Vacaspatya 14
Vācaspatya 14
- Language
- Sanskrit
Contents
- 14.2 — 5 parts
14.2.1
dārukaṇṭhikāyāṃ
medi0 | 7kaśyapapatnībhede | “atha kaśyapapatnīnāṃ
yatprasūtamidaṃ jagat | adinirditiradanuḥ kāṣṭhā ariṣṭā
surasā ilā | suniḥ krodhavaśā tāmrā surabhiḥ saramā
timiḥ” ityu pakramya “ariṣṭāyāstu gandharvvāḥ kāṣṭhāyā
dvipacetarāḥ” bhāga0 6,6,22, uktam
kāṣṭhāgāra na0 kāṣṭhanirmitamāgāram | (kāṭheraghara) kāṭhanirmite gṛhe trikā0
kāṣṭhāmba vāhinau stro kāṣṭhanirmitā'mbuvāhinī
(sekoti) khyāte droṇaukūpe naukājalasecanapātrabhede amaraḥ
kāṣṭhālaka na0 kāṣṭhamiva kaṭhinamālukam | kandabhede
“kandātana ūrddha vakṣyāmaḥ vidārikanda-śatā-varī-visa-mṛ
ṇāla-śṛṅgāṭaka-kaśeruka-piṇḍāluka-madhvāluka-hastyāluka
kāṣṭhāluka-śaṅkhāluka-raktārukaindovarotpala-kandaprabhṛtauni
raktapittaharāṇyāhuḥ śītāni madhurāṇi ca | guruṇi
bahuśukrāṇi stanyavṛddhikarāṇi ca” suśrutaḥ
kāṣṭhika li0 kāṣṭhamastyasya ṭhan | bahukāṣṭhayukte anale deśādau
‘kṣudra’ kāṣṭhe ḍaup kāṣṭhau svārthe ka hrasvaḥ ṭāp | kāṣṭhikā kṣudrakāṣṭhakhaṇḍe strī | “viṃśati kāṣṭhikāḥ”bhavadevaḥ
kāṣṭhin li0 kāṣṭhamastyasya ini | bahukāṣṭhayukte striyāṃ ṅīp
kāṣṭhīla pu0 kāṣṭhinā ityate ila-kṣepaṇe karmaṇi ghañ
1rājāne rājani0 īṣadūnevileya | 2kadalībhede (kāṭhakalā)
śabdaci0
kāṣṭhis pu0 kāṣṭhamiva kaṭhinakarāṇḍa ittuḥ | ittubhede suśru0
ittuśabde 806pṛ0vivṛtiḥ | bhāvapra0 kāṇḍekṣuriti pāṭhaḥ
kāṣṭhodumbarikā strī kāṣṭhapradhānā udumbarikā | kākodumbarikāyām śabdaci0
kāsa kutsita śabde (rogahetukaśabdabhede) bhvā0 ātma0 aka0
seṭ | kāsate akāsiṣṭa kāsāsa-babhūva-āsa-cakre cakāse “aśītorāvaṇaḥ kāsāñcakre graste nirākulaḥ”bhaṭṭiḥ
14.2.2
“kāsāñcakre kutsitagandhamabhihitavān” jayama0
“ataūrddha pravakṣyāmi ślīpadahtalakṣaṇam | śvasiti
cauti cāpyartha matyādhmātaṃ kāsate” “sa pakke kāsate
śuṣkam” suśru0 | “kāsamānaśca tṛṣṇābhibhūtaḥ” suśru0
asya kvacit parasmaipaditvamicchanti | “prasaktavegastu samīraṇena kāsettu śuṣkaṃ svarabhedayuktaḥ” suśru0 kāsaśabda udā0
kvip kāḥ | “yacca śīto'thodhvaraḥ saha kāsā vepayaḥ”
atha0 5,20,10, bhāve ghañ | kāsaḥ kutsitaśabdaḥ “muñca
śīrṣaktyā uta kāsaenam” atha0 1,12,2
kāsa tri0 kasa hiṃsane karttari ghya | 1hiṃsake | kāsate'nena
kāsa-karaṇe ghañ | 2rogabhede pu0 “krūyā balāsaṃ
kāsarudāgum” atha0 5,22,11 | talakṣaṇanidānādi
suśrute uktaṃ yathā
“athātaḥ kāsapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | uktā
ye hetayo nṝṇāṃ rogāyoḥ śvāsahikkayoḥ | kāsasyāpi ca
te jñeyāsta evotpattihetavaḥ | dhūmopaghātādrajasastathaiva
vyāyāmakṣukṣānnaniṣevaṇācca | vimārgagatvādapi bhojanasya
vegāvarodhāt kṣavathostathaiva | prāṇohudānānugataḥ praduṣṭaḥ
saṃbhinnakāṃsyasvanatulyaghoṣaḥ | nireti vaktrātsahasā satoṣaḥ
kāsaḥ sa vidvadbhirudāhṛtastu | sa vātapittaprabhavaḥ kaphācca
kṣatāttathā'nyaḥ kṣayajo'paraśca | pañcaprakāraḥ kathito
bhiṣagbhirbhiryāhvato yakṣvikārakṛt syāt | bhaviṣyatastasya
tu kaṇṭhakaṇḍūrbhojyoparodho galatānulepaḥ | svanadvayeṣvasyamarocako'gnisrādaśca liṅgāni bhavantyamūni | hṛtkaṇṭhamūrddhodarapārśvaśūlī kṣāmānanaḥ kṣīṇabalasvaraujāḥ | prasaktavegastu samīraṇena kāsettu śuṣkaṃ kharabhedayuktaḥ | urovidāhajvaravaktraśoṣai rdhyāhva tastiktamukhastṛṣārttaḥ | pittena
14.2.3
pītāni vametkaṭūni kāsecca pāṇḍuḥ paridahyamānaḥ
vilipyamānena mukhena sodan śirorugārttaḥ kaphapūrṇadehaḥ
hṛllāsaroga gauravasādayuktaḥ kāsedga śaṃ sāndrakaphaḥ kaphena
vakṣo'timātraṃ vihatañca yasya vyāyāmabhārādhyayanābhighātaiḥ | vikṣiṣṭavakṣāḥ sa naraḥ saraktaṃ ṣṭhīvyatyabhīkṣṇaṃ kṣatajaḥsa uktaḥ | ativyavāyabhāramadhyatogragajairyudhyataḥ
rakṣasyoraḥkṣataṃ vāyurṛṅgītvā kāsamāharet | sa pūrvvaṃ
kāsate śuṣkaṃ tataḥ ṣṭhīvet saśoṇitam | kaṇṭhena rujatā'tyarthaṃ vibhinneneva corasā | sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānena śūlinā | duḥkhasparśena śūlena bhedapīḍā'bhitarpinā | parvvabhedajvaraśvāsa tṛṣṇāsvara vilor̤ataḥ | pārāvataivākūjan kāsavegāt kṣatodbhavat | viṣamāsātmyabhojyātivyavāyādveganigrahāt | ghṛṇināṃ śocatāṃ nṝṇāṃ
vyāpanne'gnau tayo malāḥ | kupitāḥ kṣayajaṃ kāsaṃ
kurvvante'kṣayapradam | sa gātraśūlajvaradāhamohān
prāṇakṣayañcopalabheta kāso | śuṣyan viniṣṭhīvati dagdhamastu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūmam | taṃ sarvvalaṅgaṃ'
bhṛśaduścikitsyaṃ cikitsitajñāḥ kṣayajaṃ vadanti | vṛddhatvamāsādya bhavantyatho vai yāpyantamāyurbhiṣajastu kāsam”
bhāvapra0 uktamidattaṃ yathā
pañca kāsāḥ smṛtā vātapittaśleṣmakṣatakṣayaiḥ | kṣayāyopekṣitāḥ sarvve balinaścottarottaram | kṣayāya rājayakṣmaṇe
atha pūrvarūpamāha | pūrvarūpaṃ bhavetteṣāṃ śūkapūrṇagalāsyatā | kaṇṭhe kaṇḍūya bhojyānāmavarodhaśca jāyate
bhojyānāmavarodhaḥ kavalagildane kaṣṭānuvyathā | vyatha
vātikāsa rūpamāha hṛtpaṅkapārvodaramūrddhaśūlī cāsmānanaḥ cīṇabalakharonāḥ| prasaktavegastu samīraṇena bhinnakharaḥ
14.2.4
kāsati śuṣkameva | yaśco 'srāṭekaregaḥ, śuṣkaṃ ślemādirahitam| paittikasya rūpamāha tanorvidāhajvaravaktraśoṣairabhyardditaḥsāntarujāsa bhārttaḥ| pittena pītāni vametkaṭūni kāset sapāṇḍuḥ paridahyamānaḥ | sapāṇḍuḥ,
pāṇḍurogayuktaḥ | laiśmikasya rūpamāha pralipyamānena
mukhena śīdan śirorujārttaḥ kaphapūrṇadehaḥ| abhaktadurugauravakaṇḍu yuktaḥ kāseddhṛśaṃ sāndrakaphaṃ kaphena| pralipyamānena mukhena śleṣmaliptena mukhenopalacitaḥ| abhaktaska na
bhakta ruruciryyasya saḥ kaṇḍūḥ kaṇṭha eva| catakāsasya
nidānapūrvarūpāṃ samprāptimāha ativyavāyabhārādhvayuddhāsagajavikṣataiḥ| rahaḥcoraḥcata' vāyurḍelītvā kāsamāvahet | ayagajayognipīḍo damanam| lacaṇamāha sa
pūrvva' kāsate śuṣkaṃ tataḥ ṣṭhīvet saśoṣitam| kaṇṭhena
rujatyarthaṃ vibhinneneva caurasā| sūcībhiriva
tīkṣṇābhistudyamānena śūlinā| duḥkhasparśena śūlena
bhedapīḍābhitāpinā | parvabhedajvaraśvāsaṭaṣyāvaisvaryyapīḍitaḥ | pārāvata ivākūjan kāsavegāt catoṅgavāt | kaṇṭhenetyupalacaṇe tṛtīyā evamuraseti
cayakāsasya nidānapūrvarūpa samprāptimāha viṣamāsātmyabhojyātivyavāyādveganigrahāt| chṛṇināṃ śocatāṃ nṛṇāṃ
vyāpanne 'gnau trayo malāḥ | kupitāḥ cayajaṃ kāsaṃ kuryyurhe hacayapradam | nṛṇināṃ vicikitsāyuktānām | lacaṇamāha sagātraśūlajvaramohadāhaprāṇacayadropalabhetsa kāsī | śuṣkaṃ viniṣṭhīvati nirmalastu pracīṇamāṃso
rudhiraṃ sapūyam | taṃ sarvvaliṅga' bhṛśaduścikitsyaṃ cisitsitajñāḥ cayajaṃ vadanti | asādhyasādhyavyākhyānāha
ityeṣa jāyajaḥ kāsaḥ coṇānāṃ dehanāśanaḥ| sādhyo
14.2.5
balavatāṃ vā syādyāpyastvevaṃ catotthitaḥ| evaṃ catotthitaḥ cīṇānāmasādhyaḥ| balavatāṃ sādhyo yāpyo vā
syāt | na vā kadācit sidhyetāmapi pādaguṇānvitau
sidhyetāṃ catajayacayajau baheyāḥ bahalpajaḥ batparicārakayuktāsya sadātarasya jātau | sthavirāṇāṃ jarākāsaḥ
sarvvo yāpyaḥ prakīrttitaḥ | sthavirāṇāṃ jarākāsaḥ vṛddhānāṃ yaḥ kāso bhavati sa jarākāsasaṃjñaḥ sa sarvvaeva yātajādirapi yāpyaḥ | tīn pūrvvān sādhayet sādhyān pathyairyāpyāṃstu yāpayet | svalpo'pikāśa upekṣaṇīyo na bhavati | kintu śīghra pratīkaraṇīya ityāha jvarārocaka
dṛcchāsakhara bhe dacayādayaḥ | bhavantyupekṣayā yasmāttasmāt
tvarayā jayet”
kāsarogabhedasya hetupāpādi karmavipākayande 1763,
pṛ0 uktam kaṃ jalamasyate'nena vyasa-kṣepaṇe karaṇe ṣañ
ita0 | śyobhāñjanaṭace pu0 śadvaca0 | tadañjananevane
netrājjalaniśśāraṇasya tathātvam
kāsakanda pu0 kāsahetuḥ kandaḥ | kāsāsau rājani0
kāsaghna tri0 kāsaṃ hanti ina-ḍelādau ṭak | kāsahare
suśrutokte 1 vibhāgabhede | "prāyogikaḥ snehanovairecanaḥ
kāsaghnaḥ vāmanīyaśca" ityupakrame "haṅgutīkṣṇahaṭhārikālikaṭukakāsamaddanikuṭīlaṅgamanaḥ śikhācchinna ruhākarkaṭaśṛṅgīprabhṛtibhiḥ kāsaharaiśca kāsaghne” (dhūmrai) | striyāṃ ṅīp
sā ca 2 kaṇṭakāryyāṃ strī śabdaca0 | "harītakī kaṇā
śuṇṭhī maricaṃ codrasaṃyuktam | kāsaghnamodakaḥ proktastaṣṇārocakanāśanaḥ” bhāvapra0ukte 3modakabhede pu0
kāsanāśakakāsaharādayo'pi | kāsaroganivārake tri0
"yena tena prakāreṇa yāsakaḥ kāsanāśakaḥ” vaidyakam
kāsahare yeti suśrutaḥ
kāsajit strī kāsaṃ jayati ji-kkip | 1bhāgyāṃm
(vāmanahāṭī) rājani0
14.1
kāśanāśake tri0
kāsanāśinī strī kāśaṃ nāśayati naśa-ṇic-ṇini
ṅīp | kaṇṭakaśṛṅgovṛce ratnamā0
kāsamrddīvaṭikā strī veśyārabhede rājavallabhaḥ
kāsamardda pu0 kāsaṃ maddati mrdda-aṇ upa0sa0 | kāsakāsendā) hace tadguṇādyuktaṃ bhāvapra0 yathā "kāsamaddoṃ'rimarddaśca kāsāriḥ kakaṇastathā | kāsamarddadalaṃ rucyaṃ
vṛṣyaṃ kāsaviṣāsranut | madhuraṃ kaphavātaghnaṃ pāṭanaṃ kaṇṭhaśodhanam | viśeṣataḥ kāsaharaṃ pittaghnaṃ grāhakaṃ laghu”
suśrute'yaṃ surasādigaṇe paṭhitaḥ surasādigabde vivṛtiḥ
kasya jalasyāsena cepeṇa mṭadyate'sau mrdda-karmmaṇi ghañ
veśyārabhede ka ca piṣṭajasamiśritavastra gālitaveśavāraḥ
iti pākarāneśvaraḥ
kāsamarddana pu0kāsaṃ mṛdvāti mṭad-lyu 6ta0 | paṭoce hārā0
kāsara puṃstrī0 ke jale kāsarati ā+sṭa-ac 7ta0 | mahiṣe amaraḥ tasya jale sarvvadākharabatvāttathātvaṃ striyāṃ ṅīṣ
kāsarun pu0kāsaṃ ini han-kvip | "kaṇṭakārīkṛtaḥ kāthaḥ
sakṛṣṇāḥ sarvvakāsaruk” ityukta kāśanāśake 1kāthabhede
tasya kāsanāśakatvāt tathātvam 2 kāsanāśakamāle tri0
kāsāra pu0kasya jalasyāsāro'tra
14.3
sarovare trikāṇḍāragaṇeracite 2 daṇḍakacchandobhede ca vṛtta0 ṭī0
14.1-2
pakātrabhede
na0 bhāvapra0
kāsāri pu0 6ta0 | kāsamarddavṛkṣe bhāvapra0 kāsamardda śabde
kāsāla pu0 kāsakārī āluḥ | koṅkaṇadeśaprasiddhe vyālukabhede rājani0
kāsīsa na0 kārmī kutsitaṃ syati so—ka | (hirākasa)
upadhā'mede dantyadvayavānapyamityake kāśīsaśabde viddhatiḥ
“kāsīsaṃ trivṛtā dantī haritālaṃ surāṣṭrajā” suśru0
kāsruti strī0 katsitā srutiḥ paraṣam | kutsitagatau
“na kāstṛtyā grāmaṃ praviśet” gobhi0
kāstīra na0 īṣatkīramasyāsti koḥkā ni0 muṭ | īṣatkṣīrayukte nagarabhede si0kau0
kāsmaryya pu0 kāsmarthya+pṛṣo0 śasya saḥ | gāmbhāryyām
kāhakā strī kāhalā+pṛṣo0 lasya kaḥ | kāhalāvādo dvirūpakoṣaḥ
kāhala puṃstrī kaliṃtaṃ kalati likhati ina-ac, koḥ kā
1 vir̤āle 2kukkuṭe, striyāṃ ṅīṣ śabdamāle pu04mahāḍhakkāyām, strī ṭāpmeda0 5 dhūstūrarākāre vādyaśabdabhede
6kapaśarobhede strī śabdaca0 7kavyaktavākye na0 hemaca0
8gulme dṛṣṭye, 10khale ca tri0 medi0
kāhalāpuṣpa pu0 kāhaleva puṣpamasya | dhustūreśabdacā0
kāhali pu0 kaṃ sukhamāhūlati dadāti ā+hvala+in hta0
1 śive “makhyo'makhyaśca dehaśca kāhaliḥ sarvakāmaruḥ
bhā0 anu017a0 2taruṇyāṃ yuvatyoṃ strī ṅīṣ medi0
kāhī strī īṣaddāhāni ā+hma-ḍa gaurā0 ṅīṣ | kuṭajavṛkṣe rājani0
ki jñāne juho0 para0 saka0 aniṭ | ciketi acaiṣīt
cikāya | vaidiko'yaṃ dhātuḥ
kiyu tri0 kimicchati māntvanena nimantre'pi vede kāca tataḥ
kiṃrājan pu0 kaḥkutsito rājā jepārthatvāt na ṭac samā0
kutsite rājani | kimaḥ praśārthaktatve tu ṭac | kiṃ rājaityeva vyaya0 kiṃrājan ninditanṛpayukte deśādau tri0
kiṃvat tri0 kiṃ vidyate'sya matup māntatvāt masya vaḥ | kiṃviśiṣṭe striyāṃ ṅīp | kasyeva kaścijjīva vā rvota
kiṃtvakṣārthe ṣaṣṭhyanārthe sampraśnārthe ca vyaya0
kiṃvadanti (ntī) strī kim+vad-ṇic yā ṅīṣ | janaśrutau
satye asatye vā lokapravāde amaraḥ | “iti vyādhānāṃ
mukhāt kiṃvadantī śrūyate” hito0 | “asti kileṣā
kiṃvadantī-asmākaṃ kule kālarātrikalpā vidyā nāma
rākṣasī samupasyate” prabodhaca0
kiṃvā vya0 kim vā ca dṛndvaḥ
14.17
vitarke 2sambhāvanāyāṃ
3paccāntaradyotane ca medi0 padadvayamityanye
kiṃśāru pu0 kutsitaṃ śṛṇāti kim+śṝ-ukaṇ | 1dhānyādāgrabhāge, ama0 “sūrpaśodhitakaṇāṃkaṃśārukāṃsyaṇḍu lānasakaṭṭaṅguḥ prakṣālya” daśaku02vādye, 2kakupāyyāṃci ca maṃdi0
“kiñjarayoḥ ściṇaḥ” uṇā0 strū0 “śṝhiṃsāyām ityujjvaladattokteḥ śāntastho'yaṃ śabdaka॰ dantyasthapāṭhaḥ
prāmādikaeva | gatikārakopadātne na tatpu0 prakṛtisvaraḥ
kiṃśuka pu0 kiñcit śukaiva śukatuṇḍāmapuṣpatvāt
1palāśe amaraḥ “phalastana śyāmatidīrgha rāgiṅgadipraccha kāsyaśvarakiṃśukānugām” naiṣa0 “kiṃśukānbhojabakanakhamāśīkādipaṇiptaiḥ” suśrutaḥ “te (daityā) hemaniṣkābharaṇāḥ kuṇḍalāṅgadadhāriṇaḥ | nihatā bahuśobhanna
puṣpitā iva kiṃśakāḥ”bhā0va015a0” | asyaca nirgandhatvam “vidyāhīnā na śobhante nirgandhāḍava kiṃśakāḥ”
cāṇakyaḥ| phalahīnatvañca “avidyāya phalaṃ yo hi karmāṇyevānudhāvati | sa śocet phalavelāyāṃ yathā kiṃśukasecakaḥ” rāmā0 2mandivṛkṣe rājani0
kiṃśulakāṃ pu0 kiṃśuka+kiṃśulakādīnāmū” pā0ni0kumadhyatā
padmāyatakṣe śabdara0 | asya giriśabde pare dīrghaḥ | kiṃśulukāgiriḥ (padmāyatapradhānaparvvataḥ)
kiṃśulukādi pu0girau pare dīrghanimitte pā0ukta śabdagaṇe
sa ca gaṇaḥ kiṃśuka yāśa nar̤a añjana bhañjana lohita
kukkuṭa
kiṃsa tri0 kiṃ syati so-ka avagādi0 pūrvapadasyanimittāt
na balam | kutsitañcādane tadvanne kiñceti pāṭhāntaram
pṛṣo0 anusvāralopaḥ | tadarthe
kiṃsakhi pu0kaḥ kutsitaḥ sakhā kimaḥkṣepārthatvāt na ṭac samā0
kutsite sakhau “sa kiṃsakhā sādhu na śāsti yo'dhipam” kirā0praśārthe kimaḥ ṭac samā0 kiṃsakhastathaiva
kiṃsvit avya0 ivaḥ | vitarke gaṇara0 sthāṇu̱rayaṃ kiṃsvit
puruṣaḥ | sthāṇutvapuruṣatvābhyāṃ vitarko'tra gamyate
kiki pu0 kaka in pṛṣo0 hrasvam | 1nārikele rājanina0
kikītiśabdakārake 2cāṣapakṣiṇi (khañjana cātaka) śabdamā0
kikidiva pu0 kikītyavyaktaśabdena dīvyati diva-ka
cāṣapakṣiṇi | ratna | kikiṭivityatna śabdamā0
kikin puṃ0kikītyavyakto'svasya vrīhmā0 ini | kāṣapakṣiṇi
kikīdiriti padadvayam amaravyākhyāne kṣīrasvāmī
kikira tri0 kṛ—bādharye karmmaṇi ka vede pṛṣo0 ādau
kādeśaḥ | kāṃṇe “āyavya kikirā hasta patīnām”
yaju0 16
Linked texts (8)
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Śāligrāmanighaṇṭubhūṣaṇa — Śāligrāma Vaiśya, Sanskrit