṭhati kasyacit | grāmasya tāvadāśaucaṃ nirgate
śucitāmiyāt" || gṛhe paśvādau mṛtepyevam || yattu mādhavīye pracetasā mātṛṣvasrādiṣu
trirātramuktam | "mātṛṣvasā mātulayoḥ śvaśrūśvaśurayorguroḥ | mṛte cartviji yājye ca
trirātreṇa viśuddhayati" iti | gururācāryaḥ | ṛtvikkulāgataḥ || tatsvagṛhamṛtau jñeyam
śvaśurayoranyatra mṛtāvapi saṃnidhau trirātram || asaṃnidhau pakṣiṇī || deśāntare ekarātram || vakṣyamāṇaviṣṇūkteriti mādhavagauḍādayaḥ || anyatra tu mātṛṣvasrādiṣu pakṣiṇī
'pitroḥ svasari tadvacca pakṣiṇīṃ kṣapayenniśām' iti vṛddhamanūkteḥ
72.1.p1.23
yattu vṛddhamanuḥ-"bhaginyāṃ saṃskṛtāyāṃ tu bhrātaryapi ca saṃskṛte | mitre jāmātari prete
dauhitre bhaginīsute || śālake tatsute caiva sadyaḥ snānena śuddhayati" iti || tadbhrātrādauhitrādau deśāntare śālakasutajāmātroḥ svadeśe jñeyam || śālake tu svadeśe ekāhaḥ
ācāryapatnīputropādhyāyamātulaśvaśuraśvaśrūśvaśuryasahādhyāyiśiṣyeṣvekararātram" iti
mādhavīye viṣṇūkteḥ || haradattīye daśaślokyāmapyevam || śvaśūryaḥ śālakaḥ || deśāntare
snānam || śvaśurayordeśāntare ekāhaḥ
jābāliḥ-"ekodakānāṃ tu tryaho gotrajānāmahaḥ smṛtam | sarvatra mūlyābhāvepi kriyākarturdaśāhataḥ || guroḥ pretasya śiṣyastu pitṛmedhaṃ samācaret | pretāhāraiḥ samaṃ tatra daśarātreṇa śuddhayati" iti manūkteḥ || śiṣya ityupalakṣaṇam || "niranvaye sapiṇḍe tu mṛte
sati dayānvitaḥ | tadaśaucaṃ purā cīrtvā kuryāttu pitṛvatkriyām" iti mādhavīye brāhmokteḥ
divodāsīye-"sagotro vāsagotro vā yo'gniṃ dadyātsakhe naraḥ | sopi kuryānnavaśrāddhaṃ
śuddhyecca daśamehani ||" yatraikaviṣaye pakṣiṇyekāhādipakṣadvayamuktaṃ tatra sannidhivideśamaitryādikṛtā vyavasthā || triṃśacchlokyām-'vānaprasthe yatau coparamati kulaje ṣaṇḍhake vā
plavaḥ syādyoṣidvipraguptyai mṛtavati tu dinaṃ yuddhaviddhe ca sadyaḥ ||' atra mūlamākare
spaṣṭam
yuddhamūrddhina mṛtasya snānam || "udyatairāhave śastraiḥ kṣatradharmahatasya ca | sadyaḥ saṃtiṣṭhate
yajñastathāśaucamiti sthitiḥ" iti manūkteḥ || yajñontyakarma || sarvaṃ tadaivetyarthaḥ || yastu
bhārate rājadharmeṣu-"aśocyo hi hataḥ śūraḥ svargaloke mahīyate | na hyannamudakaṃ tasya na
72.1.p1.24
snānaṃ nāpyaśaucakam" iti || śrāddhādiniṣedhaḥ sa putrādyabhāvaparaḥ || ataeva tatra
karṇādīnāṃ śrāddhamuktam || anye tu daśapiṇḍaniṣedhamāhuryativat || yattu parāśaraḥ"āhavepi hatānāṃ ca ekarātramaśaucakam" iti tadyuddhakṣate na kālāntaramṛterjñeyam
'asannidhau snānam' iti mādhavaḥ
śuddhitattve agnipurāṇe- "daṃṣṭribhiḥ śṛṅgibhirvāpi hatā mlecchaiśca taskaraiḥ | ye svāmyarthe
hatā yānti rājansvargaṃ na saṃśayaḥ || sarveṣāmeva varṇānāṃ kṣatriyasya viśeṣataḥ ||” yattu
bṛhaspatiḥ- “ḍimbāhave vidyutā ca rājñāṃ goviprapālane | sadyaḥ śaucaṃ mṛtasyāhurupayaṃ
cānye maharṣayaḥ || tacchastraṃ vinā parāṅmukhahate ca trirātram || rājñā vadhye hate sadyaḥ
śaucamanyatra trirātram || tathaiva vyāghraḥ- "kṣatena mriyate yastu tasyāśaucaṃ bhavedvidhā
āsaptāhāttrirātraṃ syāddaśarātramataḥ param || śastrāghāte vyahādūrdhvaṃ yadi kaścitpramīyate
aśaucaṃ prākṛtaṃ tasya sarvavarṇeṣu nityaśaḥ ||”
śastrāghāte kṣataṃ vinā śavasparśe tu hārītaḥ- 'śavaspṛśo grāmaṃ na praviśeyurānakṣatradarśanāt
rātrau cedādityasya ||' yattu manuḥ- "ahvā caikena rātryā ca trirātraireva ca tribhiḥ
śavaspṛśo viśuddhyanti tryahāttūdakadāyinaḥ ||” iti | ahnā rātryā cetyahorātramityuktam | tribhistrirātrairiti navarātramevaṃ, daśarātramityarthaḥ | tattadannāśane tadgṛhavāsenāpadi ca jñeyam || aṅgirāḥ- “āśaucaṃ yasya saṃsargādāpatedgṛhamedhinaḥ | kriyāstasya na
lupyante gṛhyāṇāṃ ca na tadbhavet
nirhārādyāśaucanirṇayaḥ
72.1.p1.25
atha nirhārādyāśaucam || snehena savarṇanirhāre tadannāśane tadgṛhavāse ca daśāhaḥ || tadannānaśane tadgṛhavāse tryahaḥ gṛhāvāse'nnābhakṣaṇe caikāhaḥ || bhṛtigrahaṇena nirhāre dāhe ca tajjātyāśaucam “yadi nirharati pretaṃ pralobhākrāntamānasaḥ || daśāhena dvijaḥ śuddhyeddvādaśāhena
bhūmipaḥ || māsārdhena tu vaiśyastu śūdro māsena śuddhyati” iti kaurmokteḥ || vijātīyanirhāre tu śavajātīyamāśaucam || atra bhṛtigrahe dviguṇam “avaraścedvaraṃ varṇaṃ varo vāpyavaraṃ
yadi | vahecchavaṃ tadāśaucaṃ dravyārthe dviguṇaṃ bhavet” iti vyāghrokteḥ || kaurmametaditi
gauḍāḥ || dāhepyevam
yattu brāhme-“yo savarṇaṃ tu mūlyena nītvā caiva dahennaraḥ| āśaucaṃ tu bhavettasya pretajātisamaṃ
nṛpa” iti tadāpadi jñeyam || sodakanirhāre tu daśāha iti mādhavaḥ || alaṃkaraṇe tu
śaṅkhaḥ-“kṛcchrapādo sapiṇḍasya pretālaṅkaraṇe kṛte | ajñānādupavāsaḥ syādaśaktau snānamiṣyate ||” dharmārthamanāthasavarṇaharaṇe kriyākaraṇe ca dvijasyānantayajñaphalam 'snānaṃ prāṇāyāmo'gnisparśaśceti mādhavīye' | agnidepyevam || “pretasaṃsparśasaṃskārairbrāhmaṇo naiva duṣyati
voḍhā caivāgnidātā ca sadyaḥ snātvā viśuddhyati” ityaparārke vṛddhaparāśarokteḥ || mātulatvādisambandhe trirātram | asaṃvandhidvijānvahitvā dahitvā ca sadyaḥ śaucāt | saṃbandhe
trirātrāt, iti paiṭhīnasismṛteḥ
gautamamitākṣarāyāṃ vṛddhātriḥ-“sūtakāddviguṇaṃ śāvaṃ śāvādviguṇama call out text artavāddhiārtavārddhiguṇā sūtistatopi śavadāhakaḥ ||” atra pūrveṇottaranivṛttirityarthaḥ || viṣṇuḥ-“mṛtaṃ
72.1.p1.26
dvijaṃ na śūdreṇa hārayenna śūdraṃ dvijena” || devalaḥ-“brahmacārī na kurvīta śavavāhādikakriyām
yām || yadi kuryāccaretkṛcchraṃ punaḥ saṃskārameva ca ||” yājñavalkyaḥ-‘ācāryyapitṛpādhyāyānnihṛtyāpi vratī vratī |' anugamane tu sapiṇḍe na doṣaḥ || “vihitaṃ hi sapiṇḍānāṃ pretanirharaṇādikam | teṣāṃ karoti yaḥ kaścittasyādhikyaṃ na vidyate” iti devalokteḥ
‘doṣaḥ syāttvasapiṇḍasya tatrānāthakriyāṃ vinā' iti hārītokteśca
samotkṛṣṭavarṇe tu mādhavīye kaṇvaḥ-“anugamya śavaṃ buddhyā snātvā spṛṣṭvā hutāśanam
sarpiḥ prāśya punaḥ snātvā prāṇāyāmairviśuddhyati” iti || ‘hīnavarṇe tu kṣatriye'haḥ, vaiśye
pakṣiṇī, śūdre trirātram,kṣatriyasya vaiśye'haḥ,śūdre pakṣiṇī, vaiśyasya śūdre'haḥ' iti vijñāneśvaraḥ|| mādhavastu-‘viprasya vaiśye dvayahaḥ,kṣatrasya śūdrepyevam | anyat prāgvat' snānāgnisparśaghṛtaprāśanāni sarvatretyāha || hīnavarṇasya dāhaurdhvadehikakaraṇe tu brāhme-“brāhmaṇo hīnavarṇasya na kuryādārdhvadehikam || kāmāllobhāttathā mohātkṛtvā tajjātitāṃ vrajet ||”
manuḥ-“vrātyānāṃ yājanaṃ kṛtvā pareṣāmantyakarma ca | abhīcāramahīnaṃ ca tribhiḥ kṛcchrairvyapohati ||” pareṣāṃ sarvavarṇānāṃ hīneṣu tadvaiguṇyatraiguṇyacāturguṇyādyūhyam
rodananirṇayaḥ
atha rodane samottamavarṇayoḥ saṃcayanātpūrvaṃ sacailasnānamūrdhvamācamanam | hīnavarṇeṣu tu
saṃcayātprāk sacailamūrdhvaṃ snānamātram || viprasya kṣatravaiśyaviṣaye tu brāhme-“asthisaṃcayane
vipro rauti cetkṣatravaiśyayoḥ | tadā snātaḥ sacailastu dvitīye'hani śuddhyati || kṛte tu
72.1.p1.27
saṃcaye vipraḥ snānenaiva śucirbhavet ||” kṣatrasya vaiśyepyevam | śūdre tu saṃcayātprāk
viprasya trirātram | kṣatravaiśyayordvirātram | ūrdhvaṃ tu dvijānāmekāhaḥ | śūdrasya śūdre
sparśaṃ vinā saṃcayātpūrvamekāhaḥ | ūrdhvaṃ sajyotiririti mādhavīye jñeyam
śuddhitattve pāraskarastu-“asthisaṃcayanādūrdhvaṃ māsaṃ yāvadvijātayaḥ | divaseneva śudhyanti
vāsasāṃ kṣālanena ca || sajāterdivasenaiva tryahātkṣatriyavaiśyayoḥ” ityuktam || sapiṇḍānāṃ
rodananirhārādāvadoṣa ityuktaṃ prāk || vijñāneśvarastu-“mṛtasya bāndhavaiḥ sārddhaṃ kṛtvā tu
paridevanam | varjayettadahorātraṃ dānaśrāddhādikarma ca” iti pāraskarokteḥ sarvatraikarātramāha
aśaucānnabhakṣaṇe nirṇayaḥ
athāśaucānnabhakṣaṇe viṣṇuḥ-'brāhmaṇādīnāmāśāce yaḥ sakṛddevānnamaśnāti tasya tāvadāśaucam | yāvatteṣāmāśaucavyapagame prāyaścittam' iti || ajñāne tvaṅgirāḥ-“antadaśāhe bhuktvā'nnaṃ sūtake mṛtake'pi vā || aśyāśaucaṃ bhavettāvadyāvadannaṃ vrajatyadhaḥ ||”
prāyaścittaṃ tvamatyāḥ viprasya varṇakrameṇaikāhatryahapañcāhasaptāhopavāsāḥ, daśa viṃśatiḥ
ṣaṣṭiḥ śataṃ ca prāṇāyāmāḥ, pañcagavyāśanaṃ ca abhyāse dviguṇam | āpadi tu prāṇāyāmaśataṃ paṃcaśatamaṣṭaśatamaṣṭasahasraṃ gāyatrījapaśca | matyāpadi tu savarṇāśauce triraghamarṣaṇaṃ
gāyatryaṣṭasahasraṃ ca | kṣatriyāśauce upavāsastacca vaiśyāśauce trirātropavāsaśca | śūdrāśauce kṛcchraḥ | kṣatravaiśyayoḥ pañcaśatamaṣṭaśataṃ gāyatrījapaḥ | uttameṣu śūdrasya sarvatra
snānam | matyānāpadi viprasya varṇeṣu sāṃtapanakṛcchramahāsāṃtapanacāndrāṇi | abhyāse tu
72.1.p1.28
māsikadvaimāsikatraimāsikaṣāṇmāsikānītyādi mādhavīyādau jñeyam
atha dāsasya svadāsyutpannasya sapiṇḍamṛtau snānamātreṇa svāmikārye spṛśyatvam
bhaktadāsasya tryahordhvam || ‘sadyaḥ spṛśyo garbhadāsobhaktadāsaruyahācchuciḥ' iti
mṛtyantaroktaḥ “mūlyakarmakarāḥ śūdradāsīdāsāstathaiva ca | snāne śarīrasaṃskāre gṛhakarmaṇyadūṣitāḥ” iti śātātapokteśca || etaccānanyasādhye tatkāryamātre || anyatra
māsādyāśaucamastyeva || evaṃ dāsyāmapi | sūtikāyāstasyā aspṛśyatvamapi māsamātram “dāsī dāsaśca sarvo vai yasya varṇasya yo bhavet | tadvarṇasya bhavecchaucaṃ dāsyā
māsastu sūtakam” ityāṅgirasokteḥ || ṣaḍaśītāvapi- “svāmiśaucena dāsādyāḥ spṛśyā
māsāttu karmasu | yogyāḥ syurmāsato dāsī sūtī cetspṛśyatāmiyāt
rātrau janane maraṇe vā nirṇayaḥ
atha rātrau janane maraṇe vā rātriṃ tribhāgāṃ kṛtvā''dyabhāgadvaye cetpūrvaṃ dinam, antye
tūttaramiti mitākṣarāyām || yattu prāgardharātrāt prāgvā sūryodayātpūrvaṃ dinamityuktaṃ,
tatra deśācārato vyavasthā || sarvaṃ cāśaucamāhitāgnerdāhaṃ taddinasya maraṇamārabhya jñeyam
anagnimata utkrānterāśaucādidvijātiṣu | dāhādagnimato vindyādvideśasthe mṛte sati”
iti paiṭhīnasismṛteḥ || āhitāgniḥ sāgniḥ || ‘āhitāgniścetpravasanmriyeta punaḥ saṃskāraṃ
kṛtvā śavavadāśaucam’ iti vasiṣṭhe viśeṣokteḥ || ‘dāhādeva tu kartavyaṃ yasya vaitāniko
vidhiḥ’ iti brāhmācca
yattu-‘dhūrtasvāminā rāmānḍāreṇa coktam ‘āhitāgnerapi maraṇādyeva daśarātraṃ daśāhaṃ
72.1.p1.29
śāvamāśaucam’ iti maraṇanimittatvāttasya | yattu dāhādeva tasyāśaucamuktaṃ, tatsaṃskāranimittāśaucaṃ pṛthageva | tena gṛhyāgneḥ saṃskārāṅgaṃ trirātram | śrautāgnestu daśarātram
maraṇanimittaṃ tūbhayordaśāham | dāhātprāgapīti || tadvacanavirodhātpūrvasyaivotkarṣānmūlakalpanālāghavācca cintyam
atikrāntāśaucanirṇayaḥ
athātikrāntāśaucam || tatrāśaucamadhye jananādau jñāte taccheṣeṇa śuddhiḥ || “vigataṃ
tu videśasthaṃ śṛṇuyādyo hyanirdeśam | yaccheṣaṃ daśarātrasya tāvadevāśucirbhavet” iti
manūkteḥ || atra kecidetatputrātiriktaviṣayam || teṣāṃ tvāśaucamadhye śravaṇepi tadādyeva
daśāhādi | “pitarau cenmṛtau syātāṃ dūrasthopi hi putrakaḥ | śrutvā taddinamārabhya
daśāhaṃ sūtakī bhavet ||” ityasya sarvāpavādatvādityāhustanna || jñātamaraṇasya nimittatvāt ‘anagnimata utkrānteḥ’ ityādivirodhācca
smṛtyarthasārepi-‘janane maraṇe vā prathamadinādūrdhvaṃ jñāte putrādīnāṃ śeṣeṇaiva śuddhiḥ’ iti
ṣaḍaśītāvaparārke caivam || daśāhādūrdhvaṃ jñāte tu vṛddhavasiṣṭhaḥ-‘māsatraye trirātraṃ syātṣaṇmāse pakṣiṇī tathā | ahastu navamādarvāgūrdhvaṃ snānena śudhyati ||’ janane tvatikrāntāśaucaṃ nāstyeva ‘nāśuddhiḥ prasavārśauce vyatīteṣu dineṣvapi’ iti devalokteḥ || pituḥ
snānaṃ tatrāpi bhavatyeva “nirdaśaṃ jñātimaraṇaṃ śrutvā putrasya janma ca | savāsā jalamāplutya
śuddho bhavati mānavaḥ’ iti manūkteḥ || taccātikrāntāśaucaṃ daśāhādijātyāśaucaviṣayam || na tvanupanītādinimittatrirātrādau-‘upanīte tu viṣamaṃ tasminnevātikālajam’ iti vyāghrokteḥ || ‘nirdaśaṃ jñātimaraṇam’ ‘atikrānte daśāhe tu ’ iti
First 36 of 55 passages. Read on
Linked texts (26)
- Agnipurāṇa (Nag Publishers edition, Delhi) — Sanskrit
- Kūrmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Vaiṣṇava Dharmaśāstra — Viṣṇu, Sanskrit
- Vasiṣṭhadharmasūtra (ed. G. Bühler) — Sanskrit
- Śaṅkhasmṛti — Sanskrit
- Hārītadharmasūtra (fragments) — Sanskrit
- Devalasmṛti (fragments) — Sanskrit
- Paiṭhīnasidharmasūtra (fragments) — Sanskrit
- Pracetassmṛti (fragments) — Sanskrit
- Durgārcanasṛti — Sanskrit
- Śūdrakamalākara — Kamalākarabhaṭṭa, Sanskrit
- Smṛticandrikā — Devaṇṇabhaṭṭa, Sanskrit
- Śuddhikaumudī (Govindānanda Kavikaṅkaṇācārya) — Govindānanda Kavikaṅkaṇācārya 1510, Sanskrit
- Smṛtyarthasāgara — Chalāri Nṛsiṃha, Sanskrit
- Gūḍhārthadīpikā — Vāmadeva, Sanskrit
- Nityācārapradīpa — Narasiṃha Vājapeyin, Sanskrit
- Bārhaspatyasaṃhitā (Aṅgiras) — Aṅgiras, Sanskrit
- Śūdrācāraśiromaṇi — Kṛṣṇaśeṣa 1520, Sanskrit
- Kṛtyakalpataru — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- Brahmavaivartapurāṇa (another edition) — Sanskrit
- Gadādharapaddhati — Gadādhara Rājaguru 1725, Sanskrit
- Śrāddhakaumudī — Govindānanda 1500, Sanskrit
- Dharmasindhu — Kāśīnātha Upādhyāya 1790, Sanskrit
- Dharmasindhusāra — Śivānanda Gosvāmin 1766, Sanskrit