Pramāṇa · Search · About · API

Kamasutra 6

Jayamaṅgalā 6

Language
Sanskrit

Contents

6.p1

evaṃ pratipannatrivargasya kāmasiddhau prathama upāyo yadvidyāgrahaṇam, agṛhītavidyasyānantaravyāpārāsaṃbhavāditi vidyāsamuddeśa ucyate | samuddeśaśca saṃkṣepābhidhānam , nirdeśaśca śāstrāntarādupadeśānnāpekṣaṇīyaḥ | yathā ca tāsāṃ grahaṇaṃ tathā darśayannāha—

6.1

dharmetyādi | tatra dharmavidyā śrutiḥ smṛtiśca, arthavidyā vārttāśāstraṃ, tayoraṅgavidyā daṇḍanītiḥ, yogakṣemasādhanād, ānvīkṣikī tu tattvaniścayahetutvāt, tāsāṃ pradhānānāṃ yathāsvamadhyayanakālānanuparodhayannahāpayan, antarā'ntarā kāmasūtramidameva, tadaṅgavidyāśca gītādikāadhīyīta pāṭhaśravaṇābhyām |
gṛhītavidya iti | tasya nāgarakavṛttavartane yogyatvād gṛhītavidyasyāpyasati patnīyoge nāgarakavṛttasyāsaṃbhavādāha—gārhasthyamiti | patnīsaṃyoge'pi yadi gārhasthyaṃ gṛhakarma nāgarakayogyaṃ tannārthaṃ vinetyāha—arthairiti | te'pi na vinopāyairityāha—pratigraheti | tatra brāhmaṇaḥ pratigraheṇa tadvṛttitvāt, kṣatriyaḥ śastrajīvitvājjayena, vaiśyaḥ krayeṇa vārtopalakṣaṇārthena, śūdraḥ kārukuśīlavādiḥ kṛte karmaṇi yo nirveśo bhṛtistenārjitaiḥ gṛhasthakarma prāpyeti, na niṣkiñcanasyāyaṃ vidhiḥ, anvayāgatairiti | pitṛpitāmahāgataiḥ, atra patnīyogādanantarameva gārhasthyādhigamaḥ, ubhayairveti | pratigrahādyāgatairanvayāgataiśca, satsvapyanvayāgateṣvapūrvārjanaṃ kāryamiti darśayati, nāgarako vidagdhajanaḥ, etadvṛttyapekṣayā vā bhaviṣyadvṛttyā nāgarakastasya vṛttaṃ varteteti sāmānyavṛttirnāgarakāviśiṣṭā vṛttiḥ karma vā bhavati, cāturvarṇyaṃ gṛhasthamadhikṛtyedaṃ śāstram, asya cedaṃ prakaraṇaṃ śarīram, tadāśritasya hi sarvaśāstrānuṣṭhānāt |
yatra tasya vṛttaṃ tatra sthitimāha—

6.2

prāgiti | prāgyauvanātstrī kāmasūtraṃ tadaṅgavidyāścādhīyīta piturgṛhaeva, taruṇāḥ pariṇītatvātsvatantrāyāḥ kuto'dhyayanam | ‘yuvatiḥ’ iti pāṭhāntaram , tatra strīparyāyo draṣṭavyaḥ |
nagara iti | nagaramaṣṭaśatagrāmīmadhye tadvyavahārasthānam, pattanaṃ yatra rājadhānī sthitā, kharvaṭaṃ dviśatagrāmīmadhye, mahati veti | catuḥśatagrāmīmadhye, droṇamukhaṃ nāma kharvaṭānmahadbhavati, eṣāmanyatame'vasthānaṃ yujyate, kuta ityāha-sajjanāśraya iti pratipadaṃ yojyam |

6.3

prattā ceti | prakarṣeṇa dattā, niṣṭhāyāmeva ‘aca upasargāttaḥ’ 7|
47| iti tattvam , ūḍhetyarthaḥ, trividhaṃ dānam , manasā vācā karmaṇā ceti | patyurabhiprāyāditi | yadā patyā'nujñātā tadā'dhīyīta, anyathā svairiṇītyāśaṅkanīyā syāt |
grahaṇādevābhijāyate saṃprayogātstrīpuṃsayoḥ saubhāgyam, artho'narthapratīghātaḥ kāmo yaśaścetyathoktaṃ, tatrāpi deśakālāpekṣā, asmindeśe nāgarakāḥ kalākuśalāḥ ghaṭānibandhanādikāmā veti prayogaḥ, nāgarakaśūnyo vā deśaḥ, guṇadviṣo vā'tra prativasanti, vyasanakālo vā nāgarakāṇāmiti na vā prayogasaṃbhavaḥ, anyathā tatparijñānaṃ doṣaphalaṃ syāditi|
śāstrakāra eva prakaraṇasaṃbandhamāha—
yāntrāvaśādveti | yatra vā syādyāpanaṃ śarīrasthitigrāme tatrāvasthānaṃ, tannibandhanatvāditaravṛtteḥ |
tatrāpi gṛhamantareṇa na saṃbhavatītyāha-

6.4

śāstragrahaṇasyābhāvāditi | tāsāṃ śāstrānadhikārāt, śāstraṃ grahītumasamarthatvācca | iheti | kāmaśāstre striyamuddiśya śāsanam, idaṃ kāryamidaṃ netyevaṃrūpam upadeṣṭumanarthakam ityācāryā manyante |
tatreti | nagarādīnāmanyatame bhavanaṃ gṛhaṃ kārayediti saṃbandhaḥ, āsannodakaṃ nadīvāpyādisamīpe jalamakalpitaṃ krīḍā'ṅgaṃ ca, vṛkṣavāṭikāvaditi | yasyāṃ diśi jalaṃ tasyāṃ vṛkṣavāṭikayā gṛhodyānena yuktam , vibhaktakarmakakṣamiti | karmārthaṃ kakṣā prakoṣṭhakāni tā vibhaktā yasya, uccāvace hi gṛhakarmaṇi kriyamāṇe gṛhaṃ bhagnaṃ syād, dvivāsagṛhamiti | dvidhā vāsagṛhamiti | śayanārthena ratyarthena ca yuktam, etāvad vṛttopayogigṛhavidhānaṃ , śeṣaṃ vāstuvidyāyāṃ draṣṭavyam |
tasminkārita ādheyānāṃ nyāsamāha-

6.5

prayogagrahaṇamiti | prayujyata iti prayogo'rthastadgrahaṇamāsāṃ, tadvijñebhyo mā bhūcchāstragrahaṇaṃ, sa ca yoṣidupayogīti śāstreṇānāveditaḥ kathamanyairupadiśyate tasmānnānarthakaṃ strīśāsanam |
bāhya iti | ābhyantaraṃ vāsagṛhamantardārāṇāṃ śayanārtham, bāhye ca prakoṣṭhe kṛte ratyarthaṃ śayanīyaṃ syāt, suślakṣṇaṃ khaṭvā''śrayapratipādikā ''staraṇatūlikā''dibhiḥ surabhitaṃ ca,ubhayopadhānaṃ śiraścaraṇabhāgayornyastoyadhānam , madhye vinatamākrāntam , mṛdukamityarthaḥ, śuklottaracchadamiti| śuklasya pracchadapaṭasya pratyahaṃ dvitrairvā divasaiḥ,prakṣālanīyatvādityavaśyaṃtadupari deyam | pratiśayyikā ceti | tasya samīpe saṃprayogārthaṃ tatpraticchandikā kiñcinnyūnotsedhā yasyāmāśayyikā syādityevaṃ vidhirayamācāravatāṃ, veśyākāminastu śayanīyapada ubhayaṃ nirvartayanti, na teṣāṃpratiśayyikā, tathā coktam - 'saṃprayujyeta yatrastho nāyakaḥ priyayā saha | na tatropahate vidvāñchayīta śayane śuciḥ' iti |

6.6

tanna kevalamihaiveti | tatprayogagrahaṇaṃ, kevalamihaivāsminneva kāmaśāstre | sarvatra hīti | hiśabdo hetau | sarveṣu vyākaraṇajyotiḥśāstrādiṣu dṛśyate, tadeva darśayati-loka ityādinā | kati cideva śāstrajñāye tadgrahaṇasamarthāḥ, tebhyaḥ samarthairasamarthaiśca prayogo gṛhyata iti sarvajanaviṣayaḥ, prayogagrahaṇaṃ ca śāstragrahaṇātpradhānam, gṛhītaśāstrasya prayogajñānaphalatvāt |
tasyeti | śayanīyasya paścātpārśvabhāgānāṃ nikṛṣṭatvācchirobhāgaeva kūrcāsanasya devatā'nusmaraṇārthasya sthāpanaṃ syād , yathoktam'śayanīyaśirobhāge nyastakūrce śuciḥ śubhe | kṛteṣṭadevatāyogo yāyācchayanamātmavān' |

6.7

prayogasya ceti | gṛhītaśāstrasya dūrasthamapīti | śāstrajñajanādhāratvād viprakṛṣṭamapi śāstraṃ pāramparyeṇa hetuḥ, ekaḥ śāstrajñaḥ prayogaṃ gṛhṇāti, tato'nyaḥ, tatā'nya iti |
atra dṛṣṭāntamāha-
vedikā ceti | kuḍyopāśrayā śayanīyatulyotsedhā hastamātravistārā kṛtakuṭṭimā caturikā syāt |

6.8

astīti | śabdenācoditārthasya yuktyā vimṛśyāvasthāpanamūhaḥ, sa ca prātipadikaliṅgavacanāntaropāyena vyākaraṇa uktaḥ, tadvyākaraṇamasti yato'yamūhaḥ pāramparyāśayādityavaiyākaraṇā api yājñikāstaṃkratuṣu prayuñjate, tadyathā—'āgneyamaṣṭākapālaṃ puroḍāśaṃ nirvaped' iti prakṛtiprayogaḥ, 'sauryaṃ caruṃ nirvapedbrahmavarcasakāma' iti vikṛtiprayogaḥ, atra sūryamuddiśyoho, nirvapediti liṅgāt, sauryaṃ caruṃ nirvapedāgneyavaditi |
tatra=vedikāyāṃ, rātriṣeṣaṃ rātryupayuktaśeṣam , anulepanaṃ candanādikaṃprātarupabhogārthaṃ syāt , mālyaṃ rātriṣeṣam , sikthakaraṇḍakaṃ=sikthakasaṃpuṭikā, saugandhikaṃ sugandhadravyanirvṛttaṃ svedāpanodārthaṃ tasya puṭikā tamālādipatramayī mātuluṅgatvaco mukhavairasyāpanodārthaṃ duṣṭamārutanivāraṇārthaṃ ca, yathoktam'sāyaṃ līḍhvā kāmī madhvaktaṃ mātuluṅgadalakalkam | strībhujapañjarasaṃsthaḥ khalena na hi hepyate marutā' || iti tāmbūlāni ca sajjitāni rātriparibhogārthaṃ syuḥ |

6.9

puṇyāheṣviti | asti jyautiṣamityajyautiṣikā api kutaścidupalabhya śastadineṣu karma kurvate, tatra śāstrameva hetuḥ |
bhūmau patadgrahaḥ, na vedikāyām , prakrāntatvādvyavacchidyate, yatrasthena vā nāyakenopayuktatāmbūlādi niṣṭhīvitaṃ patad gṛhṇāti sā bhūmiḥ, tatra syād nānyatra, abhūmitvāt |

6.10

tatheti | anadhigataśāstrā iti | hastyaśvavaidyakād hastyādiśikṣā''dyadhītyājñānāyāt, poṣaṇadamanādikaṃ karma kurvata ityeva, tatrāpi śāstrameva hetuḥ |
na śāstra evāryaṃ nyāyo yad dūrasthamapi hetuḥ, kiṃ tu loke'pītyāha—
vīṇā nicolāvaguṇṭhitā vādanārthā, citraphalakamālekhẏārtham , vartikāsamudgakaścitrakarmopayogo, yaḥ kaściditi sāmānyanirdeśe'pi yattadānīṃ kāvyaṃ bhāvitaṃ tasya pustako vācanārthaṃ syādityarthādevāvagamyate, kuraṇṭakamālāśceti | tāsāṃ śobhāmātraphalānāṃ suratasaṃmardenāpyamlāyamānatvāt , taddhāraṇe ca saubhāgyaśruterviśeṣābhidhānam , etā vīṇādayo'nupaghātārthaṃ vāsagṛhabhittinihitanāgadanteṣvāsajya sthāpitā yathāprayojanaṃ cādātavyāḥ, anurūpasthānaniveśanamapi vaidagdhyajanakamiti gamyate |

6.11

asti rājeti | dūrasthā adṛṣṭarājakāḥ, “asti vyavasthāpako yataiyaṃ vyavasthe" ti tadbhayānna maryādāmatikrāmanti, tadvadetaditi dārṣṭāntike yojanīyam |
atha vā'styeva śāstragrahaṇaṃ kāsāṃ vidityāha—
nātidūre śayanīyasya, bhūmau; na paryaṅke vetrāsane vā, tatrasthasyāśobhitvād , vṛttāstaraṇaṃ loke pratītam , samastakamuparinyastamastakamāsanārthaṃ syāt , kūrceṣu tāvatkālikamāsanam |

6.12

santyapīti | śāstreṇa prahatā khinnā buddhiyāsāmiti | mahāmātreti | mahatī mātrā yeṣāmiti sāmantā mahāsāmantā vā, hastiśikṣāyāṃ vā tallakṣaṇamanusartavyam |

6.13

tasmāditi | yasmātprayogagrahaṇaṃ śāstragrahaṇaṃ cobhayaṃ tasmād, vaiśvāsikādviśvāsādhārl, lajjānivṛttyartham, prayogān ; ye śāstragrahaṇāsamarthā durmedhasaḥ, śāstraṃ tadgrahaṇasamarthā medhāvinī, śāstraikadeśaṃvā saṃprayogāṅgaṃ yā madhyamamedhāvinī sā gṛhṇīyāt |
tasyeti | vāsagṛhasya, nātidūre bahistatsavidhāgārake krīḍārthaṃyāni śakunipūrṇāni pañjarāṇi nāgadantāvasaktāni syuḥ, nābhyantare purīṣotsargādidoṣāt |

6.14

abhyāseti | abhyāsena prayoktuṃ ye śakyante bāḍabakabhramarakādayaḥ, cātuḥṣaṣṭikāṃścatuḥṣaṣṭibhavān| kanyeti| tadānīmabhyastaṃ yauvane prayujyate | rahasīti lajjānivṛttyartham | ekākinyācāryanirapekṣā |
kaḥ punarvaiśrvāsika ityāha-
ekānta iti | ekadeśe yatrāsamaye na paśyati tatra tarkukarmaṇastakṣaṇasya ca sthānam, anyāsāṃ ca krīḍānāṃ lajjāhetūnāmekānte sthānam|

6.15

ācāryāstviti | tuśabdo viśeṣaṇārthaḥ, puruṣāṇāṃ svātantryātsulabhāupadeṣṭāraḥ, tatra pravṛttapuruṣasaṃprayogā purā cānubhūtarasatvādabhijñā dhātreyikā, dhātryā apatyaṃ sā hi saha saṃvṛddhatvādviśvāsayetyekā''cāryā, tathābhūtā ceti | pravṛttapuruṣasaṃprayogā sakhī vā nirdoṣasaṃbhāṣaṇatvādviśvāsyeti dvitīyā, savayāśceti | tulyavayāḥ prītiviśvāsayorāspadaṃ;caśabdāttathābhūteti nivartate mātṛṣvasā mātṛbhaginīti tṛtīyā, visrabdheti | viśvastā tatsthānīyā mātṛṣvasṛtulyā mātṛbhaginītvena gṛhītā vṛddhadāsī viditabahuvṛttānteti caturthī, pūrvasaṃsṛṣṭā pūrvaṃ yayā saha prī tirutpannā sā viśvāsyā bhikṣukī bhikṣaṇaśīlā yā kā citsā deśahiṇḍanāt kuśaleti pañcamī, svasā ca jyeṣṭhā bhaginī, viśvāsasaṃprayogāditi | yadā tatsamakṣaṃ viśvāsātpuruṣāntareṇa saṃprayuktā syād, anyathā svasā svasāramapi nerṣyayā śikṣayatīti ṣaṣṭhī | ityuktaṃ grahaṇaṃ kāmasūtre tadaṅgavidyāsu ca, tāsāmaṅgavidyānāmayamuddeśaḥ-śāstrāntare catuḥṣaṣṭimūlakalā uktāḥ-tatra karmāśrayā caturviṃśatiḥtadyathā-1gītam 2nṛtyam 3vādyam 4kauśalalipijñānam 5vacanaṃ codāram 6citravidhiḥ 7pustakakarma 8patracchedyam 9mālyavidhiḥ 10gandhayuktyā svādyavidhānam 11ratnaparīkṣā 12sīvanam 13raṅgaparijñānam 14upakaraṇakriyā 15mānavidhiḥ 16ājīvajñānam 17tiryagyonicikitsitam 18māyākṛtapāṣaṇḍasamayajñānam 19krīḍākauśalam 20lokajñānam 21vaicakṣaṇyam 22saṃvāhanam 23śarīrasaṃskāraḥ 24viśeṣakauśalaṃ ceti | dyūtāśrayā viṃśatiḥ-tatra nirjīvāḥ pañcadaśa, tadyathā-25āyuḥprāptiḥ 26akṣavidhānam 27rūpasaṃkhyā 28kriyāmārgaṇam 29bījagrahaṇam
svāstīrṇeti | ātapaparihārārthamupari ghanaśākhāpratānatvātsusaṃchannā, preṅkhādolā preraṇayā yā dolyate, sukhāvahā vṛkṣavāṭikāyāṃ krīḍārthaṃsyāt , na gṛhābhyantare, cakradolā tu cakrapariśramaṇena sā preṅkheti nigadyate, sapracchāyeti, uparipuṣpalatā'vacchinnatvātprakṛṣṭacchāyāopetā, sthaṇḍilamayī pīṭhikā ceti kṛtakuṭṭimā vedikā, sakusumeti, latānitapatatkusumāvakīrṇā syād, vṛkṣavāṭikāyāmityeva, latāmaṇḍapiketyarthaḥ, tatra pānakādibhiravasthānād, bhavanavinyāsa utthāpanāvasthāpanābhyām |
tatrasthasya vṛttaṃ dvividham | nityaṃ, naimittikaṃ ca, tatra pūrvamadhikṛtyāha —

6.16.1

gītamityādi | 1 gītaravādya3nṛtyā4lekhyaśrāni catvāri prāyaḥ svaśāstravihitaprapañcāni tathā'pi saṃkṣepataḥ kathyante - ‘svaragaṃ padagaṃ caiva tathā layagameva ca | ceto'vadhānagaṃ caiva geyaṃ jñeyaṃ caturvidham || ghanaṃ ca vitataṃ vādyaṃ tataṃ suṣirameva ca | kāṃsyapuṣkaratantrībhirveṇunā ca yathākramam || karaṇānyaṅgahārāśca vibhāvo bhāva eva ca | anubhāvo rasāśceti saṃkṣepānnṛtyasaṅgrahaḥ' || tad dvividham-nāṭyamanāṭyaṃ ceti, tathoktam'svarge vā martyaloke vā pātāle vā nivāsinām | kṛtānukaraṇaṃ nāṭyamanāṭyaṃ nartakāśritamiti' || tantrāntare tu nṛtyabhedajñāpanātham̐meva pṛthaṅ nāṭyakalokteti vijñeyam | ālekhyamiti | 'rūpabhedāḥ pramāṇāni bhāvalāvaṇyayojanam | sādṛśyaṃ varṇikā bhaṅga iti citraṃ ṣaḍaṅgamiti ||' etāni parānurāgajananānyātmavinodārthāni ca | 5 viśeṣakacchedyamiti | viśeṣakastilako yo lalāṭe dīyate, tasya bhūrjādipatramayasyānekaprakāraṃ chedanameva cchedyam, patracchedyamiti vaktavyam, vakṣyati ca- ‘patracchedyāni nānā'bhiprāyākṛtīni preṣayed' iti; satyam ? viśeṣakagrahaṇamādarārtham, vilāsinīnāmatipriyatvāt | 6 taṇḍulakusumavalivikārāiti | akhaṇḍataṇḍulairnānāvarṇaiḥ sarasvatībhavane kāmadevabhavane vā maṇikuṭṭimeṣu bhaktivikārāḥ, tathā kusumairnānāvarṇairgrathitaiḥ śivaliṅgādipūjā'rthaṃbhaktivikārāḥ, atra grathanam mālyagrathana evāntarbhūtam | bhaktiviśeṣeṇādhasthāpanaṃ kalā'ntaram | 7 puṣpāstaraṇamiti | yannānāvarṇaiḥ puṣpaiḥ sūcīvānādibaddhairabhyasyate taddevavāsagṛhaupasthānamaṇḍapādiṣu; tasya puṣpaśayanamityaparā saṃjñā | 8 daśanavasanāṅgarāga iti |

6.16.2

rāgaśabdaḥ pratyekaṃ yojyate, tatrāṅgarāgo'ṅgamārṣṭiḥ kuṅkumādinā, rañjanavidhiriti vaktavye daśanādigrahaṇamādarārthaṃ; vilāsinīnāṃ daśanādisaṃskārasyātyantābhīṣṭatvād iti | 9maṇibhūmikāmeti | maṇibhūmikā kṛtakuṭṭimā bhūmiḥ, grīṣme śayanāpānakārthe tasyā marakatādibhedena karaṇam | 10 śayanaracanamiti | śayanīyasya kālāpekṣayā raktaviraktamadhyasthābhiprāyādāhārapariṇativaśācca racanam | 11 udakavādyamiti | udake murajādivadvādyam 12udakā ghāta iti | hastayantramuktairudakaistāḍanaṃ; tadubhayaṃ jalakrīḍā'ṅgam 13citrāśca yogā iti | nānāprakāradaurbhāgyāaikendriyapalikīkaraṇādayaḥ, īrṣyayā parābhisandhānārthāḥ; tānaupaniṣadike vakṣyati, ete ca kaucumārayogeṣu nāntarbhavantīti pṛthaguktāḥ; kucumāreṇa teṣāmanuktatvāt | 14mālyagrathanavikalpā iti | mālyānāṃ puṣpamālā''dīnāṃ devatāpūjanārthānīṃ nepathyārthānāṃ grathanavikalpāḥ | 15śekharakāpīḍayojanamiti | grathanavikalpa evāyaṃ; kiṃ tu yojanaṃ kalā'ntaraṃ, tatra śekharakasya śikhāsthāne'valambananyāsena paridhāpanād, āpīḍasya ca maṇḍalākāreṇa grathitasya kāṣṇikāyogena paridhāpanād nānāvarṇaiḥ puṣpairviracanaṃ yojanam, punarviracanavacanamādarārtham, tadubhayaṃ nāgarakasya pradhānaṃ nepathyāṅgam | 16nepathyaprayogā iti | deśakālāpekṣayā vastramālyābharaṇādibhiḥ śobhā'rthaṃ śarīrasya maṇḍanākārāḥ 17karṇapatrabhaṅgā iti | dantaśaṅkhādibhiḥ karṇapatraviśeṣā nepathyārthāḥ | 18gandhayuktiriti | svaśāstravihitaprapañcā pratītaprayojanaiva | 19bhūṣaṇayojanamiti | alaṅkārayogaḥ;

6.16.3

sa dvividhaḥ-saṃyojyo'saṃyojyaśca tatra saṃyojyasya kaṇṭhikendracchandādermaṇimuktāpravālādibhiryojanam, asaṃyojyasya kaṭakakuṇḍalāderviracanaṃ yojanam, tadubhayaṃ nepathyāṅgaṃ na tu śarīre bhūṣaṇayojanaṃ tasya nepathyaprayogā ityanenaiva siddhatvāt | 20aindrajālā iti | indrajālādiśāstraprabhavā yogāḥ sainyadevālayādidarśanādahaṃbhāvavismāpanārthāḥ | 21kaucumārā iti | kucumārasyaite subhagaṃkaraṇādayaḥ, upāyāntarāsiddhasādhanārthāḥ | 22hastalāghavamiti | sarvakarmasu laghuhastatā kālātipātanirāsārthaṃ dravyahānīṣu vā lāghavaṃ krīḍā'rthaṃ vismāpanārthaṃ ca | 23vicitraśākayūṣabhakṣyavikārakriyā 24pānakarasarāgāsavayojanamiti | caturvidha āhāraḥ-bhojyaṃ bhakṣyaṃ lehyaṃ peyamiti, tatra bhojyam-bhaktavyañjanādi; tatra vyañjanarandhanaṃ prāyaśo na sujñānamiti vyañjanāgradyasya śākasyopādānena darśayati, tatra śākaṃ daśavidham, yathoktam‘mūlapatrakarorāgraphalakāṇḍaprarūḍhakam | tvakpuṣpaṃ kaṇṭakaṃ ceti śākaṃ daśavidhaṃ smṛtam’ || bhakṣyaṃ khaṇḍakhādyādi, peyaṃ dvividham-agniniṣpādyamitaracca, tatra pūrvaṃ yūṣākhyaṃ; tacca dvividham-mudgādiniryūhakṛtaṃ māṃsaniryūhakṛtaṃ ca, evaṃ nānāprakārāṇāṃ kriyā pākavidhānena niṣpādanaṃ, yadanagniniṣpādanaṃpeyaṃ tad dvividham-sandhānakṛtamitaracca, tatrādyaṃ-drāvitamadrāvitaṃ ca; tatra yad guḍatintiḍikā''di jalena saṃyojya kriyate tad drāvitaṃ pānakākhyam , yad drāvakauṣadhena tālamocāphalāni saṃyojya niṣpādyate tadadrāvitaṃ rasākhyam , āsavagrahaṇena sandhānamupalakṣayati;

6.16.4

tanmṛdumadhyatīkṣṇasandhānayojanāttathāvidhameva niṣpādyate, rāgagrahaṇaṃ lehyaṃ sūcayati, tasya traividhyāt , tathā coktam‘rāgo rāgavidhānajñairlehyaścūrṇo dravaḥ smṛtaḥ | lavaṇāmlakaṭusvāda īṣanmadhurasaṃyuta’ || iti, etaccaturvidhamāsvādyakalāyāṃ prapañcitaṃ śarīrasthityarthaṃ, yogavibhāgo'gnijānagnijakarmadarśanārthaḥ, tatra pākena śākādikriyā, vinā pākena pānakādiyojanam anyathā hyāsvādyavidhirityuktaṃ syāt tasmātkarmabhedādāsvādyavidhānaṃ dvividhaṃ tadvaśādekā'pi kalā dvidhākṛtyoktā | 25sūcī vānakarmāṇīti | sūcyā yatsandhānakaraṇaṃ tatsūcīvānaṃ trividhaṃ-sīvanam , ūtanam , viracanam , tatrāryaṃ kañcukādīnām , dvitīyaṃ truṭitavastrāṇām , tṛtīyaṃ kuthāstaraṇādīnām , iyaṃ pratītāryaiva | 26sūtrakrīḍeti | nālikāsañcāranālādisūtrāṇāmanyathā'nyathā darśanaṃ chittvā dagdhvā ca punaracchittvā'dagdhvā darśanaṃ; taccāṅgulinyāsād bakulādidarśanam ityevaṃprakārā krīḍā'rthaiva | 27vīṇāḍamarukavādyānīti | vāditrāntargatatve'pi tantrīvādyaṃ pradhānaṃ tatrāpi vīṇāvādyam , ḍamarukavādyamāvaśyakārtham bālopakramahetutvād durvijñeyatvācca tato hyakṣarāṇi sṛṣṭānyuccāryamāṇāni śrūyante | 28praheliketi | lokapratītā, krīḍā'rthā vādārthā ca 29pratimāleti | yasyā antyākṣariketi pratītiḥ sā krīḍā'rthā vādārthā ca, yathoktam‘pratiślokaṃ kramādyatra sandhāyokṣaramantimam | paṭhetāṃ ślokamanyonyaṃ pratimāleti socyata’ iti || 30durvācakayogā iti |

6.16.5

śabdato'rthataśca duḥkhainocyata iti durvācakaṃtasya'prayogāḥ krīḍā'rthā vādārthāśca, yathā kāvyādarśa‘daṃṣṭrā'graddhāṃ prāgyo drākkṣmāmambvantaḥsthāmuccikṣepa | devadhrudbhirdvyṛtvikstutyo yuṣmānso'vyātsaptārcketuḥ || iti, asyārthaḥ- daṃṣṭrā'grasya ṛddhyā prākpūrvaṃ drākśīghraṃ kṣmā pṛthvīmambvantaḥsthāṃ pātālasthāmuccikṣepotkṣiptavān , devāndruhyantīti devadruho'surāstāṃnkṣiṇotīti devadhrudakṣit, hiśabdaḥ pādapūraṇe, ṛtvigbhiḥ stutyaḥ, sarpānttatīti sarpādgaruḍaḥ sa keturdhvajo yasyeti | 30 pustakavācanamiti | bharatādikāvyānāṃ pustarusthānāṃ śṛṅgārādirasāpekṣayā gītitaḥ svareṇa vācanam, anurāgajananārthamātmavinodārthaṃ ca | 31 nāṭakā''khyāyikādarśanamiti | kāvyeṣu gadyapadyeṣu nāṭakasya bahuprapañcatvāt, ākhyāyikāyāśca pradhānagadyatvāddarśanaṃ parijñānamiti; ādarārthaṃ viśeṣābhidhānaṃ kāvyadarśanamiti noktaṃ, tatra nāṭake daśa rūpakāṇi; yathoktam- 32 kāvyasamasyāpūraṇamiti | samasyate saṃkṣipyata iti samasyā 'ṛhalorṇyat' 3| 124 | iha sāmānyāt 'saṃjñāpūrvako vidhiranityaḥ' iti vṛddhirna bhavati, yadvā 'kṛtyalyuṭo bahulam' 3| 113| ityanyaprakṛterapi yad bahulagrahaṇāt kāvyasya ślokasya samasyā pāda ityarthaḥ, tasyāḥ pūraṇaṃ krīḍārthaṃ vādārthaṃ ca, tadyathā-kāvyādarśa-'āśvāsañ janayatirājamukhyamadhye' ityayaṃ pāda udyogaparvaṇi viṣṇuyāne tribhiḥ pādaiḥ saṃgrathitavya iti samasyā dattā, tatra trayaḥ pādāḥ-

6.16.6

ityādi, atra viṣṇorbandhārthaṃ duryodhanādibhirmantraḥ kṛtaḥ, triṣu lokeṣu sarvabhūtimanti rūpāṇi āśu śīghramāsanbabhūvuḥ, janasya sabhāgatasya, yatīnāṃ rāmakarṇādīnāṃ, rājamukhyānāṃ bāhlīkaprabhṛtīnāṃ ca madhyaiti; etāḥ prahelikā''dayaḥ ṣaḍ vacanakauśalāntarāḥ kalā iha prāyaśaupayujyanta iti saṃgṛhītāḥ 33 paṭṭikāvetravānavikalpā iti | vetrakhaṇḍairgrathitā khaṭvārūpā paṭṭikā, paṭṭikāyā vānavikalpāḥ, khaṭvāyāṃāsanasya ca, vetrairvānavikalpāḥ pratītāthīḥ | 34 tarkukarmāṇīti | kundakarmāṇipadavyārthāni | 35takṣaṇamiti | vardhakipharma śayanāsanādyartham | 36 vāstuvidyeti | gṛhakarmopayoginī | 37rūpyaratnaparīkṣeti | rūpyamāhatadravyaṃ dīnārādi, ratnaṃ vajramaṇimuktādi, teṣāṃ guṇadoṣamūlyādibhiḥ parīkṣā vyavahārāṅgam | 38 dhātuvāda iti | kṣetravādaḥ sa hi mṛtprastararatnadhātūnāṃ pātanaśodhanamelanādijñānaheturarthārthaḥ | 39maṇirāgākarajñānamiti | sphaṭikamaṇīnāṃ rañjanavijñānamarthārthaṃ bhūṣaṇā- rthaṃ ca, padmarāgādimaṇīnāmutpattisthānajñānamarthārtham | 40vṛkṣāyurvedayogā iti | ropaṇapuṣṭicikitsāvaicitryakṛte gṛhodyānārthaḥ | 41meṣakukku ṭalāvakayuddhavidhiriti | sajīvadyūtavidhānametat , tatropasthānādibhiścaturaṅgairyuddhavidhānaṃ krīḍārthaṃ vādārthaṃ ca | 42śukasārikāpralāpanamiti | śukasārikā hi manuṣyabhāṣayā pralāpitāḥ subhāṣitaṃ paṭhanti, saṃdeśaṃ ca kathayanti | utsādana saṃvāhane keśamardane ca 43kauśalamiti | mardanaṃ dvividham-pādābhyāṃ hastābhyāṃ ca, tatra pādābhyāṃ yanmardanaṃ tadutsādanamucyate, hastābhyāṃ yacchiro'bhyaṅgakarma tatkeśamardanam |

6.16.7

keśānāṃ tatra mukhyamānatvāttaireva tadvyapadeśaḥ, śeṣāṅgeṣu mardanaṃ saṃvāhanam , keśagrahaṇamatrādarārtham , tatra kauśalaṃ parārādhanārtham | 44akṣaramuṣṭikākathanamiti | akṣarāṇāṃ muṣṭiriva muṣṭikā guptiriti, sā sābhāsā nirābhāsā ca, tatra sābhāsā=akṣaramudretyucyate, tayo kathanaṃ gūḍhavastumantraṇārthaṃ granthasaṃkṣepārthaṃ ca, tasyā ācāryaraviguptena candraprabhāvijayakāvye prakaraṇaṃ pṛthaguktam , yathoktam'gahanaprasannasarvā katipayasūnnāmimāmanantamukhīm | anadhītyākṣaramudrāṃ vādasamudre pariplavata' || iti tatredamudāharaṇam'mevṛmikasikatavṛdhamakummī mūdhasavāsuśakanidhakaāvyāḥ | phācaivaijyeāśrābhāākāmāpaumā caiva' iti || asyā āryāyā ayamarthaḥ-prathamapādena meṣādayo rāśaya uktāḥ, dvitīyena rāśīnāṃ lagnātprabhṛti mūrtidhanasahajabāndhavasutaśatrukalatranidhanadharmakarmāyavyayā iti viśeṣasaṃjñāḥ, itarārdhena phālgunādayo māsā iti, nirābhāsā bhūtamudretyucyate tayā kathanaṃ guhyavastumantraṇārthaṃ yathoktam'muṣṭiḥ kisalayaṃ caiva cchaṭā cārī patākikā | patākā'ṅkuśamudrāśca mudrā vargeṣu saptasu || aṅgulyaścākṣarāṇyeṣāṃ svarāścāṅguliparvasu | saṃyogādakṣaraṃ yuktaṃ bhūtamudrā prakīrtitā' || iti evamanyā'pi kāvyasaṃjñābhūtamudrā draṣṭavyā | 45mlecchitavikalpāiti | yatsādhuśabdopanibaddhamapyakṣaravyatyāsādaspaṣṭārthaṃ tanmlecchitaṃgūḍhavastumantrārtham , tasya vikalpā bahavaḥ pūrvācāryairuktāḥ, tadyathā kauṭilīyam'dādeḥ kṣāntasya kādeśca svarayorubhayorapi | bindūṣmaṇorviparyāsād durbodhamiti saṃjñitam' || 'akau khagau ghaḍau caiva caṭau jaṇau tapau namau |

6.16.8

yaśau raṣau lasau ceti mūladevoyamucyate' || 'grahanayanavasusametaṃ ṣaḍānanākhyāni sāgarā munayaḥ | jvalanāṅgaṃ tukabhṛṅgaṃ durlikhitaṃ gūḍhalekhyamidam' iti || evaṃprakārā anye'pi draṣṭavyāḥ | 46deśabhāṣāvijñānamiti | aprakāśyavastujñāpanārthaṃ taddeśīyairvyavahārārthaṃ ca | 47puṣpaśakaṭiketi | puṣpāṇi nimittīkṛtya śakaṭikā praṇītā | 48nimittajñānamiti | nimittaṃ dharmakṣamāsaṃketamārgaṇaṃ, śubhāśubhadeśaparijñānaphalam , tatra ca praṣṭurabhijñānārtham, “evaṃrūpayā striyā tava saṃprayoga” iti kāmopahasitaprāyā ādeśāḥ, nimittajñānamiti sāmānyenoktam | 49yantramātṛketi | sajīvānāṃnirjīvānāṃ yantrāṇāṃ yānodakasaṅgrāmārthaṃ ghaṭanā śāstraṃ viśvakarmaproktam | 50dhāraṇamātṛketi | śrutasya granthasya dhāraṇā'rthaṃ śāstram , yathoktam'vastu koṣastathā dravyaṃ lakṣaṇaṃ hetureva ca | ityete dhāraṇādevyāḥ pañcāṅgaruciraṃ vapuḥ' || iti 51saṃpāṭhyamiti | saṃbhūya paṭhanaṃ krīḍā'rthaṃ vādārthaṃ ca, tatra pūrvadhāritameko granthaṃ paṭhati, dvitīyastamevāśrutapūrvaṃ tena saha tathaiva paṭhati | 52mānasīti | manasi bhavā cintā dṛśyādṛśyaviṣayabhedād dvidhā tatra kaścid vyañjanākṣaraiḥ padmotpalādyākṛtibhiryathāsthitānusvāravisarjanīyayutaiḥ ślokamanuktārthaṃ likhati, anyaśca mātrāsaṃdhisaṃyogāsaṃyogacchandovinyāsādibhirabhyāsādunnītākṣaraṃ paṭhati, iti dṛśyaviṣayā, yadā tu tathaiva tāni yathākramamākhyātāni śrutvā pūrvavadunnīya paṭhati tadā dṛśyaviṣayā na bhavati, sā cākāśamānasītyucyate tadubhayaṃ krīḍā'rthaṃ vādārthaṃ ca | 53kāvyakriyeti |

6.16.9

saṃskṛtaprākṛtāpabhraṃśakāvyasya karaṇaṃ pratītaprayojanam | 54abhidhānakoṣa iti | utpalamālā''diḥ| 55chandojñānamiti | piṅgalādipraṇītasya cchandaso jñānam | 56kriyākalpa iti | kāvyakaraṇavidhiḥ, kāvyālaṃkāra ityarthaḥ, tritayamapi kāvyakriyā'ṅgaṃ, parakāvyāvabodhārthaṃ ca | 57chalitakayogā iti | paravyāmohanārthāḥ, yathoktamyadrūpamanyarūpeṇa saṃprakāśya hi vañcanam | devetaraprayogābhyāṃ jñeyaṃ tacchalitaṃ yathā || divyaṃ śūrpaṇakhā rūpamitaradvāyūnandanaḥ | chalitavānabhisṛtya śriyā rāmaṃ ca kīcakam || iti 58vastragopanānīti | vastreṇāprakāśyadeśasya saṃvaraṇaṃ yathā tadvyamānamapi tasmānnāpaiti, truṭitasyānuṭitasyeva paridhānam, mahato vastrasya saṃvaraṇaṃ nīvisaṃkocādinā'lpīkaraṇam iti gopanāni | 59dyūtaviśeṣāiti | nirjīvadyūtavidhānametad, yatra ye prāptyādibhiḥ pañcadaśabhiraṅgairmuṣṭiśulkādayo dyūtaviśeṣāḥ pratītāthīḥ | 60ākarṣakīḍeti | pāśakakrīḍā, dyūtaviśeṣatve'pi puṃnarvacanamatrādarārtham , saśṛṅgāratvād durvijñeyatvādvā, akṣahṛdayāparijñāne hi nalayudhiṣṭhirayorapi parājayāt | 61bālakrīḍanakānīti | gṛhakandukaputrikā''dibhiryāni bālānāṃ krīḍanāni tāni bālopakramārthāni, etā ekaṣaṣṭikalā uktāḥ | 62vainayikīnāmiti | svaparavinayaprayojanādvainayikyo vinayā''cāraśāstrāṇi, hastyādiśikṣā ca | 63vaijayikīnāmiti | vijayaprayojanā vaijayikyaḥ, daivyo mānuṣyaśca tatra daivyo'parājitādayo, mānuṣyo yāḥ sāṅgrāmikyaḥ śastravidyāḥ | 64vyāyāmikīnāmiti |

6.16.10

vyāyāmaprayojanā vyāyāmikyomṛgayā''dyāḥ, etāstisra ātmotkarṣarakṣaṇārthāḥ, jīvanārthāḥ, iti catuḥṣaṣṭiraṅgavidyāḥ kāmasūtrasyāvayavayoginyo'vayavabhūtā, tadabhāve kāmasūtrasyāpravṛtteḥ | sa iti | nāyakaḥ śayanātprātarutthāyābhyuditasvāpaparihārārthaṃ kṛtaniyatakṛtyaḥ kṛtamūtrapurīṣotsargaḥ, gṛhītadantadhāvano jagdhadantakāṣṭhaḥ, atrāntare yathāsvaṃ sandhyāvandanāderdharmasyānuṣṭhānamarthaprāptam, mātrayeti | prabhūtānulepanādigrahaṇādanāgarakaḥ syāt kāryānuṣṭhāne prastutatvād, dhūpamagurvādinā, srajaṃ śekharakamāpīḍaṃ vā, alaktakaṃ viśiṣṭarāgāthaṃ dattveti, arthādodhayoḥ, īṣadrārdrayā'laktakapiṇḍyā ghṛṣṭauṣṭhaṃ tāmbūlamupayujya; sikthakaguṭikayā tāḍayedityayaṃ kramaḥ, ādarśe mukhamavalokya, maṅgalārthaṃprasādhanaguṇadoṣajñānārthaṃ ca, gṛhītamukhavāsatāmbūla iti | gandhayuktivihitāṃ mukhavāsaguṭikāṃ kapole nidhāya punarupayogārthaṃ ca tāmbūlaṃ hastavartikāyāṃ gṛhītvetyarthaḥ, kāryāṇi trivargasādhanānyanutiṣṭhet | anuṣṭhiteṣu teṣu śarīrasaṃskārārthamāha-

6.17

pāñcālikī ceti | pañcālaprabhavā tatproktatvādvā, catuḥṣaṣṭiraṅgavidyāḥ tadbhāve hi tasyāḥ pravṛtteḥ |
nityamiti | pratyahaṃ snānam, ojaskaratvātpavitratvācca, dvitīyakamiti | yasmindine kṛtamutsādanaṃ tadanantaraṃ dinaṃ prathamaṃ, tasmād dvitīye'hni śarīredāḍhyārthe syāt, ekāntaritamityarthaḥ, tṛtīyaka iti | tṛtīye'hni jaṅghayoḥ phenako deyaḥ syād, dvidināntarita ityarthaḥ, anyathā ūrdhvaṃ jaṅghe karkaśe syātām, caturthakamiti | triḥ pakṣasya ca śmaśrunakharomāṇi vardhayedityayamāgamaḥ, atra keṣāṃ cinnāgarakāṇāmupāyabhedātkā - labhedaḥ, tatrāyuṣyaṃ śmaśrukarma kṣureṇa taccaturthe'hni syād, dinatrayāntari tamityarthaḥ, kataryā tu pañcamakameva syāt, pratyāyuṣyamiti | yad guhye kṣureṇa karma tatpañcame'hani, yattu lomnāmutpāṭanena taddaśame syādityāhadaśamakaṃ veti | tatra lomnāṃ cireṇodgamanāt, tathā coktam'āyuṣyaṃ taccaturthe'hni syāccattu kṣurakarmaṇā | pratyāyuṣyaṃ yaduddhārālromnāṃ taddaśame'hani' iti || evamarthaṃ ca sāmānyena triḥ pakṣasthālaṅkārakameti noktam, ahīnami ti | snānādipañcakamaviklaṃ syādityarthaḥ |

6.18

tasyā iti | pāñcālikyāḥ, anvavetya yathārthaṃ viṣayamanusṛtya, sāṃprayogike'dhikaraṇe prayogān vakṣyāmaḥ |
sātatyāditi | sarvadā kakṣāṃ vivṛtyaṃ sthātavyam, yadā tu kiñcitkarma kurvatassaṃvṛtā syāttadā saṃśleṣānniyatamasyāṃ svedaḥ, taṃ saṃtataṃ karpaṭenāpamuded, anyathā vaigandhyamavaidagdhyaṃ ca janayet |

6.19

kāmasya tadātmakatvāditi | catuḥṣaṣṭisvabhāvatvāt , pūrvasyāstu catuḥṣaṣṭestantrāntare dṛṣṭaprayogatvād, iha tadaṅgatāpratipattyarthamuddeśamātramuktam |
kalāgrahaṇe phalamāha –
pūrvāhnāparāhṇayoriti | dinaṃ rātrimaṣṭadhā vibhajya pūrvāhṇe tribhirbhāgaiḥ kāryāṇyanutiṣṭhet, caturthe snānādikaṃ kṛtvā bhuñjīta, aparāhṇe ca paścime bhāge balādhānārthaṃ punarbhuñjītetyācāryāṇāṃ matamanuktamapi jñeyam, matāntaropanyāsāt |

6.20

ābhiriti | kalābhirabhyucchritā jātotkarṣā, veśyeti prāyaśo grahaṇamasyā iti darśanārthaṃ śīlaṃ susvabhāvaḥ, rūpaṃ saṃsthānaṃ varṇaśca, guṇānāyikāyā vaiśike vakṣyamāṇāḥ, gaṇikāśabdamiti, veśyetisāmānyaśabdavācyā'pi viśiṣṭaṃ gaṇikā'bhidhānaṃ labhata ityarthaḥ, evaṃlakṣaṇatvādṛṇikāyāḥ, sthānaṃ ca janasaṃsadīti | janasabhāyāmāsanabhūmiṃ labhate, na veśyetyavagaṇyate |
sāyamiti | pūrvāhṇe pradoṣe ca cārāyaṇasya matam, na tathā'parāhṇe dvitīyabhojanaṃ balamādhatte yathā rātrāviti, tathā coktam'ajīrṇe bhojanaṃ yacca yacca jīrṇe na bhujyate | rātrau na bhujyate yacca tena jīryanti mānavāḥ' |

6.21

rājñā pūjitau kṣetrāgārādidānena, guṇavadbhiḥ saṃstutāṃ 'asādhāraṇamasyāḥ kalākauśalami'ti praśaṃsitā, prārthanīyā kalopadeśārthinām,bhigamanārhā vidagdhānāṃ ratārthināṃ, lakṣyabhūtā nidarśanabhūtā devadattāvat|
bhojanānantaramiti | pūrvāhṇe bhojanānantaraṃ śukasārikāpralāpanādayo divāśayanāntā vyāpārāḥ syusteṣāmayameva kālaḥ, tāstāśceti | yā yāḥ prahelikāpratimālā''dibhiḥ krīḍā uktāḥ, pīṭhamardādīṃśca(1)kṣyati, teṣvāyattā vyāpārāḥ saṃdhivigrahādayaḥ, divāśayyeti | divāśayanamadharmo'pi grīṣma eva kṣayakāle śarīrapuṣṭyarthamanujñātaṃ, śarīrasya dharmasādhanatvāt |

6.22

yogajñā=gītādiprayogajñā, sahasrāntaḥpuramivi prabhūtadāropalakṣaṇam| svavaśe=ātmano vaśe |
gṛhītaprasādhanasyeti | prastutavyāpāramupasaṃhṛtya gṛhītavaihārikaveṣasyāparāhṇe'hvaścaturthabhāge, goṣṭhīvihārā goṣṭhyāṃ krīḍā iti | etaddaivasikaṃ vṛttam |

6.23

tathā pativiyoge patthau proṣite, tathā vyasanaṃ dāruṇaṃ vaidhavyalakṣaṇaṃgatā, nirvedāttyaktasvadeśā; anyasminnapi deśe sukhenaiva jīvati, vidyopadeśadānāt |
puruṣamadhikṛtyāha-
pradoṣe ceti | pratiṣṭhitāyāṃ saṃdhyāyāṃ rajanīmukhe saṅgītakāni nṛtyagītavāditrakāṇi prakārāṇi syuḥ |

6.24

nara iti | vācāla iti kalāsaṃbandhadvāreṇaiva bahubhāṣī nānyathā, mābhūdanāgarakatvaprasaṅga iti | cāṭukārakaḥ=priyasya karttā, kalāgrahaṇena hi tatsaṃskāravattvād asaṃstuto'pyaparicito'pi cittaṃ vindati gṛhṇāti, āśveva na kālamapekṣate |
tadante ca saṅgītakānte, prasādhite saṃmārjanapuṣpaprakaraśayanaracanā''dibhirvāsagṛhe bāhye, saṃñcārito vistāritaḥ surabhidhūpo yatreti, vāsagṛhaṃ vyāpya bahirupakrānta ityarthaḥ, sasahāyasyeti | sahāyānvakṣya(2)ti, teṣāmapyatra vyāpārāt , śayyāyāmiti | śayyāsamīpe sthitasya, gauravānurāgakhyāpanārthaṃ na tāvadadhyāsīta śayyāṃ, svayaṃ vā gamanaṃkadā citsyāditi, ābhimukhyena kāntaṃ sarantītyabhisārikāstāsāṃ kṛtasaṅketānāṃ pratīkṣaṇaṃ, dūtīnāṃ saṃpreṣaṇaṃ; saṅketitakālātikrame tatsaṃpreṣaṇe'pi mānādanāgame svayaṃ vā gamanaṃ gauravānurāgakhyāpanārtham |

6.25

manoharairiti | “svāgatam, idamāsanamāsyatām , sādhu kṛtaṃ dayite ! yadāgatā'si, tvatpratibaddhajīvita evāsmi, tatkimiti kālo'tikramitaḥ” ityādibhirālāpaiḥ, upakramāḥ pratyudgamādayaḥ, sasahāyasyeti | sahāyā api tadvacanamanukurvantaḥ svavyāpāreṇopakrameran, pramṛṣṭaṃ viluptaṃ durdinābhisārikā durdinakāle'bhisaranti yāḥ, svayameva nānyena, lakṣyabhūtānāṃ gauravānurāgakhyāpanārtham , punarmaṇḍanaṃ varṣeṇotpāditavaikṛtatvād āsannopabhogakālatvācca, mitrajanenātmanirviśeṣeṇa punarmaṇḍanam, madhyavṛttīnām , paricaraṇaṃ ceti saṃvāhanavījanādikaṃ sarvāṃsāmeva paricārakaiḥ kārayitavyam , etad bāhyastrīṣu, nāntardāreṣu, āhorātrikamahorātrabhavam , sāṃprayogikaṃ ca rātribhavaṃ sāṃprayogike vakṣya(1)ti |
naimittikamāha—

6.26

ghaṭānibandhanamiti | devānuddiśya yātrā ghaṭā; nāgarakāṇāṃ tatra saṃghaṭyamānatvāt, tasyā nibandhanaṃ gaṇadharmeṇa vyavasthāpanam, goṣṭhīsamavāya iti | goṣṭhyāṃ nāgarakāṇāṃ kāvyakalāviṣayaṃ samavāyanaṃ saṃpradhāraṇaṃprajñāvivṛddhaye, yadaparāhṇe goṣṭhīvihāra iti•nityakarmoktaṃ tasya krīḍāmātraphalatvādidaṃ viśiṣyate, samāpānakamiti | saṃbhūya samantātpānamāpānakamityarthaḥ, yannāyikayā sahaikasya mātrayā pānaṃ tatsarakākhyaṃ nityamevasyāt , udyānagamanamiti | bahiḥ svakārite'nyakārite vodyāne gamanaṃvanavihāra ityarthaḥ, gṛhavāṭikāgamanaṃ tu nityameva syāt, samasyāḥ krīḍāśceti | samasyante samagrībhavanti nāgarakā yāsu tāḥ samasyāḥ, adhikaraṇe ṇya(2)pratyayaḥ, pūrvavat saṃbhūya krīḍā ityarthaḥ, tā dvividhā—māhimānyo deśyāśca, etat pañcavidhaṃ karma naimittikaṃ nāyakaḥ pravarttayet |
tatra ghaṭānibandhanamāha—

6.27

pakṣasyeti | pakṣasya māsasya vā'tikrāntasyāvasānike'hani, prajñātaiti | yaddinaṃ yasyā devatāyā lokaprasiddhaṃ tat prajñātam, yathā gaṇapateścaturthī, sarasvatyāḥ pañcamī, śivasyāṣṭamītyādi, tatra devatāyāḥ saṃnidhānāt , sarasvatī ca nāgarakāṇāṃ vidyākalāsvadhidevatā, tasyā āyatane pañcamyām , niyuktānāmiti | nāyakena pūjopacārakatve pratipakṣaṃ pratimāsaṃca ye niyuktā nāgarakanaṭādayo narttituṃ, teṣāṃ samājaḥ, svavyāpārānuṣṭhānena milanaṃ, yasmin pravṛtte nāgarakāḥ sāmājikā bhavanti, nityamiti | tatra tatrāhani |
anyeṣvahaḥsu dhūpavilepanaghaṭā, tasyā nibandhanamāha-

6.28

kuśīlavāśceti | āgantavo'nyasmādāyatanād naṭanartakāḥ, prekṣaṇakameṣāṃ prajñāte'hanyanyatra vā'hani dadyurdarśayeyuḥ, niyuktāstu bhṛtipratibaddhā yātrāyāṃ kuśīlavatvāt prajñāta eva darśayanti, idamuktaṃ bhavati-pūjopacārakaiḥ pātrāpātratvamanapekṣyaiva prekṣaṇamavaśyaṃ te darśayitavyā iti|

6.29

dvitīya iti | prathame'hani prekṣaṇakavyagratvāt, tṛtīyādiṣvapi kliṣṭadānaṃ syāt, tebhya iti | niyuktebhyaḥ pūjopacārakebhyaḥ, pūjā prekṣaṇakaphalam, niyatamiti | etāvat prekṣaṇakamūlyamāgantūnāmiti pūrvakalpitaṃprāpnuyuḥ, aniyatāt prekṣaṇakād rāgādvastrādidānalakṣaṇaṃ prathame vā'hni raṅgamadhye nāgarakebhyo labheran |

6.30

tata uttarakālam, yathāśraddhamiti | punardraṣṭuṃ yadi śraddhā'sti punarāgantūnāṃ nṛtyatāṃ darśanaṃ, no cedutsargaḥ priyālāpaiḥ saṃpreṣaṇam |
yadā punaḥ punardarśanakautukaṃ tadā darśanaviśeṣamāha-

6.31

vyasanotsaveṣu caiṣāmiti | āgantūnāṃ kasya cidvyādhau śoke vyasane vā tathā vivāhādāvutsave vyagrasya yatkarma tanniyuktena kuśīlavena prekṣaṇakāvighātārthaṃ saṃpādyam , niyuktānāṃ vā kasya cidvyasanotsave, tadā''gantuneti parasparaikakāryatā syāt |

6.32

kṛtasamavāyānāmiti | ye nāgarakūpade'bhiṣiktā ghaṭāṃ draṣṭumanyasmādāgatāsteṣāṃ pūjopacārakarmālyānulepanādibhiḥ pūjanam, pāriṣadanāgarakaiśca yathāparicayaṃ māṅgalikam, abhyupapattiśceti | vyasane sāhāyyaṃtatpratīkāreṇa, gaṇadharma iti | tatratyānāmāgantūnāṃ kuśīlavanāgarakāṇāṃyathāsvaṃ pariṣaddharma uktaḥ |

6.33

eteneti | sarasvatīghaṭā''dinibandhena, taṃ tamiti | yo yaḥ sāṃnidhyālloke dṛṣṭātiśayaḥ, saṃbhāvitasthitaya iti | deśakālāpekṣayā kṛtavyavasthāḥ |
goṣṭhīsamavāyamāha-

6.34

veśyābhavana iti | sabhāyāṃ=maṇḍape, anyatamasya vā nāgarakasyodvasite gṛhe, eṣu nāgarakāṇāmaviruddhaṃ milanaṃ samānavidyādīnāṃ sukhātiśayād, nāsamānavidyādīnām, buddhiḥ prajñā, abhiprāyo vā, saha veśyābhiriti | strīpratibaddhakalāpratipattyarthamāsāṃ goṣṭhayāmantarbhāvaḥ, anurūpaiḥ=parasparastutyanurāgaparihāsaanuviddhaiḥ, āsanabandho=yathāyathamāsane'vasthānam, pakṣasya māsasya vā tadyogyatayā prajñāte'hani syāt|
tatraiṣāṃ samavāyamāha-

6.35

kāvyasamasyā kalāsamasyā ceti | saṃbhūya darśanaṃ nirūpaṇaṃ tatsamasyā carcetyarthaḥ, pūrvavadbhāve (1)pratyayaḥ, 'asa gatikṣepyādāneṣu' iti gatyarthasya jñānārthatvād, bharatādikāvyasya nṛtyādikalāyā vā carcā syāt, yattu kāvyasamasyāpūraṇamityuktaṃ, tasya bhinnārthatvāt kalāsamasyā cetyatrāntarbhāvaḥ |

6.36

tasyāmiti | goṣṭhayām, carcā'vasāne prītivardhanārthaṃ vastrādidānena parasparasya kalāpūjāḥ syuḥ, ujjvalā=agrāmyāḥ, lokakāntāḥ=lokamanoharāḥ, prītisamānāḥ=prītyanurūpāḥ, āhāritāḥ=paricārikairānāyitāḥ |
samāpānakamāha-

6.37

parasparabhavaneṣu ceti | ekasyaikadā bhavane'nyadā'nyasya vā, pakṣasya māsasya vā tadyogyatayā prajñāte'hani, āpānakāni=pānagoṣṭhyaḥ syuḥ |
āpānakeṣu vidhimāha-

6.38

tatreti | madhu=mādhvīkam, maireyāsavau madyaviśeṣau, tathā coktam'meṣaśṛṅgītvakkāthābhiyuto guḍapratīvāpaḥ, pippalīmaricasaṃbhārastriphalāyukto madyo maireyaḥ| kapitthatulyaphāṇitapañcataulikaprasthamadhunaścāsavayogaḥ, surākalkataṇḍulābhyāṃ niṣpanno guḍastatra nikṣipyate' iti | madyamiti vaktavye viśeṣopādānaṃ traividhyakhyāpanārtham, tathā coktam'gauḍī paiṣṭī ca mādhvī ca vijñeyā trividhā surā' | atra surāśabdaḥ sāmānyavācī draṣṭavyaḥ, evaṃ ca vividhapānādāpānakaṃ bhavati, vividhāni lavaṇatiktarasabhūyiṣṭhāni haritakaṭukāni ca śigruparṇādīnyupadaṃśo yeṣāmiti; tān veśyāḥ pāyayeyurabhyarthanāpuraḥsaramanupibeyuśca, ādau pibadbhirgauravānurāgau na prakāśitau syātām , atra saha pṛthagveti deśapravṛttirapekṣaṇīyā |

6.39

eteneti | āpānakavidhinā, udyānagatairapyayamevāpānakavidhiḥ kāryaityarthaḥ |
tatrodyānagamane viśeṣamāha-

6.40

pūrvāhna eveti | tadā hi gatānāṃ daivasikī yātrā saṃpadyate, svalaṃkṛtāḥ=gṛhītavaihārikaveṣāḥ, turagādhirūḍhāḥ, turagāṇāṃ lalitayānatvāt , veśyābhiḥ saheti | tā api paścādagrato vā turagamārohayitavyāḥ, paricārakāḥ, yathāsvaṃ karmabhiḥ paricaranti ye tairanugatāḥ, pakṣasya māsasya vā gamanayogyatayā prajñāte'hani gaccheyuḥ, daivasikāṃ yātrāṃ, pratyahaṃ kri-
yamāṇāṃ śarīrasthitiṃ, tatraivodyāne'nubhūya; kukkuṭalāvakameṣayuddhadyūtaiḥ sajīvanirjīvairnaṭādiprekṣābhiranukūlaiśca ceṣṭitairyathāsvaṃ veśyāpratibaddhaiḥ keliviśeṣeṇa divasaṃ gamayitvā, aparāhṇe praśāntavelāyām, tathaiveti | svalaṃkṛtāsturagādhirūḍhāḥ saha veśyābhiḥ paricārakānugatā iti | viśeṣo'tra gṛhītatadudyānopabhogacinhā iti 'tadudyānamupabhuktamiti' yāni sūcayanti kusumastavakakisalayādīni tāni gṛhītāni śiraḥkarṇakaṇṭheṣu kṛtāni yairiti, pratyāvrajeyuḥ=pratīpamāgaccheyuḥ |

6.41

eteneti | udyānagamanavidhinā, tatrāpi gamanaṃ daivasikayātrā'nubhavanamāgamanaṃ ca tulyaṃ, kiṃ tu gṛhītatadudyānopabhogacinhā iti; tena tatraiva prāyaśo'ntarbhūtamiti naimittikavarge pṛthaṅ noktaṃ, yo'tra viśeṣastamāha-racitodgrāhodakānāmiti | udgrāhamavidyamānakulyā''dyudakaṃ yasya toyasthānasya tadudgrāhodakaṃ vāpodīrghikā''di, racitamiti, svārthikaṇyantāddhetumaṇṇyantāt kṛtpratyaye rūpam ; raca 'pratiyatne' ityasyādantatvānna vṛddhiḥ tīrthavinyāsādibhiḥ racitaṃ kāritamudgrāhodakaṃ yairnāgarakairiti, grīṣma iti | anyadā tu punarnimajjanodakavādyavidhānādiprakārāyāḥ krīḍāyā asaṃbhavat |
samasyāḥ, krīḍā, āha-

6.42

yakṣarātririti | sukharā(2)triryakṣāṇāṃ tatra saṃnidhānāt; tatra prāyaśo lokasya dyūtakrīḍā, kaumudījāgara iti | āśvayujyāṃ hi paurṇamāsyāṃ kaumudyā jyotsnāyāḥ prakarṣeṇa pravṛtteḥ; tatra dolādyūtaprāyāḥ krīḍāḥ, suvasantaka iti | suva(3)santo madanotsavaḥ, tatra nṛtyagītavādyaprāyāḥ krīḍāḥ, etā māhimānyaḥ krīḍāḥ, deśyā āha-sahakārabhañji-
keti | sahakāraphalānāṃ bhañjanaṃ yatra krīḍāyām, abhyūṣakhādikā, caṇakādiphalānāṃ viṭapasthānāmagnau ploṣitānāṃ khādanaṃ yatretyete dve kva cit kva vid dṛśyete, bisakhādikā; bisānāṃ mṛṇālānāṃ khādanaṃ yatra, saraḥsamīpavāsināṃ, nava(1)patrikā prathamavarṣeṇena prarūḍhanavapatrāsu vanasthalīṣu yā krīḍā sā; prāyeṇāṭavīsamīpavāsināmāṭavikānāṃ ca, udakaśveḍiketi | 'vaṃśanāḍī smṛtā śver̤ā siṃhanādaśca kathyate' iti | udakapūrṇā śveḍeā yasyāṃ krīḍāyāṃ sā madhyadeśyānām ; yasyāḥ śṛ(2)ṅgakrīḍeti prasiddhiḥ, pāñcālānuyānam bhinnālāpaceṣṭitaiḥ pāñcā(3)lakrīḍā yathā mithilāyām, ekaśālmalī ekameva mahāntaṃ kusumanirbharaṃ śālmalivṛkṣamāśritya; tat kusumābharaṇāṃnāṃ krīḍā yathā vaidarbhāṇāṃ, yavacaturthī vaiśākhaśuklacaturthyāṃ nāyakānāṃ parasparaṃ sugandhayavacūrṇaprakṣepa iti pāścātyeṣu prasiddhā, ālolacaturthī śrāvaṇaśuklṛtīyāyāṃ hindolakrīḍā, madanotsavo madanapratikṛti(4)pūjanam , damanabhañjikā parasparaṃ damanakapuṣpāvataṃsana(5)m , holākā phālgunapūrṇimāyāṃ śṛṅgakādimuktena kiṃśukādikusumarāgāmbhasā parasparaprokṣaṇam ; mithaḥpaṭavāsaprakṣepaśca, aśokottaṃsikā aśokapuṣpaiḥ śirobhūṣaṇaraca(6)nā, puṣpāvacāyikā puṣpāvacayanakrīḍā, cūtalatikā cūtapallavāvataṃsanam, ikṣubhañjikā ikṣukhaṇḍamaṇḍanam, kadambayuddhāni kadambakusumaiḥ praharaṇabhūtairdvidhā balaṃ vibhajya yuddhāni kadambagrahaṇaṃ sukumārapraharaṇasūcanārtham ; yaṣṭīṣṭakā''diyuktāni tu na kāryāṇi yathā pauṇḍrāṇāṃ yuddhaṃ ka cit kva cid dṛśyate, tāstāśceti | yā yā loke pravṛttapūrvāḥ, māhimānya iti | mahimā mahattvaṃ tadvidyate yāsāmiti 'saṃjñāyāṃ manmabhyām |
137| itīnipratyayaḥ, sarvadeśavyāpinya ityarthaḥ, deśe bhavādeśyāḥ prādeśinya ityarthaḥ, janebhyo viśiṣṭamiti | ghaṭā''dayo nāgarakāṇāmeva, samasyāstu sādhāraṇyāḥ, tatra janā nāgarakāśca krīḍanti, tasmāttebhyo viśiṣṭamācareyuḥ, nāgaratvadyotanārtham, saṃbhūya krīḍā iti | āsu nāgarakāṇāṃ draṣṭavyamapahāya saṃbhūya krīḍanāt |

6.43

nāgarakāṇāmabhāvādadūṣaṇadoṣādvā yaḥ kaścideka eva carati tasya svavibhavānurūpeṇa paricārakaiḥ saha yakṣarātryādayaḥ samastā eva syuḥ, eteneti | sthānagṛhanyāsa nityanaimittikavidhinā yathāsaṃbhavaṃ gaṇikāyānāyikāyāśca caritaṃ vyākhyātam, tatra nāgarakāṇāṃ sthāne sakhyaḥ, sakhīnāṃ sthāne nāgarakā iti |

6.44

tuśabdo viśeṣaṇārthaḥ, yastu niṣkiñcano yathoktaṃ nāgarakavṛttaṃ vartitumayogyaḥ śarīramātraḥ putrakalatrādyabhāvāt paricārakadvitīyo yathotpāditavittābhāvāddeśahiṇḍanakaḥ, mallikā daṇḍāsanikā, śarīradhāraṇātpūrvanāgarakācāryaiḥ saṃketitā 'mala malla dhāraṇe' iti dhātupāṭhāt sā tasya pṛṣṭhata evāsanārthaṃ bhrāmyate, pravṛttaviṣayecchatvācca jaṅghāgharṣaṇārthaṃ phenakaṣāyāviti, tanmātraṃ paricchado vibhavo yasyeti, pīṭhikā''dyāsanaṃ tu nārhati, pūjyāddeśācchāstrakalāvidvadyuṣitāt, tatratya eva deśavidvatkṣayā''gataḥ, kalāsu kuśalaḥ svadeśa eva gītādicatuḥṣaṣṭiṃ pāñcālikīṃ cādhītavān, tadupadeśena=phalopadeśena, goṣṭhyāṃ nāgarakāṇām, vaiśocite=veśyājanocite vṛtte, sādhayedātmānamiti| ācāryamātmānanniṣpādayedityarthaḥ, sa pīṭhamarda upadeśadāne'dhikṛtatvānmallikā''khyaṃ pīṭhaṃ mṛdnātīti kṛtvā, etenācāryavṛttamasya vṛttam |

6.45

yastu yauvane nāgarakavṛttyā paribhuktasarvasvo'pyanuparato viṣayebhyaḥ, savibhavastu nāgaraka eva syāt, tatratyo nānyasmāddeśādāgataḥ, bhuktavibhavastvāgantukaḥ, pīṭhamardāt sa eva guṇavānnāyakaguṇayuktaḥ, prākasya nāgarakatvāt, sakalatraḥ sānubandhatvānna svadeśatyāgī, bahumata iti | bahu mataṃ yasya; viśeṣaparijñānāt, tadupajīvī=veśyāgoṣṭhyupajīvī, vṛttimanyāmanicchan veśyājanaṃ nāgarakajanaṃ copajīvati, tadupajīvitayā tayoḥ sandeśaṃ parasparaṃ viṭatīti viṭaḥ, 'viṭa śabde' iti dhātupāṭhāt, vakṣyati ca-'viṭaḥ purogāṃ prītiṃ kuryād' iti, tena tadupajīvivṛttamevāsya vṛttam|

6.46

yastu gītādīnāṃ pradeśajñaḥ so'vibhavo bhuktavibhavo vā śarīramātraḥ sakalastatratya āgantuko vā, pūrvavṛttyasambhavāt krīḍanako viśvāsyaśca bhavati, veśe goṣṭhyāṃ ca viśvāsyatāmupagamya parihāsaśīlavṛttyā varteta ityarthaḥ, sa ca veśyāṃ nāgarakaṃ vā kva vitpramādyantaṃ labdhapraṇayatvādapavadata iti vidūṣakaḥ, krīḍanakatvācca veśe goṣṭhyāṃ ca trividhena hāsena caratīti vaihāsikaḥ, ityubhayanāmā |

6.47

ete nāgarakāṇāṃ pārśvavartitvādupanāgarakā mantriṇa, sandhivigrahaniyuktā iti | sāmānyavṛtte sandhivigrahayorjñāne mantriṇaḥ karmaṇi sāndhivigrahikāḥ, tathā hi–deśakālakāryāpekṣayā sandhivigraho pradhānaguṇau jñānenāvadhārya; tatkarmasu pravartanta iti jñānakarmarūpau sandhivigrahau |

6.48

tairiti | ubhayātmakaiḥ, bhikṣukyaḥ=bhikṣukasya bhāryāḥ, muṇḍāḥ=muṇḍaguṇayuktāḥ. vṛṣalyaḥ=bandhakyaḥ, 'kalāvidagdhā' iti sarvatra yojyam, tāapi sandhivigrahayorjñāne karmaṇi ca niyoktavyāḥ, tāśca sandhivigrahārthaṃkuṭṭanāccālanāt kuṭṭanya ityucyante |

6.49

grāmavāsī ceti | sajātān=samānajātīyān , tatrāpi vicakṣaṇān= prājñān , kautūhalikān=kautukavataḥ, protsāhya kathamityāha-vṛttaṃ varṇayannagara itthaṃ gotraputrāṇāṃ lokamanohāri ceṣṭitaṃ śrūyate, bhavatāmapi yuktaṃ vaicakṣaṇyānurūpaṃ jīvitaphalaṃ tadanukartumiti śraddhāṃ ca janayan; yātrāmapi tadrśanena goṣṭhīśca pravartayet, taiḥ saha saṅgatyā janamanurañjayet , saṅgatimaitrībhyāmityarthaḥ, sāhāyyenānugṛhṇīyāt, yātrotsavādiṣu pravartamānamupacārayaiśca parasparamupacaret |
tatra caiṣāṃ kāvyasamasyāḥ kalāsamasyāścetyuktama, tatraviśeṣamāhabhavanti cātra ślokāḥ-

6.50

nātyantamiti | kaścideva saṃskṛtaṃ vetti deśabhāṣāṃ ca, kathāṃ kāvyakalāviṣayāṃ carcām |

6.51

yā goṣṭhīti | yadā svayaṃ goṣṭhīṃ na pravarttayettadā'nyapravarttitāṃ yāyāt, tatrāpi yā lokavidviṣṭā=lokasyāsaṃmatā svairavisarpiṇī=svātantryeṇa pravṛttā niraṅkuśetyarthaḥ parahiṃsā''tmikā=paradūṣaṇaparā, na tatrāvatared budhaḥ, tatra hyavataraṇamabudhasya dṛśyate |

6.52

kayā saha vicaredityāha—lokacitteti | lokacittānurañjanaṃ krīḍā ca phalaṃ goṣṭhyāḥ, siddhiṃ niyacchati prāpnoti, lokasiddho bhavati, kiṃpunaḥ strīṣvityarthaḥ, svayaṃ goṣṭhīpravarttane'pyayameva vidhiḥ |
iti śrīvātsyāyanīyakāmasūtraṭīkāyāṃ yaśodhararacitāyāṃ jayamaṅgalā''khyāyāṃ sādhāraṇe prathame'dhikaraṇe nāgarakavṛttaṃ caturtho'dhyāyaḥ |

Linked texts (1)