Maitrayaniya Upanishad 7.10
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 7.10
- Language
- Sanskrit
7.10.1
svacittadoṣavaśādasrairanyathāvagataṃ, idamevātmatattvamasmākaṃ prajāpatinoktamiti manyamānairiti bhāvaḥ | tat āsuramātmatattvamime pratyacā idānīntanā api mūḍhā avivekina upajīvanti ādareṇa gṛhītvā tiṣṭhanti, abhiṣvaṅgiṇo'tyāsaktāstatparāḥ santa ityarthaḥ | te kiṃlakṣaṇāstaryābhighātinaḥ toryyate'nayeti tariḥ saṃsārasāgarātikramaṇasādhanamātmatattvajñānaṃ, tasyāṃ sādhanatvena bhavati iti vedaśāstraṃ taryaṃ, tasyābhihananaśīlāḥ vedamārgavidūṣakā ityarthaḥ | anṛtābhiśaṃsino jñānādajñānādvāpi mṛṣāvadanaśīlāḥ | yataste'nṛtameva satyamiva paśyanti satyameva paśyantītyarthaḥ | anṛtasya satyatvena darśane dṛṣṭāntamāha, indrajālavaditi | yata evaṃ vedaviruddhaḥ sampradāya āsura evāsatyamūlaścāto yadvedeṣvabhihitamuktaṃ tatsatyaṃ yathārthaṃ tadupādeyamityarthaḥ | yadvedeṣūktaṃ tadeva vidvāṃsaḥ samyakpaṇḍitā upajīvanti ādareṇa gṛhṇanti, na hetuvādapaṭubhirabhihitamityarthaḥ | anayā''khyāyikayopādeyamarthamupadiśati, tasmāditi | brāhmaṇagrahaṇamupalakṣaṇaṃ, traivarṇiko na kadāpyavaidikaṃ vedaviruddhaṃ vedārtha- jñānānupāyarūpaṃ ca śāstrāntaramadhīyītetyarthaḥ | tādṛkśāstrāntarādhyayane doṣaṃ sūcayati, ayamarthaḥ syāt | adhamāsuradṛṣṭyopātto'dhaḥpātarūpo'rthaḥ phalaṃ syāditi bhayāditi vākyaśeṣaḥ |
7.10.2
yadvaitaduktaṃ tatsatyamiti yaduktaṃ tatra veda eva kathamiti jijñāsāyāṃ tasya tattvaṃ vaktumuttaro'nuvākaḥ pravartate etadvāveti | "etadvāva tatsvarūpaṃ 0 parimitaṃ tejaḥ" iti | etadvāvaitadeva tasya vedasya svarūpaṃ yannabhaso brahmākāśasya khe hṛdayasuṣire'ntarbhūtasya madhye siddhasya, yatparamanupūyamānaṃ tejaḥ sarvāvabhāsakaṃ caitanyasvarūpaṃ tattajastredhā prādhānyamāśrityābhihitamuktaṃ pūrvaṃ, agnau āditye prāṇe ca vibhāvyamānamityarthaḥ | tathā ca yadagnyādyātmanā bahiravabhāsakaṃ tejastadeva khe'ntarbhūtasya nabhasaḥ paraṃ tejastadeva ca vedasya svarūpamityuktaṃ bhavati | tadevaivaṃlakṣaṇaṃ tejaḥ prathamamoṅkārātmakamānīdityāha, etadvāveti | yadomityetadakṣaraṃ prasiddhamasti tadetadvāva khe'ntarbhūtasya nabhaso rūpamabhivyaktaṃ rūpāntaramityarthaḥ | kuta etadityata āha, aneneti | etat tejo'nenaivomityevamātmakenākṣareṇa rūpeṇa tadudguhya-
7.10.3
tyunnatabudhnaṃ bhavati bījasyevocchūnatā vedasyādyāvasthārūpaṃ jāyata ityarthaḥ | tat udayati uṅgacchati aṅkura ivāntarnādarūpapraṇavākāraṃ bhavati, tataḥ krameṇocchvasatyucchvāsa iva dīrghasvareṇoccāraṇasthānaṃ prāpyākṣararūpamavatiṣṭhata ityarthaḥ | evamabhivyaktapraṇavākārabrahmatejorūpo vedo'jasraṃ nairantaryeṇa brahmadhīyālambaṃ, viśliṣṭapāṭhaḥ chāndasaḥ, brahmabuddherūpāsanātmikāyā ālambanamityarthaḥ | vāśabdāt brahmatattvabuddhyālambanaṃ cetyarthaḥ | adhikāribhedāt buddhidvayālambanatvavikalpārtho vā vāśabdaḥ | athaivā'syāmevāvasthāyāmetat tejaḥ praṇavamātrākāraṃ sat samīraṇe koṣṭhagate prāṇe ghoṣavati sahakāriṇi sampanne sati dūtiśeṣaḥ | prakāśaṃ prakṣipati tyajati iti prakāśaprakṣepakaḥ, jaṭharakuharacāryagnistasyauṣṭhyasthāne bhavaṃ prakāśaprakṣepakauṣṭhyasthānīyaṃ tantejo'nuprasaratītyuttaratrānvayaḥ | anuprasaraṇaprakāraṃ dṛṣṭāntena spaṣṭayati, etaditi | etadanuprasaraṇaṃ dhūmasyeva draṣṭavyaṃ, yathā dhūmo nabhasi samīraṇe vāyau vāti mati praśākhayaiva prakṛṣṭayā śākhayā śākhākārayā lekhayotkramyorddhadeśaṃ gatvā vṛkṣasya skandhāt skandhamanusarati tattatskandhairabhihanyamānastattadākāratāmaśnute, tathaitadbrahmatejo mūlādhāroparyagnimaṇḍale tatrasthenāgninā mantṛtte'bhivyaktaṃ ghoṣavatprāṇavāyunāgnau dhmyamāne tameva vāyumagniṃ
7.10.4
copādhimavalambya prathamaṃ nādamātrapraṇavātmanāvirbhūya krameṇa hṛtkaṇṭhatālvādisthānaiḥ prasaraṇavicchedairabhihanyamānaṃ nānāvarṇātmanodbhūya nānāvedaśākhātmakaṃ bhavatīti dārṣṭāntikaṃ yojyaṃ | evamekarūpasya caitanyajyotiṣo'nekarūpavedātmanā prasaraṇe dṛṣṭāntamuktvā prasaraṇenāvasthāntaraṃ gatasyāpi na svabhāvānyatvaṃ svarūpavināśo vetyatra dṛṣṭāntadvayamāha, apsu prakṣepuka iti | prakṣepa eva prakṣapakaḥ, yathā lavaṇasya piṇḍībhūtasyāpsu prakṣepo na lavaṇasvabhāvahānikarastadavasthasyā'pi lavaṇarasānapāyāt, yathā vā ghṛtasyauṣṇyamuṣṇasaṃsargo na ghṛtamanyathayati evamidamapītyarthaḥ | ābhyāṃ dṛṣṭāntābhyāmayamapyarthaḥ sūcitaḥ, yathā jalāgnupādhivigame lavaṇaghṛtayoḥ pūrvāvasthāpattiḥ piṇḍākāreṇa tathā brahmatejaso'pi kāyāgniprāṇamanaādyupādhyapagame svarūpeṇa cidghanāvasthāpattiriti na vedasyānityatvamiti | idānīṃ suptaprabodhavat jhaṭiti vedātmanā cidāvirbhāve dṛṣṭāntamāha, abhidhyāturvistṛtirivaitaditi | etadvedarūpeṇa caitanyaprasaraṇamabhidhyāturbhidhyānakartuḥ saṅkalpamātreṇa prāsādādikāryanirmāturyogeśvarasya vistṛtirvistāra iva, ayamīśvaracidvistāro veda ityarthaḥ | atrāsminnarthe udāharanti pṛcchati śiṣya ityarthaḥ | kiṃ tadāha, atha kasmāditi | uttaramāha, yasmāditi |
7.10.5
yasmāduccāritamātra evāyaṃ vedaḥ praṇavātmā sarvaṃ śarīraṃ jagadityetat vidyotayati prakāśayati tasmādvaidyuta iti veda ucyata iti yojanā | yasmādbhūtapiṇḍavahnaubhūtavedāvasthā praṇavātmakamidaṃ brahmāsīt tasmādomityanenaitadaparimitaṃ brahma teja upāsīta praṇavamālambya brahma dhyāyītetyarthaḥ | etaduktaṃ bhavati sarvavedārthāvalambananibandhanā hi sarve kāmāḥ puruṣārthabhūtāḥ prasiddhāḥ, te sarve praṇavālambanaṃ brahma dhyāyato bhavanti praṇavasya sarvavedātmakatvādvrahmaṇaśca sarvārthātmakatvāt sarvapuruṣārtharūpatvācceti | vedodgamasyānantaraṃ nirūpaṇāt tadarthaprakāśakāḥ ślokā manaḥkāyāgnimāhantītyādaya evātra yadyapi niveśa yituṃ yuktāstathāpi oṃmityanenaitadupāsīteti parasya tejasa upāsanavidhānādupāsyasya tejaso viśeṣāvasthātrasthānaṃ vaktuṃ madhye puruṣa ityādayaḥ ślokā upāttāḥ | teṣāñca cākṣuṣaḥ svapnacārī ceti paratra vartiṣyamāṇaiḥ ślokairekavākyatā boddhavyā | tathā ca yathāpāṭhakramamiha vyākhyāne'pyarthakrameṇaivārthasaṅgatirdraṣṭavyā | “puruṣaścākṣuṣo ॰ dvidhā satī” iti | yo'yaṃ dakṣiṇe'kṣiṇyavasthitaścākṣuṣaḥ puruṣaḥ prasiddho draṣṭā ayamindraḥ parameśvaraḥ, yā
7.10.6
devatā savye vāme'kṣiṇyavasthitā iyamasyendrasya jāyā patnīti yojanā | uktañca bṛhadāraṇyake ‘indho ha vai nāma yo'yaṃ dakṣiṇe'kṣan puruṣastaṃ vā etamindham̐ santamindra ityācakṣate parokṣeṇa’ (a0 6) iti | ‘atha yadāme'kṣiṇi puruṣarūpameṣāsya patnī virāṭ’ (a0 6) iti ca | iyamanayorjāgradavasthoktā | svapnamāha, samāgama iti | hṛdayāntargate suṣau chidre nāḍījālasamāvṛte tayorindrendrāṇyoḥ samāgama ekasthāne'vasthānaṃ mithunībhāva ityarthaḥ | tayorantarhṛdayākāśe suptayostejastejanaṃ jīvanamannamiti yāvat, tadyallohitasya piṇḍaḥ pariṇāmastadubhayostayorannamityarthaḥ | tathā ca bṛhadāraṇyake ‘tayoreṣa saṃstāvo ya eṣo'ntarhṛdaya ākāśo'thainayoretadannaṃ ya eṣo'ntarhṛdaye lohitapiṇḍo'thainayoretat prāvaraṇaṃ yadetadantarhṛdaye jālakabhiva’ iti yadannaṃ pānañcopayujyate prāṇibhistadaudaryeṇāgninā pacyamānaṃ sthūlamadhyamāṇiṣṭhabhāgatāmāpadyate, tatra sthūlo bhāgaḥ puriṣamūtrādirūpo bahirgacchati, madhyamastu nāḍīdvārā sarvaṃ śarīraṃ rasalohitamāṃsādirūpeṇa pariṇamyā'nupraviśati, aṇiṣṭhastu manaādīnupacinoti | tatra yo madhyamo rasabhāgaḥ sa lohitapiṇḍa ityucyate tasya śarīrasthitihetutvāt, tayostadannamiti tātparyārthaḥ | idānīṃ tayoḥ sañcaraṇamārgamāha, hṛdayāditi |
7.10.7
yā nāḍī hṛdayānnirgatā tāvadāyatau dīrghā yāvaccakṣurato'smiṃ ścakṣuṣi pratiṣṭhitā, sarato'syāmindrendrāṇyāviti vā sārayatyetāviti vā sāraṇī nāma nāḍī sañcaraṇamārgabhūtā ekāpi satī tayordvayoḥ savyadakṣiṇakṣi prāptyekatvāt dvidhocyate ityarthaḥ, ' athainayoreṣā sṛtiḥ sañcaraṇī yaiṣā hṛdayādūrddhā nāḍyuccarati ' (bṛhadā0) iti śrutyantaraṃ | evamanayorjāgratsvapnāvasthātmasañcaraṇamārgā uktāḥ | idānoṃ suptiprāptikrameṇāvasthātrayātītaṃ turīyaṃ padamekarasaṃ tattvamanayorvaktavyaṃ tadihārthārduktameveti siddhavatkṛtya prakṛtaṃ vedāvirbhāvaviṣayaṃ ślokajātamudāharati "manaḥ 0 evamāṅgaḥ" iti | udbuddhāryavāsanatayātmavivakṣānugṛhītayā buddhyā niyuktaṃ manaḥ kāyāgniṃ śarīrasthitasūkṣmarūpamagnimāhanti prabodhayati, sa kāyāgnirmārutaṃ vāyuṃ prāṇākhyaṃ prerayati vyāpārayati ghoṣavantamāpādayatītyarthaḥ | mārutastūrasi caran sañcaran mandraṃ svaraṃ ghoṣaṃ janayati, tataḥ khajāgniyogāt nirmanthanakāṣṭhaṃ khaja ityucyate, khajasthānīyenāgninā yogāddhṛdi uraḥpradeśe samprayuktaṃ samyagāloḍitaṃ tanmārutasvarūpaṃ manovṛttyuparaktaṃ prathamamaṇoḥ
7.10.8
sūkṣmāt kevalānmārutāddhi yasmāt aṇureva mandrasvarātmako jātaḥ saḥ, punaḥ kaṇṭhadeśe prāptaṃ dviraṇurddiguṇitaṃ, punarjihvāgradeśe gataṃ tryaṇukaṃ triguṇitaṃ viddhi | evaṃ vinirgataṃ krameṇābhivyaktaṃ varṇajātaṃ, mātṛkaṃ sarvapadavākyānāṃ yonibhūtamāhuradhyātmavida ityarthaḥ | hṛdi samprayuktamaṇa hyaṇurrdiraṇuriti yadi pāṭhastadā hṛdi samprayuktamaṇu tato hyaṇorddiṃraṇvityādi yojyaṃ | idānaum̐ sarvaṃ śāstrārthaṃ vidvatpraśaṃsābhiṣeṇopasaṃharati “na paśyan 0 sarvaśaḥ” iti | etasmin śāstre yat tattvaṃ śābdabrahmaṇaḥ parasya ca brahmaṇo'nekavidhamupapāditaṃ tadyathoktavidhinopāyopeyabhāvena paśyan svānubhavamāpādayan yo bhavati sa mṛtyuṃ saṃsāraṃ punarna paśyati na rogaṃ paśyati vyādhiṃ na paśyatītyarthaḥ | uta api duḥkhatāṃ duḥkhamityetat ādhimapi na paśyatītyarthaḥ | dehadvayasambandhābhāvānnādhivyādhiprasaṅgo janmamṛtyujarādiprasaṅgo vāsya sambhavedityarthaḥ | hi yasmāt paśyan jñānī sarvaṃ paśyati sarvamādhivyādhyāspadaṃ viṣayatvenānubhavati na svadharmatvenetyarthaḥ | yadā paśyan hi jñānī sarvaṃ sarvātmakaṃ brahma paśyati, ataḥ sarvaśaḥ sarvātmanā sarvaṃ brahmāpnoti brahmaiva bhavatītyarthaḥ | tasmā-
7.10.9
dyathoktavidhinā parāparabrahmatattvāvadhāraṇameva paramapuruṣārthasādhanaṃ paramānandādvayaṃ brahmauvātmābhedenāvirbhūtaṃ puruṣārtha iti siddhamityupasaṃhārārtho yojyaḥ | yat punarindrendrāṇyoḥ suṣuptaṃ turīyañca padaṃ vaktavyaṃ siddhavatkṛtamityuktaṃ tadidānoṃ prapañcayanto vedyatattvamupasaṃharati “cākṣuṣaḥ ॰ mahātmana iti” iti | yaḥ pūrve puruṣaścākṣuṣa ityādau dakṣiṇasavyyākṣṇorindrendrāṇīrūpamithunātmanā jāgradavasthābhoktātmā nirdiṣṭaḥ sa iha cākṣuṣa ucyate | sa eva hṛdayanāḍīsuṣireṣu sañcaran vāsanāmayaviṣayadraṣṭā svapnacārī bhavati | ubhayavidhadarśanavṛttyuparame ca suptaḥ suṣuptiṃ gataḥ sa bhavati | evamete trayastisṛṇāmavasthānāṃ bhoktāro viśvataijasaprājñasaṃjñakā uktāḥ | yastu suptāt paraḥ śuddha ātmā sa uktaviśvādyātmatrayāpekṣayā turīya ucyate, evamuktaprakāreṇāsya cidātmano bhedāścatvāraḥ prasiddhāḥ, tebhya steṣu madhye tebhyo vā viśvādibhyo viśvādyapekṣayā turyaṃ turīyaṃ caturthaṃ padaṃ mahatttaramatiśayena mahadatyantamaparicchinnamityarthaḥ | turīyasya mahatttaratvamupapādayati, triṣviti | triṣu jāgradādiṣu sthāneṣvekapāt turīyākhyaṃ brahma caret sarvakalpanādhiṣṭhānatvenānugataṃ vartata ityarthaḥ | tripād brahma viśvataijasa-
7.10.10
prājñākhyaṃ uttare uttarasmiṃsturīye carati tadāśritaṃ sad vartata ityarthaḥ | etaduktaṃ bhavati, kāryaṃ kāraṇamiti jagato'vasthādvayaṃ prasiddhaṃ, tatra kāryaṃ sthūlaṃ sūkṣmañceti dvividhaṃ, tayoḥ sthūlakāryopādhirviśvaḥ, sūkṣmakāryopādhistaijasaḥ, etayoḥ svasvopādhipāratantryāt tāvanmātraparicchinnāviti naitau mahattarau, kāraṇāvasthajagadbījopādhistu prājñaḥ sakāraṇasya svopādheḥ kāryavyāpitvādavasthāntaramapi vyāpnuvan pūrvāpekṣayā vyāpaka iti mahān bhavati, etat tritayaṃ yenānavacchinnaprakāśātmanā sākṣiṇā bhāsyate yatsattayā ca saditi vyavahriyate tat turīyaṃ kāryakāraṇopādhidvayarahitaṃ paricchedakābhāvādaparicchinnaṃ mahattaramiti | taduktaṃ 'kāryakāraṇabaddhau tāviṣyete viśvataijasau | prājñaḥ kāraṇabaddhastu dvau tu turye na sidhyataḥ' iti | tarhi kiṃ paricchinnāparicchinnarūpeṇātmabhedo'ṅgīkṛto netyāha, satyeti | satyamanidaṃ cidātmarūpaṃ, anṛtaṃ parāgrūpamavasthātrayatadabhimānilakṣaṇaṃ, tābhyāṃ parasparādhyastābhyāmupabhogo vyavahāraḥ satyānṛtopabhogaḥ, sa evārthastasmāt tannimittaṃ
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit