Vada in Theory and Practice: Studies in Debates, Dialogues and Discussions in Indian Intellectual Discourses c7.s5: Codes for Conducting the Debate

Vāda in Theory and Practice: Studies in Debates, Dialogues and Discussions in Indian Intellectual Discourses c7.s5

Language: English

Codes for Conducting the Debate

c7.s5.1

*Prāśnika* and *sadasya* these two terms have been used for a jury. Diṅnāga says that *prāśnika* (jury) is not supposed to know the conclusions being derived by the disputants when a debate is started.⁷¹ Commenting on him, Haribhadra explains — it is not that *prāśnikas* are ignorant, but they do not know the way to support either of the debaters.⁷² In his commentary on *Nyāyapraveśakasūtram*, Haribhadra defines *prāśnikas* as “unbiased like a balance which can equally weigh both the debaters, having knowledge of their systems and the systems of others, born in a good family, tolerant, and devoted to debates”.⁷³

c7.s5.2

Minimum three juries should be nominated with the consent of both *vādī* and *prativādī*. They should always be in odd numbers.⁷⁴ The advantage of having juries in odd numbers lies in felicitating a decision by majority, as odd numbers will eliminate any possibility of a tie.

c7.s5.3

The concept of jury has cast an impact even on the textual debates. Śaṅkara in his *bhāṣya* on *Praśna Upaniṣad* (VI.2) introduces an imaginary *madhyastha* (impartial arguer) who accepts both the sides.

c7.s5.4

Holding a debate is treated at par with organizing a *yajña* ritual.⁷⁵ The similarity of the structural designs between *yajña* and *vāda* is maintained to a large extent, so that the performers involved in the performance of a *yajña* are called *sadasyas*, the juries deciding the debate in favour of the two disputants are also called *sadasyas*. The *sadasyas*, seven, five or three in number, should be free from prejudices against or any biases in favour of any of the debaters. They are also called *vipras* (scholars).

c7.s5.5

Mallinātha, in his commentary titled *Niṣkaṇṭaka*, says that the juries should submit a written declaration at the end of *kathā*, that they have taken the decision in all fairness.

c7.s5.6

The head of this assembly is called *sabhāpati*. A *sabhāpati* should be elected with the consent of both the debaters as well as the *sadayas*. He is supposed to declare the result of the debate after the juries have given their verdict.

c7.s5.7

It seems that the arrangements with regard to *sadasyas* differed with the nature of *kathā* (type of discourse) to be held. The assembly for a *vāda* (discussion) does not require any jury; *vāda* being a dialogue between the teacher and the taught or conversation between persons of like-mindedness. But if by any chance *sadasyas* arrive on the scene, they can be co-opted as juries with the mutual consent of the discussants. This is done with a view to overrule the charge of *kathābhāsa* (a fake discussion). But such infiltrators will not be allowed to decide the terms of reference or *prameya* (topics) for the debate. In *jalpa* (debate) and *vitaṇḍā* (cavil) the situation is different. There the *sadasyas* regulate the terms of reference.

c7.s5.8

Before the start of *kathā*, both the discussants should agree on their premises. The jury sees to it that none of them has violated these norms. Śrīharṣa says:

c7.s5.9

Both the parties in the debate should be made to enter into an agreement before the start of the *kathā* (debate) that the debater who will observe the limits of the rules will win and the one who transgresses these limits will be the loser.⁷⁶

c7.s5.10

Kauṭilya in his *Arthaśāstra* describes the assemblies in which discussions on political, social or moral issues are held. He issues guidelines for the royal officer specifying the codes of conduct and maintaining decorum in such assemblies. He should enter the assembly after being permitted by the officer-in-command, should neither sit far away nor very near to his senior officer, should not sit on a seat higher than his senior; should avoid interruption, vulgarity, citations not attested by perception, propositions which are unbelievable or false; should not speak loudly; should not laugh without an occasion, should not break wind or spit. He should also avoid talking with the members, contradicting the view emerging out of consensus, should dress decently.⁷⁷

c7.s5.11

¹ Solomon, 1976, *Indian Dialectics*, vol. I, p. 24.

c7.s5.12

² Chakrabarti and Bandhyopadhyaya (eds.), 2014, *Mahābhārata Now*, p. 246.

c7.s5.13

³ कामात् क्रोधात् भयाल्लोभात् दैन्याच्चानार्यकात् तथा । ह्रीतोऽनुक्रोशतो मानान्न वक्ष्यामि कथञ्चन ।।

c7.s5.14

⁴ नवभिर्नवभिश्चैव दोषैर्वाग्बुद्धिदूषणैः । अपेतमुपपन्नार्थमष्टादशगुणान्वितम् । सौक्ष्म्यं साङ्ख्यक्रमौ चोभौ निर्णयः सप्रयोजनः ।। पञ्चैतान्यर्थजातानि वाक्यमित्युच्यते नृप ।। एषामेकैकशोऽर्थानां सौक्ष्म्यादीनां सलक्षणम् शृणु संचार्यमाणानां पदार्थपदवाक्यतः ।। दोषाणां च गुणानां च प्रमाणं प्रविभागः । कच्चिचदर्थमभिप्रेत्य सा सङ्ख्येत्युपधार्यताम् । इदं पूर्वमिदं पश्चाद् वक्तव्यं यद् विवक्षितम् । क्रमयोगं तमप्याहुर्वाक्यं वाक्यविदो जनाः ।। धर्मार्थकाममोक्षेषु प्रतिज्ञाय विशेषतः । इदं तदिति वाक्यान्ते प्रोच्यते स विनिर्णयः ।।

c7.s5.15

इच्छाद्वेषभवैर्दुःखैः प्रकर्षो यत्र जायते ।
तत्र सा नृपते वृत्तिस्तत् प्रयोजनमुच्यते ।।
तान्येतानि यथोक्तानि सौक्ष्म्यादीनि जनाधिप ।
एकार्थसमवेतानि वाक्यं मम निशामय ।।
अपेतार्थमभिन्नार्थमव्यावृत्तं न चाधिकम् ।
नाश्लक्ष्णं न च सन्दिग्धं वक्ष्यामि परं ततः ।।
न गुर्वर्थसंयुक्तं पराङ्मुखसुखं न च ।
नानृतं न त्रिवर्गेण विरुद्धं नाप्यसंस्कृतम् ।
न न्यूनं कष्टशब्दं वा विक्रमाभिहितं न च ।
न शेषमनुकल्पेन निष्कारणमहेतुकम् ।
कामात् क्रोधात् भयाल्लोभात् दैन्याच्चानार्यकात् तथा ।
ह्रीतोऽनुक्रोशतो मानान्न वक्ष्यामि कथञ्चन ।।
वक्ता श्रोता च वाक्यं च यदा त्वविकलं नृप ।
सममेति विवक्षायां तदा सोऽर्थः प्रकाशते ।।
वक्तव्ये तु यदा वक्ता श्रोतारमवमन्य वै ।
स्वार्थमाह परार्थं तत् तदा वाक्यं न रोहति।।
अथ यः स्वार्थमुत्सृज्य परार्थं प्राह मानवः ।
विशङ्का जाते तस्मिन् वाक्यं तदपि दोषवत् ।
यैस्तु वक्ता द्वयोरर्थमविरुद्धं प्रभाषते ।
श्रोतुश्चैवात्मनश्चैव स वक्ता नेतरो नृप ।

c7.s5.16

⁵ Conversation then, in which the Socratics are the best models, should have these qualities — It should be easy and not in the least dogmatic; it should have spice of wit. And the one who engages in conversation should not debar others from participating in it, as if he is entering upon a private monopoly, but, as in other things so in a general conversation he should think it not unfair for each to have his turn. He should observe, first and foremost, what the subject of conversation is. If it is grave, he should treat it with seriousness, if humorous, with wit. And above all, he should be on watch that his conversation shall not betray some defect in his character. This is most likely to occur, when people in jest or in earnest take delight in making malicious and slanderous statements about the absent, on purpose to injure their reputations. (Cicero, *De Ificiis*, *XXXVII* (Cicero 1913: 134) quoted by Arindam Chakrabarti (2014) in “Just Words: An Ethics of Conversation in Mahābhārata”, in Chakrabarti and Bandhyopadhyaya (eds.) *Mahābhārata Now*, p. 244.)

c7.s5.17

⁶ *Mahābhārata* XIII.90.45, II.33.4, VII.61.13.

c7.s5.18

⁷ See Chap. 1.

c7.s5.19

⁸ इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम् तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानं पूर्ववच्छेषवत्सामान्यतोदृष्टं च। प्रसिद्धसाधर्म्यात् साध्यसाधनमुपमानम्। आप्तोपदेशः शब्दः। — *Nyāyasūtra* I.1.4-7

c7.s5.20

⁹ साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा। उदाहरणसाधर्म्यात् साध्याधनं हेतुः। तथा वैधर्म्यात् साध्यसाधनसाधर्म्यात् तद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम्। तद्विपर्ययाद् विपरीतम्

c7.s5.21

उदाहरणापेक्षस्तथेत्युपसंहारो न तथेति वा साध्यस्य उपनयः। हेत्वपदेशात् प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनम्। — Ibid. I.1.33-39

c7.s5.22

¹⁰ Solomon, 1976, op. cit., vol. I, 306-37.

c7.s5.23

¹¹ समानधर्मोपपत्तेर्विप्रतिपत्तेरुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातश्च विशेषापेक्षो विमर्शः संशयः — *Nyāyasūtra* I.1.23

c7.s5.24

¹² यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत् प्रयोजनम्। — Ibid. I.1.24

c7.s5.25

¹³ लौकिकपरीक्षकाणां यस्मिन्नर्थे बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः। — Ibid. I.1.24

c7.s5.26

¹⁴ तन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थितिः सिद्धान्तः। सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थित्यर्थान्तर- भावात् सर्वतन्त्राविरुद्धस्तन्त्रेऽधिकृतोऽर्थः सर्वतन्त्रसिद्धान्तः। समानतन्त्रसिद्धः परतन्त्रा- सिद्धः प्रतितन्तरसिद्धान्तः। यत्सिद्धावन्यप्रकरणसिद्धिः स अधिकरणसिद्धान्तः। अपरीक्षिताभ्युपगमात्तद्विशेषपरीक्षणम् अभ्युपगमसिद्धान्तः। — *Nyāyasūtra* I.1.26-31

c7.s5.27

¹⁵ अविज्ञाततत्त्वेऽर्थे कारणोपपत्तितस्तत्त्वज्ञानार्थमूहस्तर्कः। — Ibid. I.1.40

c7.s5.28

¹⁶ विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः। — Ibid. I.1.41

c7.s5.29

¹⁷ यथोक्त ोपपन्नश्छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्पः। — Ibid. I.2.2

c7.s5.30

¹⁸ स्वप्रतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डा। — *Nyāyasūtra* I.2.3

c7.s5.31

¹⁹ *Khaṇḍanakhaṇḍakhādya*, chap. I, p. 12.

c7.s5.32

²⁰ प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भस्सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः। — *Nyāyasūtra* I.2.1

c7.s5.33

²¹ Doxography is a nineteenth century term made famous by Hermann Diels. The text of doxography presents the views of different philosophers or systems in different chapters.

c7.s5.34

²² आचार्यशिष्ययोः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहात्। यः कथाभ्यासहेतुः स्यादसौ वाद उदाहृतः।। — *Ṣaḍdarśanasaṁgraha* II.29

c7.s5.35

²³ विचार्यविषयो नानाप्रवक्तॄ को वाक्यविस्तरः। कथा, तस्याः षडङ्गानि प्राहुश्चत्वारि केचन।। — *Tārkikarakṣā*, *kārikā* 76, p. 206, quoted by Rajeshwar Shastri Dravid in *Śāstrārthavicārapaddhatiḥ*, *Prakhyā*, vol. III, p. 100

c7.s5.36

²⁴ *Vādivinoda*, pp. 4-9.

c7.s5.37

²⁵ तत्त्वावसायफलत्वादस्यां वीतरागाणामेव शिष्याचार्यसब्रह्मचारिणामधिकारः। न च विजिगीषूणामित्युक्तं - वीतरागकथेति। . . . अज्ञातज्ञापनम्, ज्ञातस्य स्थिरीकरणम्, संशयनिवर्तनम् इति त्रिविधस्तत्त्वनिर्णयः। — *Śāstrārthavicārapaddhati*, *Prakhya*, vol. III, p. 101

c7.s5.38

²⁶ *Nyāyasūtra* I.2.5-9.

c7.s5.39

²⁷ Ibid. I.2.18.

c7.s5.40

²⁸ *Nyāyasūtra* V.1.1.

c7.s5.41

²⁹ *Nyāyasūtra* V.1.39-43.

c7.s5.42

³⁰ Ibid. I.2.10-19.

c7.s5.43

³¹ *Khaṇḍanakhaṇḍakhādya*, *vṛtti* on I.5, p. 37.

c7.s5.44

³² Solomon, 1976, op. cit., vol. I, p. 12.

c7.s5.45

³³ तत्रायुर्वेदविदस्तन्त्रस्थानध्यायप्रश्नानां पृथक्त्वेन वाक्यार्थशोऽर्थावयवशश्च प्रवक्त ारो मन्तव्याः। तत्राह - कथं तन्त्रादीनि वाक्यशो वाक्यार्थशोऽर्थावयवशश्चोक्त ानि भवन्तीति। अत्रोच्यते - तन्त्रमृर्षं कात्स्न्येन यथाम्नायमुच्यमानं वाक्यशो भवत्युक्त म्। बुद्ध्या सम्यगनुप्रविश्यार्थतत्त्वं वाग्भिर्व्याससमासप्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनयुक्त ामिस्तिरविधशिष्यब ुद्धिगम्याभिरुच्यमानं वाक्यार्थशो भवत्युक्त म्। तन्त्रनियतानामर्थदुर्गाणां पुनुर्विभावनैरुक्त मर्थावयवशो भवत्युक्त म्। — *Caraka Saṁhitā*, Sūtrasthāna, 30.16-19

c7.s5.46

³⁴ Ibid. 30.20.

c7.s5.47

³⁵ Ibid. Sūtrasthāna, 30.30.

c7.s5.48

³⁶ *Caraka Saṁhitā*, Vimānasthāna, IV.27.

c7.s5.49

³⁷ वादस्तु खलु भिषजां प्रवर्तमानो प्रवर्तैतायुर्वेद एव, नान्यत्र । — Ibid. VIII.66

c7.s5.50

³⁸ तिरविधं खलु रोगविशेषविज्ञानं भवति। तद्यथा — आप्तोपदेशः, प्रत्यक्षम्, अनुमानं चेति। — Ibid. IV.3

c7.s5.51

³⁹ Ibid. IV.4.

c7.s5.52

⁴⁰ पृच्छात्तन्त्राद् यथाम्नायं विधिना प्रश्न उच्यते। प्रश्नार्थो युक्ति मांस्तस्य तन्तरेणैवार्थनिश्चयः।। निरुक्तं तन्त्रणात् तन्त्रं स्थानमर्थप्रतिष्ठया। अधिकृत्यार्थमध्यायनामसंज्ञापरतिष्ठिता।। इति सर्वं यथाप्रश्नमष्टकं सम्प्रकाशितम्। कात्स्न्येन चोक्तस्तन्त्रस्य सङ्ग्रहः सुनिश्चितः।। पशुः पशूनां दौर्बल्यात् कश्चिन्मध्ये वृकायते। स सत्यं वृत्तमासाद्य प्रकृतिं भजते पशुः।। तद्वदज्ञोऽज्ञमध्यस्थः कश्चिन्मौखर्यसाधनः। स्थापयत्याप्तमात्मानमाप्तं त्वासाद्य भिद्यते।। बभ्रुर्गुढ इवोर्णाभिरबुद्धिरबहुश्रुतः। किं वै वक्ष्यति सञ्जल्पे कुण्डभेदी जडो यथा।। सद्द्वृत्तैर्न विगृह्लीयाद् भिषगल्पश्रुतैरपि। हन्यात् प्रश्नाष्टकेनादावितरांत्रूवाप्तमानिनः।। दम्भिनो मुखराः ह्यज्ञाः प्रभूताबद्धभाषिणः। प्रायः प्रायेण सुमुखाः सन्तो युक्ताल्पभाषिणः। तत्त्वज्ञानप्रकाशार्थमहङ्कारमनाशिरतः। स्वल्पाधाराज्ञमुखरान् मर्षयेन्न विवादिनः।। परो भूतेष्वनुकक्रोशस्तत्त्वज्ञाने परा दया। येषां तेषामसद्वादनिग्रहे निरता मतिः।। असत्पक्षाक्षणि-त्वार्तिदम्भपारुष्यसाधनाः। भवन्त्यनाप्ताः स्वे तन्तरे प्रायः परविकत्थकाः। तान् कालपाशसदृशान् वर्जयेच्छास्तरदूषकान्। प्रशमज्ञानविज्ञानपूर्णाः सेव्या भिषक्त माः।। — *Caraka Saṁhitā*, Sūtrasthāna, 30.69-83

c7.s5.53

⁴¹ सम्भाषाविधिमत ऊर्ध्वं व्याख्यास्यामः - भिषक् भिषजा सह सम्भाषेत। तद्विद्यसम्भाषा हि ज्ञानाभियोगसंहर्षकरी भवति, वैशारद्यमपि चाभिनिर्वर्तयति, वचनशक्तिमपि चाधत्ते, यशश्चाभिदीपयति, पूर्वश्रुते च सन्देहवतः पुनः पुनः श्रवणाच्छ्रुतसंशयमपकर्षति, श्रुते

c7.s5.54

चासन्देहवतो भूयो भूयोऽध्यवसायमभिनिवर्तयति, अश्रुतमपि कञ्चिदर्थं श्रोत्रविषयमापादयति, यच्चाचार्यः शिष्याय शुश्रूषवे प्रसन्नः क्रमेणोपदिशति गुह्याभिमतमर्थजातं तत् परस्परेण सह जल्पन् पिण्डेन विजिगीषुराह संहर्षात् - तस्मात् तद्विद्यसम्भाषामभिप्रशंसन्ति कुशलाः। द्विधा तु खलु तद्विद्यसम्भाषा भवति - सन्धायसम्भाषा विगृह्यसम्भाषा च। — *Caraka Saṁhitā*, Vimānasthāna, IV.15-16 in Priyavrata Sharma's edn VIII. ⁴²तत्र ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनशक्तिसम्पन्नेनाकोपनेनानुपस्कृतविद्येनानसूयकेनानुनेयेनानुनेय-कोविदेन क्लेशक्षमेण प्रियसम्भाषणेन च सह सन्धायसम्भाषा विधीयते। तथाविधेन सह कथयन् विस्रब्धः कथयेत्, पृच्छेद्पि च विस्रब्धः, पृच्छते चास्मै विस्रब्धाय विशदमर्थं ब्रूयात्, न च निग्रहभयादुद्विजेत, निगृह्य चैनं न हृष्येत, न च परेषु विकत्थेत, न च मोहादेकान्तग्राही स्यात्, न चाविदितमर्थमनुवर्णयेत्, सम्यक् चानुनयेनानुनयेत्, तत्र चावहितः स्यात् इत्यनुलोमसम्भाषा विधिः। अत ऊर्ध्वमितरेण सह विगृह्यसम्भाषायां जल्पेच्छ्रेयसा योगमात्मनः पश्यन्। प्रागेव च जल्पाज्जल्पान्तरं परावरान्तरं परिषद्विशेषांश्च सम्यक् परीक्षेत। सम्यक् परीक्षा हि बुद्धिमतां कार्यप्रवृत्तिनिवृत्तिकालौ शंसति, तस्मात् परीक्षामभिप्रशंसन्ति कुशलाः। परीक्षमाणस्तु खलु परावरान्तरमिमान् जल्पकगुणान् श्रेयस्करान् दोषवतश्च परीक्षेत सम्यक्, तद्यथा - श्रुतं विज्ञानं धारणं, प्रतिभानां वचनशक्तिरिति, एतान् गुणान् श्रेयस्करानारुहः, इमान् पुनर्दीषवतः, तद्यथा - कोपनत्वमवैशारद्यं भीरुत्वमधारणत्वमनवहितत्वमिति। एतान् गुणान् गुरुलाघवतः परस्य चैवात्मनस्तुत्येत्। — *Caraka Saṁhitā*, Vimānasthāna, IV.17-18 ⁴³ तत्र त्रिविधः परः सम्पद्यते - प्रवरः, प्रत्यवरः, समो वा, गुणविनिक्षेपतः, न त्वेव कार्त्स्न्येन। — Ibid. IV.19 ⁴⁴ परिषत्तु खलु द्विविधा - ज्ञानवती, मूढपरिषच्च। सैव द्विविधा सती त्रिविधा पुनरनेन कारणविभागेन-सुहृत्परिषत्, उदासीनपरिषत्, प्रतिनिविष्टपरिषच्चेति। तत्र प्रतिनिविष्टायां परिषदि ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनशक्तिसम्पन्नायां मूढायां वा न कथञ्चित् केनचित् सह जल्पो विधीयते, मूढायां तु सुहृत्परिषद्युदासीनायां वा ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनशक्तिनीत-रेणाप्यदीप्तयशसा महाजनविद्विष्टेनापि सह जल्पो विधीयते। तद्विधेन च सह कथयता आविद्धदीर्घसूत्रसङ्कुलैर्वाक्यदण्डकैः कथयितव्यम्, अतिहृष्टं मुहुर्मुहुरुपहसता परं निरूपयता पर्षदमाकारैर्ब्रूवतश्चास्य वाक्यावकाशो न देयः, कष्टशब्दं च ब्रुवता वक्त व्यो नोच्यते, अथवा पुनर्हीना ते प्रतिज्ञा इति। पुनश्चाहूयमानः प्रतिवक्त व्यः - परिसंवत्सरो भवान् शिक्षस्व तावत्, न त्वया गुरुरुपासितो नूनं, अथवा पर्याप्तमेतावत्ते, सकृदपि न परिक्षेपकं निहतं निहतमाहुरिति नास्य योगः कर्तव्यः कथञ्चित्। अप्येवं श्रेयसा सह विगृह्य वक्त व्यमित्याहुरेके, नत्वेवं ज्यायसा सह विग्रहं प्रशंसन्ति कुशलाः। — *Caraka Saṁhitā*, Vimānasthāna, IV.20 ⁴⁵ प्रत्यवरेण तु सह समानाभिमतेन वा विगृह्य जल्पता सुहृत्परिषदि कथयितव्यम्, अथवाऽप्युदासीनपरिषद्यूवधानश्रवणज्ञानविज्ञानोपधारणवचनप्रतिवचनशक्तिसम्पन्नायां

c7.s5.55

कथयता चावहितेन परस्य साद्गुण्यदोषबलमवेक्षितव्यम्, समवेक्ष्य च यत्रैनं श्रेष्ठं मन्येत नास्य तत्र जल्पं योजयेदनाविष्कृतमयोगं कुर्वन्, यत्र त्वेनमवरं मन्येत, तत्रैवेनमाशु निगृह्णीयात्। अत्र खल्विमे प्रत्यवराणामाशु निग्रहे भवन्त्युपायाः, तद्यथा - श्रुतहीनं महता सूत्रपाठेनाभिभवेत्, विज्ञानहीनं पुनः कष्टशब्देन वाक्येन, वाक्यधारणहीनमाविद्धदीर्घसूत्रसङ्कुलैर्वाक्यदण्डकैः प्रतिभाहीनं पुनर्वचनेनैकविधेनानेकार्थवाचिना, वचनहीनशक्तिमर्धोक्तस्य वाक्यस्याक्षेपेण, अविशारदमपत्रपेण, कोपनमायासेनेन, भीरुं वित्रासनेन, अनवहितं नियमेनेति। एवमेतैरुपायैः परमभिभवेच्छीघ्रम्। — *Caraka Saṁhitā*, Vimānasthāna, IV.21

c7.s5.56

⁴⁶ तत्र श्लोकौ -

c7.s5.57

विगृह्य कथयेद्युक्त्या युक्तं च न निवारयेत्।
विगृह्य भाषा तीव्रां हि केषाञ्चिद् द्रोहमावहेत्। ।
नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यमस्ति विद्यते।
कुशला नाभिनन्दन्ति कलहं समितौ सताम्। । — Ibid. IV.22-23

c7.s5.58

⁴⁷ प्रागेव तावदिदं कर्तुं यतेत - सन्धाय पर्षदाऽयमनभूतमात्मनः प्रकरणमादेशयितव्यम्, यद्वा परस्य भृशदुर्गं स्यात्, पक्षमथवा परस्य भृशं विमुखमानयेत्, परिषदि चोपसंहितायां शक्यमस्माभिर्वक्तुम्, एवैव ते परिषद यथेष्टं यथायोगं यथाभिप्रायं वादं वादमर्यादां वा स्थापयिष्यतीत्युक्त्वा तूष्णीमासीत।

c7.s5.59

तत्रेयं वादमर्यादालक्षणं भवति - इदं वाच्यम्, इदमवाच्यम्, एवं पराजितो भवतीति। — *Caraka Saṁhitā*, Vimānasthāna, IV.25-26

c7.s5.60

⁴⁸ इमानि तु खलु पदानि भिषग्वादमार्गज्ञानार्थमधिगम्यानि भवन्ति, तद्यथा - वादः, द्रव्यं, गुणाः, कर्म, सामान्यं, विशेषः, समवायः, प्रतिज्ञा, स्थापना, प्रतिष्ठापना, हेतुः, दृष्टान्तः, उपनयः, निगमनम्, उत्तरम्, सिद्धान्तः, शब्दः, प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, एैतिह्यम्, औपम्यम्, संशयः, प्रयोजनम्, सव्यभिचारं, जिज्ञासा, व्यवसायः, अर्थप्राप्तिः, सम्भवः, अनुयोज्यम्, अननुयोज्यम्, अनुयोगः, प्रत्यनुयोगः, वाक्यदोषः, वाक्यप्रशंसा, छलम्, अहेतु, अतीतकालम्, उपालम्भः, परिहारः, प्रतिज्ञाहानिः, अभ्यनुज्ञा, हेत्वन्तरम्, अर्थान्तरम्, निग्रहस्थानमिति।

c7.s5.61

— Ibid. IV.27

c7.s5.62

⁴⁹ द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाः स्वलक्षणैः श्लोकस्थाने पूर्वमुक्ताः। — *Caraka Saṁhitā*, Vimānasthāna, IV.29

c7.s5.63

⁵⁰ तत्र वादो नाम स यत् परण शास्त्रपूर्वकं विगृह्य कथयति। स च द्विविधः सङ्ग्रहेण - जल्पः, वितण्डा च। तत्र पक्षाशिरतयोर्वचनं जल्पः, जल्पविपर्ययो वितण्डा। यथा एकस्य पक्षः पुनर्भवोऽस्तीति, नास्तीत्यपरस्य। तौ च स्वस्वपक्षहेतुभिः स्वस्वपक्षं स्थापयतः, परपक्षमुद्भावयतः एष जल्पः। जल्पविपर्ययो वितण्डा। वितण्डा नाम परपक्षे दोषवचनमात्रमेव। । — Ibid. IV.28

c7.s5.64

⁵¹ अथ प्रतिज्ञा - प्रतिज्ञा नाम साध्यवचनम् यथा - नित्यः पुरुष इति। अथ स्थापना।

c7.s5.65

स्थापना नाम तस्या एव प्रतिज्ञाया हेतुदृष्टान्तोपनयनिगमनैः स्थापना। — Ibid. IV.30-31

c7.s5.66

अथ प्रतिष्ठापना । प्रतिष्ठापना नाम या तस्या एव परप्रतिज्ञाया विपरीतार्थास्थापना । यथाऽनित्यः पुरुष इति अथ हेतुः । हेतुर्नामोपलब्धिकारणम्, तत् प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, ऐतिह्यम्, औपम्यमिति, एभिर्हेतुभिर्यदुपलभ्यते तत् तत्त्वम् । । — *Caraka Saṃhitā*, Vimānasthāna, IV.33

c7.s5.67

⁵² अथ दृष्टान्तः । दृष्टान्तो नाम यत्र मूर्खविदुषां बुद्धिसाम्यं यो वर्ण्यं वर्णयति । उपनयो निगमनं चोक्तं स्थापनाप्रतिष्ठापनाव्याख्यायाम् । — Ibid. IV.35

c7.s5.68

⁵³ अथोत्तरम् । उत्तरं नाम साधर्म्योपदिष्टे हेतौ वैधर्म्यवचनं, वैधर्म्योपदिष्टे वा हेतौ साधर्म्यवचनम् । यथा - हेतुसधर्माणो विकाराः, शीतकस्य हि व्याधेर्हेतुभिः साधर्म्यं हिमशिशिरवातसंस्पर्शाः इति ब्रुवतः परो ब्रूयात् - हेतुविधर्माणो विकाराः यथा शरीरावयवानां दाहौष्ण्यकोथप्रपचने हेतुवैधर्म्यं हिमशिशिरवातसंस्पर्शा इति । एतत् सविपर्ययमुत्तरम् । द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाः स्वलक्षणैः श्लोकस्थाने पूर्वमुक्ताः । — Ibid. IV.29, 36

c7.s5.69

⁵⁴ अथ सिद्धान्तः । सिद्धान्तो नाम यः परीक्षकैर्बहुविधं परीक्ष्य हेतुभिः साधयित्वा स्थाप्यते निर्णयः । स चतुर्विधः सर्वतन्त्रसिद्धान्तः, प्रतितन्त्रसिद्धान्तः, अधिकरणसिद्धान्तः, अभ्युपगमसिद्धान्तश्चेति । . . . अभ्युपगमसिद्धान्तो नाम स यमर्थमसिद्धमपरीक्षितमनुपदिष्टम-हेतुकं वा वादकालेऽभ्युपगच्छन्ति भिषजः । — Ibid. IV.37

c7.s5.70

⁵⁵ Ibid. IV.38-40.

c7.s5.71

⁵⁶ अथैतिह्यम् - ऐतिह्यं नाम आप्तोपदेशो वेदादिः । — Ibid. IV.41

c7.s5.72

⁵⁷ जिज्ञासा नाम परीक्षा यथा भेषजपरीक्षोत्तरकालमुपदेक्ष्यते । — *Caraka Saṃhitā*, Vimānasthāna, IV.46

c7.s5.73

⁵⁸ व्यवसायो नाम निश्चयः । — Ibid. IV.47

c7.s5.74

⁵⁹ Ibid. IV.48-52.

c7.s5.75

⁶⁰ अथ छलम् । छलं नाम परिशठमर्थाभासमनर्थकं वाग्वस्तुमात्रमेव । तद्विविधम् - वाक्छलम्, सामान्यच्छलं च । — Ibid. IV.56

c7.s5.76

⁶¹ अथाहेतुः । अहेतुर्नाम प्रकरणसमः, संशयसमः, वर्ण्यसमश्चेति । अथातीतकालम् अतीतकालं नाम यत् पूर्वं वाच्यं तत् पश्चादुच्यते, तत् कालातीतत्वादग्राह्य भवति । पूर्वं वा निग्रहप्राप्तमनिगृह्य परिगृह्य पक्षान्तरितं पश्चान्निगृह्णीते तत् तस्यातीतकालत्वान्निग्रहवचनमसमर्थं भवतीति । अथोपालम्भः । उपालम्भो नाम हेतोर्दोषवचनम्, यथा पूर्वमहेतवो हेत्वाभासा व्याख्याताः । अथ परिहारः । परिहारो नाम तस्यैव दोषवचनस्य परिहरणम् । अर्थान्तरम् - अर्थान्तरं नामैकस्मिन् वक्तव्येऽपरं यदाह । यथा ज्वरलक्षणे वाच्ये प्रमेहलक्षणमाह । अथ निग्रहस्थानम् निग्रहस्थानं नाम पराजयप्राप्तिः । त्रिरभिहितस्य अपरिज्ञानम्, अननुयोज्यस्यानुयोगोऽनुयोज्यस्याननुयोगः, प्रतिज्ञाहानिः, अभ्यनुज्ञा, कालातीतवचतनम्, अहेतुः, न्यूनम्, अधिकम्, व्यर्थम्, अनर्थकम्, पुनरुक्तम्, विरुद्धम्, हेत्वन्तरम्, अर्थान्तरं च निग्रहस्थानम् । वादस्तु खलु भिषजां प्रवर्तमानो प्रवर्तेतायुर्वेद एव

c7.s5.77

नान्यत्र । अत्र हि वाक्यप्रतिवाक्यविस्तराः केवलाश्चोपपत्तयः सर्वाधिकरणेषु । ताः सर्वाः समवेक्ष्यावेक्ष्य च सर्वं वाक्यं ब्रूयात्, नापरकृतशास्त्रमपरीक्षितमसाधकमाकुलमव्यापकं वा। सर्वं च हेतुमद् ब्रूयात् । हेतुमन्तो ह्यकलुषाः सर्व एव वादविग्रहाश्चिकित्सिते कारणभूताः, प्रशस्तबुद्धिवर्धकत्वात्, सर्वारम्भसिद्धिं ह्यवहत्यानुपहता बुद्धिः ।। — *Caraka Saṃhitā*, Vimānasthāna, IV.58-67

c7.s5.78

⁶² A. Wayman, 1958, “The Rules of Debate according to Asaṅga”, *Journal of American Oriental Society*, 78: 31.

c7.s5.79

⁶³ Wayman, 1958, op. cit., p. 32.

c7.s5.80

⁶⁴ Wayman, 1958, op. cit., pp. 33-37.

c7.s5.81

⁶⁵ Jayanta Bhaṭṭa, Bhāsarvajña and Vācaspati Miśra accepted the following five categorical elements of *hetu* — *pakṣadharmatva* (presence of *hetu* in the thesis case), *sapakṣadharmatva* (its presence in the similar case), *vipakṣavyāvṛtti* (its absence in the dissimilar case), *abādhitaviṣayatva* (validity) and *asatpratipakṣatva* (absence of counter-probans). They deleted the sixth category — *jñātatva* (being known).

c7.s5.82

⁶⁶ *Pramāṇavārtika* II.3-4.

c7.s5.83

⁶⁷ Ibid. II.5.

c7.s5.84

⁶⁸ Ibid. II.6.

c7.s5.85

⁶⁹ त्रिरूपलिङ्गाख्यानं परार्थानुमानमित्युक्तम्। तत्र त्रयाणामेकस्यापि रूपस्यानुक्तौ साधनाभास उक्तावप्यसिद्धौ सन्देहे वा प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोरेकस्य रूपस्य धर्मिसम्बन्धस्यासिद्धौ सन्देहे चासिद्धौ हेत्वाभासः। यथा - अनित्यः शब्द इति साध्ये चाक्षुषत्वमुभयासिद्धम्। चेतनास्तरव इति साध्ये सर्वत्वगपहरणे मरणं प्रतिवाद्यसिद्धं विज्ञानेन्द्रियायुर्निरोधलक्षणस्य मरणस्याभ्युपगमात् तस्य च तरुष्वसम्भवात्। अचेतना सुखादय इति साध्य उत्पत्तिमत्त्वमनित्यत्वं वा सांख्यस्य स्वयंवादिनोऽसिद्धम्। — *Nyāyabindu*, pp. 87-90

Linked texts (11)

Nyāyasūtra — Akṣapāda Gautama, Sanskrit
Carakasaṃhitā — Agniveśa (Āyurveda) & Caraka, Sanskrit
Kauṭilīya Arthaśāstra — Kauṭilya, Sanskrit
Praśnopaniṣad — Pippalāda, Sanskrit
Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit
Nyāyapraveśa — Śaṅkarasvāmin, Sanskrit
Pramāṇavārttika — Dharmakīrti, Sanskrit
Nyāyabindu — Dharmakīrti, Sanskrit
Khaṇḍanakhaṇḍakhādya — Śrīharṣa, Sanskrit
Vādivinoda — Śaṃkara, Sanskrit
Tārkikarakṣā — Varadarāja, Sanskrit