Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s16: प्रस्तरविधानम्
Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s16
- Language
- English
प्रस्तरविधानम्
v3.c24.s16.1
प्रस्तरस्य विधिं वक्ष्ये शास्त्रे संचित्यतेऽधुना ।
अधिष्ठानत्रिपादं वा समं वा पादमधिकम् ॥ १ ॥
अर्धत्रिपादमाधिक्यं तत्समाधिकमेव वा ।
षड्विधं कुट्टिमोत्तुङ्गं प्रस्तरोदयमीरितम् ॥ २ ॥
अथवा हस्तमानेन देवजातिवशो(शादु)च्यते ।
सप्तहस्तं समारभ्य सार्धवेदकरान्तकम् ॥ ३ ॥
अष्टांलिकहान्येन षड्विधं प्रस्तरोदयम् ।
देवानां भूसुराणां च भूपतीनां(ति)युवराजयोः ॥ ४ ॥
वैश्यानां शूद्रजातीनां सप्ता(ष्टानि) जातिवशात्क्रमात् ।
अथवा पादतुङ्गार्धं तत्समं वा विशेषतः ॥ ५ ॥
चतुर्भागैकहीनं वा तत्पादाधिकमेव च ।
अर्धाधिकं त्रिपादं वा तत्समाधिकमेव वा ॥ ६ ॥
एतत्तु षड्विधं प्रोक्तं युक्त्या तत्प्रस्तरोदयम् ।
अथवा पादोदये चाष्टभागं कुर्याद्विचक्षणः ॥ ७ ॥
सप्तषट्पञ्चभागाधित्रिभागद्धांशमेव च ।
एवं तु षड्विधं प्रोक्तं प्रस्तरोधं मुनीश्वरैः ॥ ८ ॥
उत्तरादिप्रदेशान्तं सर्वेषां प्रस्तरोदयम् ।
कपोतं प्रस्तरं चैव मञ्चं प्रच्छादनं तथा ॥ ९ ॥
गोपाने च वितानं च वलभी मत्तवारणम् ।
विधानं च लुपं चैवमेते पर्यायवाचकाः ॥ १० ॥
प्रस्तरोत्सेध सर्वेषामङ्गैः सर्वमिहोच्यते ।
उत्सेधं चैकत्रिंशं तु भागं कुर्याद्विचक्षणः ॥ ११ ॥
चोत्तरं सार्धवेष्टांशमंशं तद्वाजनं भवेत् ।
वलभो(भ्यु)त्सेधं बन्ध्यंशं सार्धांशं वाजनं भवेत् ॥ १२ ॥
v3.c24.s16.2
उत्तरोष्ठं त्रयांशं वा वाजने चैकभागिकम् ।
तत्समं क्षुद्रपद्मं स्याद्वयं चोर्ध्वं महाम्बुजं ॥ १३ ॥
तदूर्ध्वे वाजनं चैकं धातुभागं कपोतकम् ।
आलिङ्ग्यमंशकं चैवमेकार्धमन्तरितं तथा ॥ १४ ॥
द्व्यंशकं प्रस्तरं चैव सार्धांशं वाजने भवेत् ।
उत्तरार्धं (र्ध्वं) चतुष्पञ्चषट्सप्ताष्टकं भवेत् ॥ १५ ॥
तत्तदेकांशमानेन हर्म्यपादं तु बाह्यकं ।
यन्मानोरस्यमानेन चोत्तरं (र) निर्गमं भवेत् ॥ १६ ॥
उत्तराद्वाजनं चैव तत्समं निर्गमं भवेत् ।
वलभी [तत्]समं वापि त्रिपादं निर्गमं भवेत् ॥ १७ ॥
तदूर्ध्वे वाजनं युक्त्या तच्चतुर्थांश (शं) निर्गमम् ।
कपोत तत्समं वापि वाजनं (निर्गमं) तु बहिर्भवेत् ॥ १८ ॥
अथ त्रिपादमर्धं वा पादं वा निर्गमं न्यसेत् ।
आलिङ्गपादबाह्यस्य निम्न (र्ग) मेवं तु कारयेत् ॥ १९ ॥
तस्मादन्तरितं चोर्ध्वं तत्समं निर्गमं तु वा ।
त्रिपादं चार्थमेवं वा प्रति(ति) तत्समं (म) निर्गमम् ॥ २० ॥
ऊर्ध्वं वाजनमुखे तु निर्गमं पादवाह्यतः ।
प्रतिं च प्रस्तरं चैव प्रतिवाजनमेव च ॥ २१ ॥
अन्यन्तं चावसानं च विधानं च विधानकम् ।
एतत्सर्वमिति प्रोक्तं पर्यायाख्यानि पण्डितैः ॥ २२ ॥
प्रतिरूपं दलाकारं वाजनं च द्वयंशिकम् ।
वाजनं शेपगां वेत्रं पट्टमुत्तर (रं) पट्टिका ॥ २३ ॥
कम्पं दृकं (त्रिकं) च मन्दादि चान्तरितं पर्यायमेव च ।
तुलादण्डं जयन्ती [च] फलका पर्यायवाचकम् ॥ २४ ॥
कपोतं वक्रहस्तं च लुपा गोपानकं तथा ।
चन्द्रमेतत्सु सर्वोक्ति (वं) प्रोक्तं पर्यायवाचकाः (कम्) ॥ २५ ॥
संप्रहं मुष्टिबन्धं च मद्गलो (लमु) द्धृतहस्तकम् ।
वलभी धारणं चैवमेते पर्यायवाचकाः ॥ २६ ॥
v3.c24.s16.3
तदूर्ध्वे वल्क्रियाः सर्वे(सर्वा) नाटक्रान्तमुपालिका ।
वल्लिका पत्रवल्ली च चित्राङ्गं कुलिकाङ्घ्रिकम् ॥ २७ ॥
एतत्पर्यायवाक्यानि पुरातनमुनीश्वरैः ।
उत्तरं वाजनमाधारमाधेयं शयनं तथा ॥ २८ ॥
उद्भूतं च मूर्धकं चैव महातौलि खवंशकम् ।
प्रच्छादनसमा(स्व चा)धारमेतत्पर्यायमीरितम् ॥ २६ ॥
पूर्वभागिकमानेन चोत्तरोष्ठं गुहांशकम् ।
तदूर्ध्वे कम्पमेकेन वलभीतत्समोदयम् ॥ ३० ॥
नन्दकरमञ्जवत्कुर्यात्तदूर्ध्वेऽर्धेन वाजनम् ।
द्वांशार्थं मुष्टिबन्धं चारितोध्वेऽर्धेन वाजनम् ॥ ३१ ॥
द्वयं मृणालकोतुङ्गमेकांशेनोर्ध्वकन्धरम् ।
तदूर्ध्वे क्षेपणं कुर्यात्पद्मं तु तत्समं भवेत् ॥ ३२ ॥
तदूर्ध्वे वाजनं ह्यंशं पत्रवल्यादिभूषितम् ।
कदलीस्तम्भसञ्जाता पुष्पवती सुखालिका ॥ ३३ ॥
तदूर्ध्वे द्व्यंशमाधारं पट्टं चार्धेन वाजनम् ।
अध्यर्धं मुष्टिबन्धं च वाजनं चैकभागिकम् ॥ ३४ ॥
तदूर्ध्वे च द्विभागेन महावाजनमीरितम् ।
तदर्धेनाब्जं तस्याधो शोभयेत्समलङ्कृतम् ॥ ३५ ॥
तदेव तुङ्गार्धमानेन चैतक्रियाङ्गमेव च ।
तदूर्ध्वे पादमूलोष्ठ (खं) तत्तद्भागेन विन्यसेत् ॥ ३६ ॥
तदूर्ध्वे द्व्यंशभागेन चालिङ्गोदयमेव च ।
सदूर्ध्वे वाजनं व्यंशं त्रियंशा (त्रयांशम) न्तरितं तथा ॥ ३७ ॥
एकांशं चोध्वैकम्पं स्यात्प्रति (तिं) द्वयंशेन कारयेत् ।
तदूर्ध्वे वाजनं व्यंशं षट्षट्भागोदयं भवेत् ॥ ३८ ॥
अथवा प्रस्तरोत्सेधं त्रिशद्भाग (गे) विभाजिते ।
उत्तरोष्ठ (खं) त्रिभागं स्यात्कम्पमेकेन कारयेत् ॥ ३६ ॥
ऊर्ध्वं वलभि (भी) युग्मांशं वाजने चैकभागिकम् ।
कपोतं पञ्चभागं तु सं (सां) शमालिङ्गमेव च ॥ ४० ॥
v3.c24.s16.4
द्विभागा(गम)न्तरितं चैव निष्क्रमर्धेन कारयेत् ।
तदूर्ध्वेऽप्यर्धभागेन प्रतिवाजन(नं) कारयेत् ॥ ४१ ॥
तदूर्ध्वे कन्धरं द्वयंरं वाजनं चैकभागिकम् ।
तदूर्ध्वे गृहं (प्रोषं) युगांशमेकभागेन वाजनम् ॥ ४२ ॥
वेदांशं तत्कपोतोच्चमर्धनालिङ्गमेव च ।
अंशमन्तरितं चोध्वें निष्क्रमर्धेन योजयेत् ॥ ४३ ॥
अंशेन प्रस्तरं चैव सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
तदेव मून(ल) गोपानमूर्ध्वे द्वयंशेन वाजनम् ॥ ४४ ॥
तदूर्ध्वे पञ्चभागेन कूटिकाङ्घ्रीरुतुङ्गतम् ।
तत्प्रदेशे विशेषोऽस्ति नाटकाराम(कै)र[व्य]लङ्कृतम् ॥ ४५ ॥
कपोतक्षुद्रनास्यङ्गैः पत्रवल्यादिभूषितम् ।
प्रस्तरे सर्वदेशे तु मकरादिविभूषितम् ॥ ४६ ॥
मकरैरभैरैर्युक्तं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
एकदण्डं द्विदण्डं वा सार्धदण्डमथापि वा ॥ ४७ ॥
क्षुद्रनासं विशालं स्यात्तुङ्गं गोपानसीमकम् ।
अधःपादवशा[न]न्यस्य(स्यं) सर्वेषां क्षुद्रनासिकम् ॥ ४८ ॥
कर्णपादवशात्क्षुद्रनासि(सं) स्तम्भाग्रमर्धकम् ।
षडधिकं तु विंशांशं भागं तु प्रस्तरोदयम् ॥ ४९ ॥
त्रिभागं चोत्तरोत्तुङ्गमूर्ध्वे अं(चा) शेन वाजनम् ।
तदूर्ध्वे पद्ममुङ्गं (द्यमंशं) स्याद्वाजनं चैकभागिकम् ॥ ५० ॥
मुष्टिकन्धं त्रिभागं स्यादंशेन वांजने भवेत् ।
त्र्यंशं मृणालिकोत्तुङ्गं चोशेन वांजने भवेत् ॥ ५१ ॥
युगांशं पट्टिकोत्तुङ्गं वाजनं चैकभागिकम् ।
अर्धैन कम्पमंशेन पद्ममर्धेन वाजनम् ॥ ५२ ॥
कपोतं बन्ध(न्धु) भागं स्यादर्धनालिङ्गमेव च ।
वाजनं तत्समं तु स्यादंशेनान्तरितं तथा ॥ ५३ ॥
तदूर्ध्वे चैकभागेन प्रतिवाजन(नं) संयुतम् ।
नाटके वत्सपादैश्चाधो(धः) पाद(दं) समन्वितम् ॥ ५४ ॥
v3.c24.s16.5
तदूर्ध्वोर्ध्वं च सर्वेषां तत्पादं बहिनिर्गमम् ।
एकदण्डं द्विदण्डं वा त्रिदण्डं वाथ निर्गमम् ॥ ५५ ॥
भूतरूपगणैश्चैव यक्षविद्याधरै(रैस्) तथा ।
नरैर्वा नाटकाङ्गं तु कुर्याद्देवालयादि(दी)नाम् ॥ ५६ ॥
यक्षविद्याधरादीनां भूपहर्म्ये तु योजयेत् ।
हर्म्यान्तरङ्ग्याः सर्वे(र्वाः) नृणां नाटकसंयुतम् ॥ ५७ ॥
सर्वेषां मुष्टिबन्धानां कुर्यात्पादे(दान्) ऋजुस् (जून्) तथा ।
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ५८ ॥
एतत्तु प्रस्तरस्योर्ध्वं नाटकस्योर्ध्वशा(स्यां)शवत् ।
कुर्यादेतत्कपोतं स्यादष्टभागाधिकं तथा ॥ ५९ ॥
शेषं तु पूर्ववत्कुर्यात्प्रस्तरं चाष्टभेदकम् ।
प्रस्तरोषमिति प्रोक्तं प्रच्छादनमिहोच्यते ॥ ६० ॥
प्रासादादीनि(नां) सर्वेषां प्रच्छादनादिलक्षणम् ।
उत्तरान्तत्रिकान्तं वा वल्लभी चोर्ध्वमेव वा ॥ ६१ ॥
कपोतान्तकमेवं स्यात्तस्योर्ध्वं प्रस्तरांशकम् ।
एतत्प्रच्छादनात्(न)स्थाने दण्डं चोपरि शाययेत् ॥ ६२ ॥
एतद्द्वारवंशादीर्घं तस्योपरि जयन्तिकाम् ।
दारुदण्डं शिला वापि इ(चे)एकेन जयन्तिकाम् ॥ ६३ ॥
अथवा दारुजयन्तिश्च शिला चेत्स[ह] दण्डकम् ।
विनादण्डं तथा कुर्यात्पाषाणं फलका(कां) न्यसेत् ॥ ६४ ॥
एतत्सर्व्वांतये कुर्याद्देवहर्म्ये विशेषतः ।
शुद्धं मिश्रं च संकीर्णं त्रिविधं तद्वशान्न्यसेत् ॥ ६५ ॥
एकद्रव्यं तु शुद्धं स्याद् द्विद्रव्यं मिश्रकं भवेत् ।
त्रिद्रव्यैस्तु संकीर्णं तज्ज्ञात्वा कारयेद्बुधः ॥ ६६ ॥
केवलं चेष्टकाहर्म्यं दारुप्रच्छादनम(ना)न्वितम् ।
शिलाहर्म्ये शिलातैलि कुर्यात्तत्तद्विशेषतः ॥ ६७ ॥
कर्णं च पट्टिकायुक्तं मध्यं मध्यावसानकम् ।
चतुरश्रा(श्रमा)यताश्रं वा यथा कर्मानुकूलतः ॥ ६८ ॥
v3.c24.s16.6
एकपट्टं द्विपट्टं वा त्रिपट्टो(ट्टमू)ध्वं तथोच्चयेत् ।
तन्मध्ये फलकं वापि शिला तैला(लि)जया(य)न्तिकम् ॥ ६६ ॥
लुपाकारं तु [पूर्व]वत्कुर्याद्दलस्याकृतिः(तिम्) एव वा ।
एवं गेहे प्रोक्तं मम दृष्टमर्थं तु कारयेत् ॥ ७० ॥
कुर्याद्दिशि तुलां वापि पट्टस्योपरितस्तु वा ।
तन्मध्ये(ध्य) देश(शे) दारुखा[च] दण्डं कृत्वा प्रयोजयेत् ॥ ७१ ॥
एतत्प्रच्छादनं गेहे प्रोक्तं मम(ह्यं) मुनीश्वरैः ।
अन्य[द्व]वास्तुनि(स्तूनां) सर्वेषां प्रच्छादनमिहोच्यते ॥ ७२ ॥
मध्ये प्रागुक्तवत्कुर्यात्तदूर्ध्वं प्रस्तरमेव च ।
बाह्ये प्रागुक्तवत्सङ्गं प्रस्तरं तु यथोचयम् ॥ ७३ ॥
कुर्यादधःप्रदेशे स्यान्मध्ये वृत्तमुत्तरोपरि ।
महाभारं तुलां वापि क्षुद्रदण्डमथापि वा ॥ ७४ ॥
आधारपट्टसंयुक्तं सतुलां तु जयन्तिकम् ।
प्रस्तरावृतमध्योध्वं तुला(ल)या छादयेत्ततः ॥ ७५ ॥
तद्दिधानस्य(स्या)धोदेशे क्षुद्रपट्टैर्म(र्नै) लक्षकम् ।
अथवा चतुरश्रैश्च कुर्यात्तत्र विशेषतः ॥ ७६ ॥
तत्र पट्टैश्चतुष्कानां सन्धिर्मध्ये तु कुर्या(ङ्क)लम् ।
पादेषु फुल्लपद्मं च कुर्याद्युक्त्या च शोभितम् ॥ ७७ ॥
मध्यरङ्गं तदुद्दिश्य चोध्वैऽलङ्कार (रं) वक्ष्यते ।
उत्तरस्याधोदेशे तु पूर्वोक्तचरखामके ॥ ७८ ॥
बोधिकाकृति(तिं) विज्ञात्वा (य) स्तम्भस्यार्धप्रदेशतः ।
पीनकचोपरि प्रान्ते पालिकाकृति(तिं) विन्यसेत् ॥ ७६ ॥
तदूर्ध्वं नाटकाङ्घ्रेश्च पालिका द्विगुणोन्नतम्(ता) ।
तदूर्ध्वं मृणालिकोत्तुङ्गं नाटकोन्नत [तत्] समम् ॥ ८० ॥
महाबोधिसंयुक्तं मृणालोपरि विन्यसेत् ।
तन्महाबोधिकाचो(को) चैं [च] महातौलिं न्यसेद्बुधः ॥ ८१ ॥
बोधिका (या) पूर्ववत्तुङ्गं तत्समं तौलिकोन्नतम् ।
महातौलि विना कुर्यादाधारार्थ(र्धं) तु पट्टिका ॥ ८२ ॥
v3.c24.s16.7
पूर्वोक्तप्रस्तराङ्गैश्च यन्मानोरस्यवर्गकम् ।
आधारस्योपरि प्रान्ते कुर्यात्तु शिल्पि(ल्प)वित्तमः ॥ ८३ ॥
ऊर्ध्वं प्रच्छादनं कुर्यादथवाधारचो(स्यो)र्ध्वके ।
एतत्प्रच्छादनं कुर्यात्पूर्वेवत्समलङ्कृतम् ॥ ८४ ॥
एवं तु चोर्ध्वालङ्कारं मध्यरङ्गे तु विन्यसेत् ।
तत्तुल्यं पूर्ववत्कुर्याच्छ्लेषं युक्त्या प्रयोजयेत् ॥ ८५ ॥
तद्बहिः प्रान्तभक्तीनां प्रच्छादनमिहोच्यते ।
प्रागुक्तमूलपादानां स्तम्भे च प्रतिपादके ॥ ८६ ॥
तदूर्ध्वं चोत्तरं न्यस्य(सेद्) वाजनं मुष्टिबन्धनम् ।
मञ्चाल(लं) वाजनं वापि चोत्तरादि यथोर्ध्वके ॥ ८७ ॥
कुर्यात्तु तस्य चोर्ध्वे तु दण्डैस्तत्क्षोभिकां न्यसेत् ।
त्रिचतुष्पञ्चषण्मात्रं दण्डान्तरविशालकम् ॥ ८८ ॥
तत्तद्द्विगुणदण्डं स्याद्युक्त्या बलवशान्यसेत् ।
चतुरश्रं चतुः(तुष्)पट्टं तुलानामाकृतिस्तथा ॥ ८९ ॥
पत्रवल्यादियुक्तं वा यथाशोभं तु कारयेत् ।
तदूर्ध्वे जयन्तिकं स्यादन्तराले तु विन्यसेत् ॥ ६० ॥
अथवा चोत्तरा सर्वे(र्वा) सान्तःप्रान्तरोत्त(रान्त)रम् ।
यत्तच्छक्तिविशालत्त्वं प्रस्तरं स्यात्तदन्तरम् ॥ ६१ ॥
बाह्यरूं चोत्तरं सर्वं युक्त्या काष्ठवशान्यसेत् ।
तस्यान्तः पादमध्यान्तः प्रस्तीर्यात्तु यथोत्तरम् ॥ ६२ ॥
एतत्तु सर्वतोभद्रमल्लचाकृतिरिहोच्यते ।
तदेव कर्णवशाद्दृशं प्रस्तीर्यात्तु सर्वशः ॥ ६३ ॥
उत्तरैः प्रागुक्ताङ्घ्रिः स्यात्तद्रुशालपरितो न्यसेत् ।
तदेवान्तमलक्षं च कर्णयोश्चोत्तरं विना ॥ ६४ ॥
इन्द्रादियाम्यपर्यन्तं याम्यादिवरुयान्तकम् ।
वरुणात्सौम्यपर्यन्तं सौम्यादिपूर्वकान्तकम् ॥ ६५ ॥
बाह्यान्तरान्तरं च युक्त्या वंशे तु योजयेत् ।
शेषं प्रागुक्तवत्तुल्ये(त्कुर्याद्) बहिस्तदृशान्यसेत् ॥ ६६ ॥
v3.c24.s16.8
बहिश्चावृतवा(द्वा)रादि(दीनि) चोत्तरादीनि कारयेत् ।
उत्तराद्युत्तरास्तं तु तत्रैर्विन्यासमीरितम् ॥ ९७ ॥
बाह्ये स्तम्भावभक्तिश्चेद्दण्डिकोर्ध्वे लुपै(पाभिः) स्थिरम् ।
पूर्वोक्तमच्चतुद्द्वार्व्वा यथाशोभं तु योजयेत् ॥ ९८ ॥ 196
शिलायां दारुके वापि चेष्टके वाथ कारयेत् ।
यथाबलं यथाभारं तथा वंशादि योजयेत् ॥ ९९ ॥
अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं चोत्तरैः समता(तां) न्यसेत् ।
अन्यथाङ्गानि सर्वेषां का(क्रि)यां कुर्याद् [तद्]वशां(शं) नयेत् ॥ १०० ॥ 200
उत्तरं वैपरीत्यं चेत्कर्त्तुः तद्वास्तुनाशनम् ।
देवानां भूपतीनां च चोर्ध्वं मध्ये तरङ्गकम् ॥ १०१ ॥
मल्लक्षादिविधानं च कुर्यात्तु सम्प्रदां(दास्)पदम् ।
नैव(वि)ज्ञानां द्विजातीनामन्यत्सर्वं शुभावहम् ॥ १०२ ॥ 204
v3.c24.s16.9
इति मानहारे वास्तुशस्त्रे प्रस्तरविधानं नाम षोडशोऽध्यायः ।
Linked texts (1)
- Mānasāra — Sanskrit