Pramāṇa · Search · About · API

Rigvedabrahmana 21

Ṛgvedabrāhmaṇa 21

Language
Sanskrit

21.3

viśvo devasya neturṛriti vaiśvadevasya pratipadvivatī tasyā uktaṃ brāhmaṇamā
viśvadevaṃ satpatimityanucaro vivāṃsastasyoktaṃ brāhmaṇaṃ dve vaiśvadevānāṃ pratipadau dvāvanucarau ṣar̤ṛtuḥ saṃvatsaraḥ ṣaḍvidho dve dyāvāpṛthivī dve ime
pratiṣṭhe ṣaḍaṅgo 'yamātmā ṣaḍvidho 'nu dve ahorātre dvāvimau prāṇāpānau tanna saṃvatsarasaṃpado yanti nātmasaṃskṛterna prāṇasaṃskṛterbhūddevaḥ savitā vandyo nu na iti sāvitramuddhattasyoktaṃ brāhmaṇaṃ te hi dyāvāpṛthivī viśvaśaṃbhuveti dyāvāpṛthivīyaṃ vivattasyoktaṃ brāhmaṇaṃ tataṃ me apastadu tāyate punarityārbhavamuddhattasyoktaṃ brāhmaṇaṃ devānhuve bṛhacchravasaḥ
svastaya iti vaiśvadevamuddhattasyoktaṃ brāhmaṇaṃ pṛkṣasya vṛṣṇo aruṣasya nū saha
iti vaiśvānarīyaṃ vṛṣaṇvadvṛṣā vā indro vṛṣā niṣṭaptasmādvṛṣaṇvadvṛṣṇe
śardhāya sumakhāya vedhasa iti mārutaṃ vṛṣaṇvattasyoktaṃ brāhmaṇaṃ yajñena
vardhata jātavedasamiti jātavedasīyaṃ samidhānaṃ suprayasaṃ svarṇaramityudttasyoktaṃ brāhmaṇamantaricalokaṃ dvitīyenāhnāpnuvantīndraṃ devaṃ devatānāmojo 'dhibhūtaṃ prāṇamātmandadhate

21.4

āyustṛtīyamaharūpayanti tasya tānyeva cchandorūpāṇi yāni tṛtīyasyāhastvamagne vasūm̐rihetyājyaṃ svayaṃsaṃbhṛtaṃ vā etacchando yadahno rūpeṇa
saṃpadyate tāñcrohidaśva girvaṇastrayastriṃśatamāvaheti traya iti¹ tattṛtīyasyāhno² rūpamauṣṇiho vaiśvamanasaḥ praugo rathantaraṃ vai sāma sṛjyamānamauṣṇiho vaiśvamanasaḥ praugo 'nvasṛjyata tadrūpeṇa karma samardhayatyetadvā
ṛdhukaṃ karma yadrūpasamṛddhaṃ taṃ tamindrādhase maha iti marutvatīyasya pratipattaṃ tamiti ninṛttirantastṛtīyamaharnīva vā antaṃgatvā nṛtyati kadyaṅ
hi tata iyāttraya indrasya somā ityanucarastraya iti tattṛtīyasyāhno
rūpaṃ praitu brahmaṇaspatiriti pravānbrāhmaṇaspatyaḥ pra devyetu sūnṛteti ninṛttirantastṛtīyamaharnīva vā antaṃgatvā nṛtyati kadyaṅ hi tata iyāttisro marutvatīyānāṃ pratipadastrayo 'nucarāstrayo brāhmaṇaspatyāstrayo
vā ime lokā imāneva tallokānāpnuvanti tiṣṭhā harī ratha ā yujyamāneti marutvatīyaṃ tiṣṭheti sthitavattadantarūpamantastṛtīyamahastiṣṭhatīva vā
antaṃ gatvā kadyaṅ hi tata iyādindrasya nu vīryāṇi pravocamiti
niṣkevalyaṃ tasya tadevāntarūpaṃ yadbhūtānuvādyahannahimanvapastatardaiti yadetadbhūtamivābhyudu ṣya devaḥ savitā hiraṇyayeti sāvitraṃ ghṛtena pāṇī
abhipruṣṇute makha iti ghṛtavadvahudevatyaṃ vai ghṛtaṃ bahudevatyaṃ tṛtīyamahastasmādghṛtavadghṛtena dyāvāpṛthivī abhīvṛte iti dyāvāpṛthivīyaṃ ghṛtavattasyoktaṃ brāhmaṇaṃ tannradyaṃ suvṛttaṃ vidmanāpasa ityārbhavaṃ tannavharī indravāhā
vṛṣaṇvasū iti ninṛttirantastṛtīyamaharnova vā antaṃ gatvā nṛtyati kadyaṅ
hi tata iyādā no bhadrāḥ kratavo yantu viśvata iti vaiśvadevamaprāyuvo
rakṣitāro dive diva iti ninṛttirantastṛtīyamaharnova vā antaṃ gatvā
nṛtyati kadyaṅ hi tata iyādvaiśvānarāya dhiṣaṇāmṛtāvṛdha iti vaiśvānarīyaṃ ghṛtaṃ na pūtamagnaye janāmasīti ghṛtavattasyoktaṃ brāhmaṇamā rudrāsa
indravantaḥ sajoṣasa iti mārutaṃ tṛṣṇaje na diva utsrā udanyava iti
diva iti tadamuṣya lokasya rūpaṃ tvāmagna ṛtāyavaḥ samīdhira iti
jātavedasīyaṃ tvāṃ tvāmiti saprabhṛti yathā vai sodarkamavaṃ saprabhṛtyantarūpamamuṃ lokaṃ tṛtīyenāhnāpnuvantyādityaṃ devaṃ devatānāṃ rūpamadhibhūtaṃ
cakṣurātmandadhate cakṣurātmandadhate

21.1

iti viṃśo 'dhyāyaḥ samāptaḥ
devā vai mṛtyuṃ pāpmānamapajighāṃsamānā brahmaṇaḥ salokatāṃ sāyujyamīpsanta etamabhipvalavaṃ ṣaḍahamapaśyaṃsta etenābhiplavenābhiplutya mṛtyuṃ pāpmānamapahṛtya brahmaṇaḥ salokatāṃ sāyujyamāpustatho evaitadyajamānā etenaivābhiplavenābhiplutya mṛtyuṃ pāpmānamapahṛtya brahmaṇaḥ salokatāṃ sāyujyamāpnuvanti ta etena pūrveṇa tryaheṇābhiplutya gavā caturthe 'hanyayajanta¹
gamanāyaivāyuḥ pañcamamaharupāyantsarvāyutvāya jyotiḥ ṣaṣṭhamahaḥ punaḥ parastātparyāptyamṛtyòreva pāpmano nānvavāyanāya

21.2

gāṃ caturthamaharupayanti tasya tānyeva cchandorūpāṇi yāni caturthasyāhno hotāṃ janiṣṭa cetana ityājyaṃ jātavajjātavadvai caturthasyāhno rūpaṃ
maidhātithaḥ praugo bṛhadvai sāma sṛjyamānaṃ maidhātithaḥ praugo 'nvasṛjyata
tadrūpeṇa karma samardhayatyetadvā ārdhukaṃ karma yadrūpasamṛddhaṃ janiṣṭhā ugraḥ
sahase turāyeti marutvatīyaṃ jātavajjātavadvai caturthasyāhno rūpamugro jajñe
vīryāya svadhāvāniti niṣkevalyaṃ jātavajjātavadvai caturthasyāhno rūpaṃ
taddevasya saviturvāryaṃ mahaditi sāvitramajījanatsavitā sumnamukthyamiti
jātavajjātavadvai caturthasyāhno rūpaṃ te hi dyāvāpṛthivī viśvaśaṃbhuveti
dyāvāpṛthivīyaṃ sujanmanī dhiṣaṇe antarīyatā iti jātavajjātavadvai caturthasyāhno rūpamanaśvo jāto anabhīśurukthya ityārbhavaṃ jātavajjātavadvai
caturthasyāhno rūpamagnirindro varuṇo mitro aryameti vaiśvadevaṃ yajñaṃ
janitvī tanvī nimāmṛjuriti jātavajjātavadvai caturthasyāhno rūpaṃ vaiśvānarāya pṛthupājase vipa iti vaiśvānarīyaṃ tasmintsumnāni yajamāna
ācaka ityāvadāvadvai caturthasyāhnaḥ prāyaṇīyarūpaṃ punaḥprāyaṇīyaṃ hi caturthamaharjāta āpṛṇo bhuvanāni rodasī iti jātavajjātavadvai caturthasyāhno rūpaṃ pra ye śumbhante janayo na saptaya iti mārutaṃ jātavajjātavadvai caturthasyāhno rūpaṃ janasya gopā ajaniṣṭa jāgṛviriti jātavedasīyaṃ jātavajjātavadvai caturthasyāhno rūpamannaṃ caturthenāhnāpnuvanti candramasaṃ devaṃ devatānāṃ diśo 'dhibhūtaṃ śrotramātmandadhate

21.3-2

āyuḥ pañcamamaharupayanti tasya tānyeva cchandorūpāṇi yāni pañcamasyāhno 'gna ojiṣṭhamābharetyājyaṃ pra no rāyā parīṇaseti rāyeti
rayimadrayimaditi vā asya rūpamadhyāsavattatpaṅkte rūpaṃ saṃhāryaḥ praugo
rathantaraṃ vai sāma sṛjyamānaṃ saṃhāryaḥ praugo 'nvasṛjyata tadrūpeṇa karma
samardhayatyetadvā ārdhukaṃ karma yadrūpasamṛddhaṃ kva sya vīraḥ ko apaśyadindramiti marutvatīyaṃ yo rāyā vajī sutasomamicchanniti rāyeti rayimadrayimaditi vā asya rūpametāyāmopa gavyanta indramiti niṣkevalyaṃ
gavyanta iti paśumatyaśumaditi vā asya rūpamudu ṣya devaḥ savitā
hiraṇyayeti sāvitraṃ ghṛtena pāṇī abhipruṣṇute makha iti ghṛtavaddūtamiti
paśumatyaśumaditi vā asya rūpaṃ ghṛtavatī bhuvanānāmabhiśriyeti dyāvāpṛthivīyaṃ ghṛtavattasyoktaṃ brāhmaṇaṃ tataṃ me apastadu tāyate punarityārbhavaṃ suceva ghṛtaṃ juhavāma vidmaneti ghṛtavattasyoktaṃ brāhmaṇaṃ kathā
devānāṃ katamasya yāmanoti vaiśvadevaṃ sahasrasā medhasātāviva tmaneti
sahasrasā iti paśumatyaśumaditi vā asya rūpaṃ pṛkṣasya vṛṣṇo aruṣasya
nū saha iti vaiśvānarīyamapāmupasthe mahiṣā agṛbhṇateti mahiṣā iti
paśumatyaśumaditi vā asya rūpaṃ pra vaḥ sraḍakrantsuvitāya dāvana iti
mārutaṃ gavāmiva śriyase śṛṅgamuttamamiti gavāmiveti paśumatyaśumaditi vā asya rūpaṃ citra icchiśostaruṇasya vakṣatha iti jātavedasīyaṃ
vājintamāya sahyase supinvneti vājavattadetasyāhno rūpamathāsavattatpaṅkte
rūpaṃ paśūnpañcamenāhnāpnuvanti rudraṃ devaṃ devatānāṃ yaśo 'dhibhūtaṃ vīryamātmandadhate

21.4-2

jyotiḥ ṣaṣṭhamahrūpayanti tasya tānyeva cchandorūpāṇi yāni ṣaṣṭhasyāhnaḥ sakhāyaḥ saṃ vaḥ samyañcamityājyaṃ sakhāya iti sarvarūpaṃ sarvarūpaṃ
vai ṣaṣṭhamahastasmātsakhāya iti sarvānevānuvadati saṃhāryaḥ praugo bṛhadvai
sāma sṛjyamānaṃ saṃhāryaḥ praugo 'nvasṛjyata tadrūpeṇa karma samardhayatyetadvā
ṛrdhukaṃ karma yadrūpasamṛddhaṃ mahām̐ indro nṛvadā carṣaṇiprā iti marutvatīyamaruḥ pṛthuḥ sukṛtaḥ kartṛbhirbhūditi ninṛttirantaḥ ṣaṣṭhamaharnīva vā antūṃ
gatvā nṛtyati kadyaṅga hi tata iyātho jāta eva prathamo manasvāniti
niṣkevalyaṃ tasya tadevāntarūpaṃ yadbhūtānuvādi¹ yo dāsaṃ varṇamadharaṃ guhākariti yadetadbhūtamivābhi sodarkaṃ bhavati taddvitīyamantarūpaṃ tadvevasya
saviturvārthaṃ mahaditi sāvitraṃ divo dhartā bhuvanasya prajāpatiriti
diva iti tadamuṣya lokasya rūpaṃ ghṛtena dyāvāpṛthivī abhīvṛte iti
dyāvāpṛthivīyaṃ ghṛtavatsarvadevatyaṃ vai ghṛtaṃ sarvadevatyaṃ ṣaṣṭhamahastasmāddhṛtavatkimu śreṣṭhaḥ kiṃ yaviṣṭho na ājagannityārbhavaṃ śreṣṭho yaviṣṭha iti ninṛttirantaḥ ṣaṣṭhamaharnīva vā antaṃ gatvā nṛtyati kadyaṅ hi tata iyādbudhnamu tya indravanto agnaya iti vaiśvadevaṃ tasya tadevāntarūpaṃ yatsodarkaṃ
vaiśvānarāya dhiṣaṇāmṛtāvūdha iti vaiśvānarīyaṃ ghṛtaṃ na pūtamagnaye janāmasīti ghṛtavattasyoktaṃ brāhmaṇaṃ dhārāvarā maruto dhṛṣṇavojasa iti
mārutaṃ dhārāvarā iti ninṛttirantaḥ ṣaṣṭhamaharnīva vā antaṃ gatvā nṛtyati
kadyaṅa hi tata iyāttvamagne dyubhistvamāśuśukṣaṇiriti jātavedasīyaṃ tvaṃ
tvamiti saprabhṛti yathā vai sodarkamevaṃ saprabhṛtyantarūpamapaḥ ṣaṣṭhenāhnāpnuvanti prajāpatiṃ devaṃ devatānāṃ tejo 'dhibhūtamamṛtamātmandadhate

21.5

tadāhuḥ kasmādvaiśvadevānyevānvāyātyante naikadevatyāni na dvidevatyānīti naikadevatyena yātayāmaṃ bhavati na dvidevatyena vaiśvadevenaiva yātayāmaṃ bhavati tasmādvaiśvadevānyevānvāyātyanta eteṣāmevāhnāṃ sabalatāyā
eteṣāmabhilavānā mayātayāmatāyai jyotiḥ prathamamaharupayanti tasyaivaikāhasya rūpeṇāyaṃ hyekāha uttareṣāmahvāṃ jyotirgī dvitīyaṃ gacchanti hyenenāyustṛtīyaṃ yanti hyenenāgniṣṭomau prathamottame ahanī catvāryukthyāni
madhye brahma vā agniṣṭomaḥ paśava ukthyāni brahmaṇaiva tatpaśūnubhayataḥ
parigṛhyātmandadhate teṣāṃ vā eteṣāṃ caturṇāmukthyānāṃ sahasraṃ stotriyāḥ
sāhasrāḥ paśavaḥ pra sāhastraṃ poṣamāpnoti ya evaṃ veda pṛṣṭhyāntānvā itaścaturaścaturo 'bhillavānupayanti paśavo vā abhilavāḥ śrīḥ pṛṣṭhyāni
paśubhireva tacchriyamabhayataḥ parigṛhyātmandadhate pṛṣṭhyārambhaṇānvā ūrdhvaṃ
viśvajitaścaturaścaturo 'bhilavānupayanti śrīrvā abhilavāḥ paśavaḥ pṛṣṭhyāni śriyaiva tatpaśūnubhayataḥ parigṛhyātmandadhate

21.6

kḷpto vā abhisravaḥ kḷptacchandā yo vai yajñakratuḥ kḷptacchandā bhavati sarvajāgatāni vai tasya nividdhānāni bhavanti tṛtīyasavane tathā
yathāyathaṃ nivido dhīyante tā enānyathāyathaṃ dhīyamānāḥ sarveṣu ca
lokeṣu sarveṣu ca kāmeṣu yathāyathaṃ dadhati tadyatsarvajāgatāni nividdhānāni bhavanti tṛtīyasavane teno yaḥ sarvajāgate tṛtīyasavane kāmaḥ
sa upāpto yadvaivaitāstantyāstriṣṭubho 'harahaḥ śasyante teno yaḥ sarvatraiṣṭubhe
tṛtīyasavane kāmaḥ sa upāpto yadvaivaiṣā tantyā gāyatryaharahaḥ surūpakṛtnuḥ śasyate teno yaḥ sarvagāyatre tṛtīyasavane kāmaḥ sa upāpto yadvevaiṣa ṣaḍahaḥ punaḥ punarabhisravate tasmādabhisravo nāmābhisravante hyanena
svargāya lokāya yajamānāḥ svargāya lokāya yajamānāḥ

Linked texts (4)