Atharvavedabrahmana 8
Atharvavedabrāhmaṇa 8
- Language
- Sanskrit
8.1
iti gopathābrāhmaṇapūrvvabhāge caturthaḥ prapāṭhakaḥ samāptaḥ
om̐ abhiplavaḥ ṣaḍahaḥ ṣaḍahāni bhavanti jyotirgaurāyurgaurāyurjyotirabhiplavaḥ pañcāhaḥ pañca hyevāhāni bhavanti yaddhyeva prathamamahastaduttamamaharabhiplavaścaturahaścatvāro hi stomā bhavanti trivṛt
pañcadaśaḥ saptadaśaikaviṃśa evābhiplavastrāhastrāhāvṛttirjyotirgaurāyurgaurāyurjyotirabhiplavo dvahyo dve hyeva sā mano bhavato bṛhadrathantaraevābhiplava ekāha ekāhasya somai stāyate caturṇāmukthyānāṃ
dvādaśastotrāṇyatiricyante sa saptamo'gniṣṭomastathā khalu
saptāgniṣṭomā māsi sampadyante iti brāhmaṇam
8.2
athāto gādhapratiṣṭhā samudraṃ vā ete prataranti ye saṃvatsarāya
dīkṣante teṣāṃ tīrthameva prāyaṇīyo'tirātrastīrthena hi prataranti
tadyathā samudraṃ tīrthena pratareyustādṛk tadgādhapratiṣṭhā caturviṃśamaharyathopakakṣadaghnaṃ vā kaṇṭhadaghnaṃ vā yato viśramya prasnāyeyustādṛk tatpraśne yo'bhiplavaḥ praśne yaḥ pṛṣṭyo gādhapratiṣṭhābhijidyathopakakṣadaghnaṃ vā
kaṇṭhadaghnaṃ vā yato viśramya pramāyeyustādṛk tannauvidaghna eva prathamaḥ
svarasāmā jānudaghno ditīyaḥ kuluphadaghnastṛtīyo dopapratiṣṭhā viṣuvānyathopaṛkṣadaghnaṃ vā kaṇṭhadaghnaṃ vā yato viśramya pramāyeyustādṛk
tatkuluphudaghna eva prathamo'rvāk svarasāmā jānudaghno ditīyo nauvidaghnastṛtīyo gādhapratiṣṭhā viśvajidyathopaṛkṣadaghnaṃ vā kaṇṭhadaghnaṃ vā
yato viśramya pramāyeyustādṛk tatpraśne yaḥ pṛṣṭhaḥ praśne yo'bhiplavaḥ
praśneyo gavāmayuṣo praśne yo daśarāco gādhapratiṣṭhā mahāvrataṃ yathopakakṣādaghnaṃ vā kaṇṭhadaghnaṃ vā yato viśramya pramāyeyustādṛk tatteṣāṃ
tīryemevodanoyo'tirācastoryena hyudvayanti tadyathā samudraṃ tīrthene deyustādṛktadanna ha smāha śvetaketurāruṇeyaḥ saṃvatsarasyānvahaṃ
dīcā iti tasya ha pitā mukhamudokṣyāvāca vettha suta tvamāyuṣmān saṃvatsarasya gādhapratiṣṭhe iti vedetyetanna śvetahidānāheti
brāhmaṇam
8.3
puruṣo vāva saṃvatsarastasya pādāveva prāyaṇoyo'tirācaḥ
pādābhyāṃ hi prayanti (1) tayoryacchuklaṃ tadaṅgo rūpaṃ yat kṛṣṇaṃ
tadrāceḥ nakhāni nakṣatrāṇāṃ rūpaṃ lomānyoṣadhiyanaspatīnāmū
caturviṃśamaharuro'bhiplavaṃ pṛṣṭhaṃ pṛṣṭhaḥ śira eva cinnat ṣṭhiyataḥ kṣecava
śiro bhavati tvagasthimajjāmastiṣkaṃ grīvāḥ pañcadaśaścaturdaśa hyevaitasyāṃ karāṇi bhavanti voryyaṃ pañcadaśaṃ tasmādiyamābhirūṇibhiḥ
satībhirguruṃ bhāraṃ (2) harati tasmādgrīvāḥ pañcadaśa uraḥ saptadaśoṣṭhāvanthe yatra voṭhāvandha uraḥ saptadaśaṃ tasmāduraḥ saptadaśaudaramekaviṃśo viṃśatiṅghyaivaitasyāntara udare uttāpāni bhavantyudaramekaviṃśaṃ tasmādudaramekaviṃśaḥ pārśve triṇavastrayodaśānyāḥ
parśavo'nyāḥ pārśve triṇavastasmāt pārśve triṇavo'nūkaṃ trayastriṃśo
dvātriṃśatirhyavaitasyāṃ pṛṣṭo kuṇṭhī ulāni bhavantyanūkaṃ trayastriṃśaḥ
tasmādanūkaṃ trayastriṃśastasyāyameva dakṣiṇo bāhurabhijittasyeme dakṣiṇe trayaḥ prāṇāḥ svarasāmāna ātmā viṣuvāṃstasyeme
savye trayaḥ prāṇā arvāk svarasāmānastasyāyaṃ savyo bāhurviśvajiduktau pṛṣṭhābhiplavau yāvavāñcau prāṇau tau gavāyuṣī aṅgāni
daśarātro mukhaṃ mahāvrataṃ tasya hastāvevodayanīyo'tirātro
hastābhyāṃ hyudyanti ya evaṃ veda sa vā eṣa saṃvatsaraḥ
8.4
puruṣo vāva saṃvatsaraḥ, tasya prāṇa eva prāyaṇīyo'tirātraḥ prāṇena hi prayanti vāgārambhaṇīyamaharyadyadārabhate vāgārabhate vācaiva tadārabhate (1) tasyāyameva dakṣiṇaḥ pāṇirabhiplavastasyedaṃ prātaḥsavanamidaṃ mādhyandinam̐ savanamidaṃ tṛtīyaṃ
savanaṃ gāyatryā āyatane tasmādiyamasyai hrasiṣṭhā tasyedaṃ
prātaḥsavanamidaṃ mādhyandinaṃ savanamidaṃ tṛtīyasavanaṃ triṣṭubhaāyatane tasmādiyamasyai bariṣṭhā tasyedaṃ prātaḥsavanamidaṃ
mādhyandinam̐savanamidaṃ tṛtīyasavanaṃ jagatyā āyatane tasmādiyamanayorvariṣṭhā tasyedaṃ prātaḥsavanamidaṃ mādhyandinam̐ savanamidaṃ tṛtīyasavanaṃ paṅktyā āyatane pṛthuriva vai paṅktistasmādiyamāsāṃ
pratiṣṭhā tasyedaṃ prātaḥsavanamidaṃ mādhyandinam̐ savanamidaṃ tṛtīyasavanaṃ virāja āyatane'nnaṃ vai śrīḥ virār̤annādyasya śriyo'varudhyai
tasmādiyamāsāṃ variṣṭhā tasyedaṃ prātaḥsavanamidaṃ mādhyandinaṃ
savanamidaṃ tṛtīyasavanamaticchandasāṃ yāyatane'ticchando vai chandasāmāyatanaṃ tasmādidaṃ pratiṣṭhaṃ phalakaṃ tasyedaṃ prātaḥsavanamidaṃ
mādhyandinam̐ savanamidaṃ tṛtīyasavanaṃ saitaḥ saito'bhiplavaḥ saita ātmā
pṛṣṭhāḥ plavatīvābhiplavastiṣṭhatīva pṛṣṭhāḥ plavata iva hyevamaṅgaistiṣṭhatīvātmanā tasyāyameva dakṣiṇaḥ karṇo'bhijit tasya yad dakṣiṇamakṣṇaḥ śuklaṃ sa prathamasvarasāmā yat kṛṣṇaṃ sa dvitīyo yanmaṇḍalaṃ
sa tṛtīyo nāsike viṣuvān maṇḍalameva prathamo'rvāk svarasāmā
yat kṛṣṇaṃ sa dvitīyo yat śuklaṃ sa tṛtīyastasyāyaṃ savyaḥ karṇo
viśvajiduktau pṛṣṭhābhiplavau yāvavāñcau prāṇau tau gavāyūṣī
aṅgāni daśarātro mukhaṃ mahāvrataṃ tasyodāna evodayanīyo'tirātra udānena hyṛd yanti ya evaṃ veda sa vā eṣa saṃvatsaraḥ
8.5
puruṣo vāva saṃvatsaraḥ puruṣa ityekam̐ saṃvatsaramityeka ityatra
tatsamaṃ, dve ahorāntre saṃvatsarasya dvāvimau puruṣe prāṇā ityatra
tatsamaṃ, trayo vā ṛtavaḥ saṃvatsarasya traya ime puruṣe prāṇāityatra tatsamaṃ, ṣaḍ vā ṛtavaḥ saṃvatsarasya ṣaḍime puruṣe prāṇā ityatra
tatsamaṃ, sapta vā ṛtavaḥ saṃvatsarasya sapteme puruṣe prāṇāityatra tatsamaṃ, dvādaśamāsāḥ saṃvatsarasya dvādaśeme puruṣe prāṇāityatra tatsamaṃ, trayodaśamāsāḥ saṃvatsarasya trayodaśeme puruṣe
prāṇā ityatra tatsamaṃ, caturviṃśatirarddhamāsāḥ saṃvatsarasya caturviṃśo'yaṃ puruṣo viṃśatyaṅguliścaturaṅga ityatra tatsamaṃ, ṣaḍ viṃśatirarddhamāsāḥ saṃvatsarasya ṣaḍ viṃśo'yaṃ puruṣaḥ pratiṣṭhe ṣaḍ viṃśe
ityatra tatsamaṃ, trīṇi ca ha vai śatāni ṣaṣṭiśca saṃvatsarasāhorācāṇītyetāvanta eva puruṣasya prāṇā ityatra tatsamaṃ, sapta ca ha vai śatāni viṃśatiśca saṃvatsarasyāhāni ca
rātrayaścetyetāvanta eva puruṣasyāsthīni ca majjānaścetyatra tatsamaṃ, caturdaśa ca ha vai śatāni catvāriṃśacca saṃvatsarasyārddhāhrānyārddharātrayaścetyetāvanta eva puruṣasya kṣurāmāṃsānītyatra tat
samamaṣṭāviṃśatiśca ha vai śatānyaśītiśca saṃvatsarasya pādāhvāśca pādarātrayaścetyetāvanta eva puruṣasya snāvā bandhthā ityatra
tat samaṃ, daśa ca ha vai sahastrāṇyaṣṭau ca śatāni saṃvatsarasya muhūrttāḥ
ityetāvanta eva puruṣasya peśaśamarā ityatra tatsamaṃ, yāvanto muhūrttāḥ
pañcadaśakṛtvastāvantaḥ prāṇā yāvantaḥ prāṇāḥ pañcadaśakṛtvastāvanto'pānāḥ yāvanto'pānāḥ pañcadaśakṛtvastāvanto vyānā yāvanto
vyānāḥ pañcadaśakṛtvastāvantaḥ samānā yāvantaḥ samānāḥ pañcadaśakṛtvastāvanta udānā yāvanta udānāḥ pañcadaśakṛtvastāvantyetādīni
yāvantyetādīni tāvantye tarhīṇi yāvantyetarhīṇi tāvanti khedāyanāni yāvanti khedāyanāni tāvanti ciprāyaṇāni yāvanti
ciprāyaṇāni tāvantī romakūpā yāvanto romakūpāḥ pañcadaśakṛtvastāvatyo varṣato dhārāstadetat krośagatikamparimāṇaṃ
tadapyetadṛcoktam | śramādanyatra parivarttamānaścaratvāsīno
yadi vā svapannapi | ahorātrābhyāṃ puruṣaḥ kṣaṇena katikṛtvaḥ
prāṇiti cāpānati ca | śataṃ śatāni parivatsarāṇāmaṣṭau ca
śatāni muhūrttān yān vadanti (1) ahorātrābhyāṃ puruṣaḥ samena
katikṛtvaḥ prāṇiti cāpānati ceti brāhmaṇam
8.6
saṃvatsarasya samatā veditavyeti ha smā ha vā svarekameva purastād viṣuvato'tirātramupayantyekamupariṣṭāttipañcāśatamèva purastādviṣuvato'gniṣṭomānupayanti tripañcāśatamupariṣṭādviṃśatiśatameva
purastādviṣuvata ukthyānupayanti viṃśatiśatamupariṣṭāt ṣaḍeva
purastādviṣuvataḥ ṣoḍaśina upayanti ṣaḍupariṣṭāt triṃśadeva purastādviṣuvataḥ ṣar̤ahānupayanti triṃśadupariṣṭāt saiṣā saṃvatsarasya samatā
sa ya evametāṃ saṃvatsarasya samatāṃ veda saṃvatsareṇa sa ātmā saloko
bhūtvā devānapyetīti brāhmaṇam
8.7
athāto yajñakramāḥ| agnyādheyamagnyādheyāt pūrṇāhutiḥ, pūrṇāhuteragnihotramagnihotrāddarśapūrṇamāsau(1) darśapūrṇamāsābhyāmāgrayaṇaṃ,
āgrayaṇāccāturmāsyāni, cāturmāsyebhyaḥ paśubandhaḥ, paśubandhādagniṣṭomo'gniṣṭomādrājasūyo rājasūyādvājapeyaḥ, vājapeyādaśvamedhaḥ, aśvamedhātpuruṣamedhaḥ, puruṣamedhātsarvamedhaḥ, sarvamedhāddakṣiṇāvanto dakṣiṇavaṅgo dakṣiṇā adakṣiṇāḥ sahasradakṣiṇe pratyatiṣṭhaṃ ste
vā ete yajñakramāḥ | sa ya evametān yajñakramānveda yajñena saātmā saloko bhūtvā devānapyetīti brāhmaṇam
8.8
prajāpatirakāmayatānanyamabhūyeti(2) so'gnīnādhāya pūrṇāhutyā
yajeta so'ntamevāpaśyatso'gnihotreṇeṣṭvā'ntamevāpaśyat sa darśapūrṇamāsābhyāmiṣṭvā'ntamevāpaśyat sa āgrayaṇeneṣṭvā'ntamevāpaśyatsa cāturmāsyairiṣṭvā'ntamevāpaśyatsa paśubandheneṣṭvā'ntamevāpaśyatso'gniṣṭomeneṣṭvā'ntamevāpaśyatsa rājasūyeneṣṭvā rājeti nāmādhatta so'ntamevāpaśyatsa vājapeyeneṣṭvā samrāḍiti nāmādhatta so'ntamavāpaśyatso'śvamedheneṣṭvā kharāḍiti nāmādhatta so'ntamavāpaśyatsa puruṣamedheneṣṭvā virāḍiti nāmādhatta so'ntamavāpaśyatsa sarvvamedheneṣṭvā
sarvvarāḍiti nāmādhatta so'ntamavāpaśyatso'hīnairadakṣiṇaiāvadbhiriṣṭvā
'ntamavāpaśyatso'hīnairadakṣiṇaiāvadbhiriṣṭvā'ntamavāpaśyatsa satreṇobhayato'tirātreṇāntato yajeta vācaṃ ha vai hotre prāyacchatprāṇamadhvaryyave cakṣurudgātre mano brahmaṇe'ṅgāni hotrakebhya ātmānaṃ
sadasyebhya evamānanyamātmānaṃ datvānanyamabhūyeti tadyā dakṣiṇāanayattābhirātmānaṃ niṣkrīṇīyaṃ tasmādetena jyotiṣṭomenāgniṣṭomenātmaniṣkrayaṇena sahasradakṣiṇena pṛṣṭhaśamanīyena tvareta
yo hyaniṣṭvā pṛṣṭhaśamaneyena praityātmānaṃ so niṣkrīṇīya praitīti
brāhmaṇam
8.6-2
yadvai saṃvatsarāya saṃvatsarasado dīkṣante kathameṣāmagnihotramanantaritaṃ bhavati vrateneti brūyāt, kathameṣāṃ darśo'nantarito bhavati
daghnā ca puroḍāśena ceti brūyāt, kathameṣāṃ paurṇamāsamanantaritaṃ
bhavati ājyena ca puroḍāśena ceti brūyāt, kathameṣāmāgrayaṇamanantaritaṃ bhavati saumyena caruṇeti brūyāt kathameṣāṃ cāturmāsyānyanantaritāni bhavanti payaseti brūyāt, kathameṣāṃ paśubandho'nantarito
bhavati paśunā ca puroḍāśena ceti brūyāt, kathameṣāṃ saumyo'dhvaro'nantarito bhavati grahairiti brūyāt, kathameṣāṃ gṛhamedhī'nantarito bhavati dhānākarambhairiti brūyāt, kathameṣāṃ pitṛyajño'nantarito bhavatyaupāsanairiti brūyāt, kathameṣāṃ mithunamanantaritaṃ bhavati
hiṅkāreṇeti brūyātsaiṣā saṃvatsare yajñakratūnāmupaiti sa ya evametāṃ
saṃvatsare yajñakratūnāmupaiti veda yaccaina sa ātmā saloko
bhūtvā devā'pye tauti brāhmaṇam
8.10
devā ha vai sahasrasaṃvatsarāya didīcire, teṣāṃ pañcaśatāni saṃvatsarāṇāṃ payupetānyāsannathedaṃ sarvaṃ śuśruvurye stomā yāni pṛṣṭhāni
yāni śastrāṇi te devā haha sāmivāsurūpa taṃ yajñakratuṃ jānīmo yaḥ
sahasrasaṃvatsarasya pratimā ko hi tasmai manuṣyā yaḥ sahasrasaṃvatsareṇa
yajeteti tadayātayāmamadhye yajñasyāpaśyaṃstenāyātayāmyāyapede
vyuṣṭirāsottāṃ pañcasvapaśyadṛci yajuṣi sāmni śānte'tha ghore, tāvā etāḥ pañca vyāhṛtayo bhavanti auṃ śrāvayāstu śrauṣaḍ yaja ye yajāmahe vauṣaḍiti te devā iha sāmivāsurūpa taṃ yajñakratuṃ jānīmo
yaḥ sahasrasaṃvatsarasya pratimā ko hi tasmai manuṣyā yaḥ sahasrasaṃvatsareṇa yajeteti tata etantāpayitaṃ sahasrasaṃvatsararaṇaṅgasyamapaśyaṃste hyeva stomā bhavanti tāni pṛṣṭhāni tāni śastrāṇi sa khalu
dvādaśamāsāṃ dīkṣābhireti dvādaśamāsānupasaṅgirdvādaśamāsāṃ sutyābhiratha yad dvādaśamāsāṃ dīkṣābhireti dvādaśamāsā 'pasadbhiritenaitāvagnārkāvāpnoti atha yad dvādaśamāsāṃ sutyābhistenedaṃ mahadukthamavāpnoti te devā haha sāmivāsurūpa taṃ yajñakratuṃ jānīmo yaḥ sahasrasaṃvatsarasya pratimā ko hi tasmai manuṣyā yaḥ sahasrasaṃvatsareṇa yajeteti tata etaṃ saṃvatsarantāpaścittasyāṅgasyamapaśyaṃ ste hyeva stomābhavanti tāni pṛṣṭhāni tāni śastrāṇi te devā iha sāmivāsurūpa taṃ yajñakratuṃ jānīmo yaḥ sahasrasaṃvatsarasya pratimā ko hi tasmai
manuṣyā yaḥ sahasrasaṃvatsareṇa yajeteti tata etaṃ dvādaśāhaṃ saṃvatsarasyāṅgasya mapaśyaṃste hyeva stomā bhavanti tāni pṛṣṭhāni tāni śastrāṇi sa khalu dvādaśāhaṃ dīkṣābhireti dvādaśāhamupasadbhirrdvādaśāhaṃ
sutyābhiratha yad dvādaśāhaṃ dīkṣābhireti dvādaśāhamupasaṅgistenaitāvagnāvaiṣṇavamavāpnotyatha yad dvādaśāhaṃ sutyābhistenedaṃ mahadukthyamavāpnoti te devā haha sāmivāsurupa taṃ yajñakratuṃ jānīmo yaḥ
sahasrasaṃvatsarasya pratimā ko hi tasmai manuṣyo yaḥ sahasrasaṃvatsareṇa
yajeteti tata etaṃ pṛṣṭhāḥ ṣar̤ahaṃ dvādaśāhasyāñjasyamapaśyaṃ ste hyeva
stomā bhavanti tāni pṛṣṭhāni tāni śastrāṇi te devā haha sāmivāsurupa taṃ yajñakratuṃ jānīmo yaḥ sahasrasaṃvatsarasya pratimā ko hi
tasmai manuṣyo yaḥ sahasrasaṃvatsareṇa yajeteti tata etaṃ viśvajitaṃ
pṛṣṭhāṃ ṣar̤ahasyāñjasyamapaśyaṃste hyeva stomā bhavanti tāni pṛṣṭhāni
tāni śastrāṇi te devā haha sāmivāsurupa taṃ yajñakratuṃ jānīmo yaḥ
sahasrasaṃvatsarasya pratimā ko hi tasmai manuṣyo yaḥ sahasrasaṃvatsareṇa
yajeteti sa vā eṣa viśvajid yaḥ sahasrasaṃvatsarasya pratimaiṣa ha
prajānāṃ prajāpatiryadviśvajiditi brāhmaṇam
8.11
puruṣaṃ ha vai nārāyaṇaṃ prajāpatiruvāca yajasva yajasveti sahovāca yajasva yajasvetyevaṃ hātyabhāvirayakṣateme vasavaḥ prātaḥsavanenāgū rudrā mādhyandine savana ādityāstṛtīyasavane yajñavāstunyeva paryyaśiṣo yajñavāstumityevamāśiṣo'haṃ vā etadveda yanne vasavaḥ
prātaḥsavanenāgū rudrā mādhyandine savana ādityāstṛtīyasavane
yajñavāstunyeva paryyaśiṣo yajñavāstumityevamāśiṣo vidvāṃso nūnaṃ
tvā yājayeyurete ha vā avidvāṃso yavānṛgidvṛ hotā bhavatyayajurvidadhvaryurasāmavidudgātā bhṛgvaṅgirovidabrahmā yajasvaiva hanta tu te
tadvakṣyāmi yathā sūtre maṇiriva sūtrametānyukthāhāni bhavanti
sūtramiva vā maṇāviti tasmādya eva sarvavitsyāt taṃ brahmāṇaṃ
kurvītaiṣa ha vai vidvān sarvavidbrahmā yadbhavaṅgiārovidete ha vā
asya sarvasya śamayitāraḥ pālayitārastasmādbrahmā stūte vahiḥpavamāne vācayati
8.12
śyeno'si gāyatracchandā anu tvārabhe svasti mā sampārayeti sayadāha śyeno'sīti somaṃ vā etadāhaiṣa ha vā agnirrabhūtvā'smiṃ
loke saṃśyāyayati tadyatsaṃśyāyayati tasmācchyenastacchyenasya śyenatvaṃ sa yadāha gāyatracchandā anu tvārabha iti gāyatreṇa cchandasā
vasubhirdevaiḥ prātaḥsavane'smiṃ loke'gniṃ santamanvārabhate sa yadāha
svasti mā sampārayeti gāyatreṇaiva cchandasā vasubhirdevaiḥ prātaḥsavane'smiṃ loke'gninā devena svasti sampārayeti gāyatreṇaivaitancchandasā vasubhirdevaiḥ prātaḥsavane'smiṃ loke'gninā devena
svasti sampādyate ya evaṃ veda
8.13
atha mādhyandine pavamāne vācayati samrāḍasi triṣṭupkandāanu tvārabhe svasti mā sampārayeti sa yadāha samrāḍasoti somaṃ
vā etadāhaiṣa ha vai vāyurbhūtvā'ntarikṣaloke samrājati tadyat samrājati tasmātsamrāṭ tat samrājasya samrāṭtvaṃ sa yadāha triṣṭupchandā anu tvārabha iti traiṣṭubhena chandasā rudrairdevairmādhyandine
savane'ntarikṣe loke vāyuṃ santamanvārabhate sa yadāha svasti mā
sammārayeti caiṣṭubhenaiva cchandasā rudrairdevairmādhyandine savane'ntarikṣaloke vāyunā devena svasti mā sampārayeti caiṣṭubhenaivaitaṃ tanmandasā rudrairdevairmādhyandine savane'ntarikṣaloke vāyunā devena
svasti sampādyate ya evaṃ veda
8.14
athārbhave pavamāne vācayati kharo'si gayo'si jagacchandā anutvārabhe svasti mā sampārayeti sa yadāha kharo'sīti somaṃ vā
etadāhaiṣa ha vai sūryyo bhūtvā'muṣmiṃ loke svarati tadyat svarati
tasmāt kharastat kharasya kharatvaṃ sa yadāha gayo'sīti somaṃ vā
etadāhaiṣa ha vai candramā bhūtvā sarvvām̐ lokān gacchati tad yad
gacchati tasmādgayastadgayasya gayatvaṃsa yadāha jagacchandā anu tvārabhaiti jāgatena chandasā''dityairdevaistṛtīyasavane'muṣmin loke sūryaṃ
santamanyārabhate sa yadāha svasti mā sampārayeti jāgatenaiva
cchandasā''dityairdevaistṛtīyasavane'muṣmiṃ loke sūryeṇa devena svasti
sammārayeti jāgatenaivainantacchandasā''dityairdevaistṛtīyasavane'muṣmiṃ
loke sūryeṇa devena svasti sampādyate ya evaṃ veda
8.15
atha saṃsthite saṃsthite savane vācayati mayi bhargo mayi maho
mayi yaśo mayi sarvvamiti pṛthivyeva bhargo 'ntarikṣa eva maho dyaureva
yaśo'pa eva sarvvamagnireva bhargo vāyureva maha āditya eva yaśaścandramā eva sarvaṃ vasava eva bhargo rudrā eva maha ādityā eva yaśo
viśvedevā eva sarvaṃ gāyatreva bhargastriṣṭubheva maho jagatyeva yaśo'nuṣṭubheva sarvvaṃ prācyeva bhargaḥ pratīcyeva maha udīcyeva yaśo dakṣiṇaiva
sarvvaṃ vasanta eva bhargo grīṣma eva maho varṣā eva yaśaḥ śaradeva
sarvvaṃ trivṛdeva bhargaḥ pañcadaśa eva mahaḥ saptadaśa eva yaśa ekaviṃśa eva
sarvvamṛgveda eva bhargo yajurveda eva mahaḥ sāmaveda eva yaśo
brahmaveda eva sarvaṃ hoteva bhargo'dhvaryureva maha udgāteva yaśo
brahmaiva sarvaṃ vāgeva bhargaḥ prāṇa eva mahaścakṣureva yaśo mana eva
sarvam
8.16
sa yadāha mayi bharga iti pṛthivīmevaitaṃ lokānāmāhāgniṃ
devānāṃ vasan devāṃ devagaṇānāṃ gāyacaṃ chandasāṃ prācīndiśāṃ
vasantamṛtanāṃ tvavṛtaṃ stomānāmmṛgvedaṃ vedānāṃ hautraṃ hotrakāṇāṃ
vācamindriyāṇās
8.17
sa yadāha mayi maha ityantarikṣamevaitallokānāmāi(1) vāyuṃ
devānāṃ rudrāṃ devāṃ devagaṇānāmbaiṣṭubhaṃ chandasāṃ pratīcīndiśāṃ
grīṣmamṛtnāṃ pañcadaśaṃ stomānāṃ yajurvedaṃ vedānāmādhvaryavaṃ hotrakāṇāṃ prāṇamindriyāṇām
8.18
sa yadāha mayi yaśa iti divamevaitallokānāmāiādityaṃ (2)
devānāmādityāṃ devāṃ devagaṇānāṃ jāgataṃ chandasāmudīcīndiśāṃ
varṣā ṛtūnāṃ saptadaśaṃ stomānāṃ sāmavedaṃ vedānāmaudgātaṃ hotrakāṇāṃ cakṣurindriyāṇām
8.18-2
sa yadāha mayi sarvamityapa evaitallokānāmāi (3) candramamandevānāṃ viśvāṃ devāṃ devagaṇānāmānuṣṭubhaṃ chandasāṃ dakṣiṇāṃ diśāṃ
śaradamṛtūnāmekaviṃśaṃ stomānāṃ brahmavedaṃ vedānāṃ brahmatvaṃ hotrakāṇāṃ mana indriyāṇām
8.20
sa vā eṣa daśadhā catuḥ sampadyate, daśa ca ha vai caturrvirājo'kṣarāṇi tadgarbhā upajīvanti śrīrvai virājjho'nnādyaṃ śriyamaiva
tadvirājaṃ yaśasyannādye pratiṣṭhāpayati pratiṣṭhantīridaṃ sarvamanupratiṣṭhati pratitiṣṭhati prajayā paśubhirya evaṃ veda
8.21
anarvāṇaṃ ha vai devaṃ dadhyaṅāṅgirasamupasīdaṃ ha yajñasya śṛṣṭiṃ
samaśnavāmahā iti sa dadhyaṅāṅgiraso'bravīdyo vai saptadaśaṃ prajāpatiṃ yajñe 'nvitaṃ veda nāsya yajñī riṣyati na yajñapatiṃ riṣyantaiti tā vā etāḥ pañca vyāhṛtayo bhavantyo śrāvayāstu śrauṣaḍ yaja
yeyajāmahe vauṣaḍiti sa dadhyaṅāṅgiraso'bravīnna vayaṃ vidmo yadi
brāhmaṇā smo yadyabrāhmaṇā smo yadi tasya ṛṣe smo yadi nānyasyetyanarvāṇaśca ha vā ṛtāvantaśca pitaraḥ svadhāyāmāhvayānta vayaṃ
vadāmahai 3vayaṃ vadāmahā 1 iti so'yāt svāyambhuvo vā ṛtāvanto madedvātāṃ na vayaṃ vadāmahā 3 iti tasmātpravare prakriyamāṇe
vācayeddevāḥ pitara iti tisro ya eti saṃyajati sa bhavati yacca
na brūte yacca na brūta iti brāhmaṇam
8.22
sāvitraṃ ha sma vaitaṃ pūrve purastāt paśumālabhanta iti me tarhi
prājāpatyaṃ yo hyeva savitā sa prajāpatiritivadantastasmādu samī'dhānyagnīṃstena yajeraṃste samānadhiṣṭhyā eva syūroṣā sambharaṇīyā yā
uṣā sambharaṇīyā yāṃ vinyupyāgnīṃstayā yajeraṃstenānādhiṣṭhyāeva syurādokṣaṇīyā yā dīkṣaṇīyā yāṃ sanyupyāgnīṃstena yajeraṃste samānadhiṣṭhyā eva syurodavasānīyā yā udavasānīyā yāṃ
vinyupyāgnīṃ stayā yajeraṃstenānādhiṣṭhyā eva syuratha yadi yajamānasyopatayetpārśvato'gnīnādhāya tāvadāsīta yāvaddambhaḥ syādyadi
preyātsvaireva tamagnibhirdahed daśa vā agnibhiritare yajamānā
āsata iti vadantastasya tadeva brāhmaṇaṃ yadadaḥ puraḥsavane
pitṛmedha āśriṣo vyākhyātāḥ
8.24
sāyaṃ prātarhomau sthālīpāko navañca yaḥ | baliśca pitṛyakṣaśvāṣṭakā saptamaḥ paśurityete pākayajñāḥ | agnyādheyamagnihotraṃ paurṇamāsyamāvāsye | naveṣṭiścāturmāsyāni paśubandho'tra saptamaityete haviryajñāḥ | agniṣṭomo'tyagniṣṭoma ukthyaḥ ṣoḍaśimāṃstataḥ | vājapeyo'tirātraśvāptoryāmāca saptama ityete
sutyāḥ | ke sviddevāḥ pravovājāḥ ke sviddevā abhidyavaḥ | kesviddevā
haviṣmantaḥ kiṃsvijjagati sunmayaḥ | ṛtava eva pravovājā
māsā devā abhidyavaḥ | arddhamāsā haviṣmantastajjagati
sunmayaḥ | katistridrātrayaḥ katyahāni kati stotrāṇi katiśastrāṇyasya | katicitsavanāḥ saṃvatsarasā stotriyāḥ padākṣarāṇi katyasya | dvāvatirātrau ṣaṭśatamagniṣṭomā dveviṃśatiśate ukthānāṃ | dvādaśaṣoḍaśinaḥ ṣaṣṭiḥ ṣaḍahā vaipuvatañca | ahānyasya viṃśatiśatāni trīṇyahvayaikaṃ tāvadasya
saṃvatsarasya savanāḥ sahasramaśīti trīṇi ca saṃstūtasya | ṣaṭṣaṣṭiśca dve ca śate ca bhavata stata śastrāṇāmayutaṃ caikamasya
stotriyāśca navatisahasrā dve niyute navatiśvātiṣaṭ ca
aṣṭau śatāntyayutāni triṃśaccaturnavatiśca padānyasya | saṃvatsarasā kavibhirbhitasyaitāvatī madhyamā devamātrā | ayutamekaṃ
prayutāni triṃśad dve niyute tathā hyanusṛṣṭāḥ | aṣṭau śatāni
nava cākṣarāṇya tāvānātmā paramaḥ prajāpateḥ | ādyaṃ vaṣaṭkāraḥ pradānantanmetamagniṣṭome parvaśaḥ sandhu klṛptaṃ | sobheṣajaṃ
chanda īpsanyadagno catuḥśataṃ bahudhā hūyate yat | prātaḥsavanastutaekaviṃśo gāyatrastotramita eka eva | mādhyandinaḥ saptadaśena
klṛptastrayastriṃśena savanaṃ tṛtīyam
śraddhāyāṃ retastapasā tapasvī vaiśvānaraḥ siṣice'patyamīpsan | tato yajñe lokajitsomajambhā ṛṣerṛṣiraṅgirāḥ
sambabhūva | ṛṣeryajñasā caturvidhasā śraddhāṃ yaḥ śreyasīṃ lokamamuṃ jigāya | yasmai vedāḥ prasṛtāḥ somavindvyuktā vahanti sukṛtāmulokaṃ | ṛco'sya bhāgāṃścaturo vahantyukthaśastraiḥ pramudo modamānāḥ | grahairhavirbhiñca kṛtākṛtañca yajūṃṣi bhāgāṃścaturo
vahanti | audumbayyāṃ sāmaghoṣeṇa tāvat saviṣṇutibhiśca stomaiḥ
chandasā | sāmāni bhāgāṃścaturo vahanti gītyā stomena
saha prastāvena ca | prāyaścittairbhaiṣajaiḥ saṃstavanto'tharvāṇo'ṅgirasaśca śāntāḥ | brahmā brahmatvena pramudo modamānā asaṃsṛṣṭān
bhāgāṃścaturo vahanti | yo brahmavit so'bhikaro'stu vaḥ śivo dhiyā dhīro rakṣatu dharmametaṃ | mā vaḥ pramattāmamṛtācca yajñāt
karmmācca yenānaṅgiraso'pidyāsīt | māyaṃ dṛśaṃ mārugastāḥ
prameṣṭhā mā me bhūryuktā vidadhāya lokān | divyaṃ bhayaṃ rakṣata
dharmamudyataṃ yajñaṃ kalāśastutigopalāyanaṃ | hotā ca maitrāvaruṇaśca pādamacchāvākaḥ saha grāvastataikāṃ | ṛgbhistuvanto aharahaḥ
pṛthivyāḥ agniṃ pādaṃ brahmaṇā dhārayanti | adhvaryyuḥ pratiprasthātā neṣṭonetā nihitaṃ pādamekaṃ | samantarikṣaṃ yajuṣā
stavanto vāyuṃ pādaṃ brahmaṇā dhārayanti | sāmnodgātā cchādayanna
pramatta audumbayyāṃ stobhadeyaḥ sagadgadaḥ | vidvān prastotā
vidadhāya suṣṭutiṃ subrahmaṇyaḥ pratiharttā'dya yacca | sāmnā divyekaṃ nihitaṃ nistuvantaḥ sūryyaṃ pādaṃ brahmaṇā dhārayanti | brahmāikaṃ
brāhmaṇācchaṃ sinaḥ saha potrā''gnīdhro nihitaṃ pādamekaṃ | atharvabhiraṅgirobhiśca gupto'psu candraṃ pādaṃ brahmaṇa dhārayanti
ṣoḍaśikaṃ hotrakā abhiṣṭuvanti vedeṣu yuktāḥ pṛthak caturddhā
manīṣiṇo dīkṣitāḥ śraddadhānā hotāro guptā abhivahanti
yajñaṃ | dakṣiṇato brahmaṇasāṃ janadityetāṃ vyāhṛtiṃ japan
saptadaśaṃ sadasraṃ taṃ kīrttayanti purā viduḥ | aṣṭādaśo
dīkṣito dīkṣitānāṃ yajñe patnī śraddhāniha yuktā | ekonaviṃśaḥ śamitā babhūva viṃśo yajñe gṛhapatireva sunvan | ekaviṃśatirevaiṣāṃ saṃkhyāyāmaṅgiṅgiro vaha | vedairbhiṣṭuto loko
nānāvegāparājitaḥ
8.25
sapta sutyāḥ sapta ca pākayajñāḥ haviryajñāḥ sapta tathaikaviṃśati
sarve te yajñā aṅgiraso'piyanti nūtanā yāmṛṣayo sṛjanti ye ca sṛṣṭāḥ purāṇaiḥ | eteṣu vedeṣvapi caikamevāpavrajannṛtvijāṃ
sagbharanti | kūṭamṭapāt sacate tāmaśastaṃ viskandhenaṃ vighṛtaṃ
prajāsu | nivarttante dakṣiṇā nīyamānāḥ sute some vitate yajñatantre | moghāśiśro yannivarttamānā aniṣṭayajñā nataranti
lokān | dvādaśavarṣaṃ brahmacaryyaṃ pṛthagvedeṣu tat smṛtam
evaṃ vyavasthitā vedāḥ sarva eva svakarmasu | ranti caiṣāṃ samāna :
mantrāḥ kalpāśca brāhmaṇāni ca | vyavasthānantu tatsarvaṃ pṛthagvedeṣu tat smṛtam | ṛgvedasya pṛthivī sthānamantarikṣasthāno
adhvaraḥ | dyoḥ sthānaṃ sāmavedasyāpo bhṛgvaṅgirasāṃ smṛtaṃ | agnidaivata ṛgve dasya yajurve do vāyudevataḥ | ādityaḥ sāmavedasya
candramā vaidyutaśca bhṛgvaṅgirasām | vṛhat stoma ṛgve dasya yajūṃṣi
pañcadaśena saha jajñire | saptadaśena sāmaveda ekaviṃśo brahmasambhitaḥ | vāgadhyātmamṛgvedasya yajuṣāṃ prāṇa ucyate | cakṣuṣī
sāmavedasya mano bhṛgvaṅgirasāṃ mṛtam | ṛgbhiḥ saha gāyatraṃ
jāgatanādyaryajūṃṣi traiṣṭubhena saha jajñire | uṣṇikkakubbhyāṃ
bhṛgvaṅgiraso jagatyā sāmāni kavayo vadanti | ṛgbhiḥ pṛthivīṃ
yajuṣā'ntarikṣaṃ sāmnā divaṃ lokajitsomajambhāḥ | atharvvabhiraṅgirobhiśca gupto yajñaścattaṣpād divamuddadeha | ṛgbhiḥ suśasto
yajuṣā pariṣkṛtaḥ saviṣṭataḥ sāmajit somajambhāḥ | atharvvabhiraṅgirobhiśca gupto yajñaścatuṣpāddivamāruroha | ṛco vidvān
pṛthivīṃ veda samprati yajūṃṣi vidvān bṛhadantarikṣaṃ | divaṃ
veda sāmago yo vipaścit sarvān lokān yadbhṛgvaṅgirovit
yāṃśca grāme yāṃścāraṇye japanti mantrān nānārthīn bahudhā janāsaḥ
sarve te yajñā aṅgiraso'piyanti nūtanā sā hi gatirbrahmaṇo yā'varārdhyā | tripiṣṭapanvividivannākamuttamaṃ tametayā cryyāvidyayeti
ata uttare brahmalokā mahānto'tharvvaṇāmaṅgirasāñca sā gatiratharvvaṇāmaṅgirasāñca sā gatiriti brāhmaṇam
8.5-2
ityatharvvavede gopathabrāhmaṇapūrvvabhāge pañcamaḥ prapāṭhakaḥ samāptaḥ
Linked texts (1)
- Gopathabrāhmaṇa (ed. Gaastra 1919) — Sanskrit