Pramāṇa · Search · About · API

Vacaspatya 15

Vācaspatya 15

Language
Sanskrit

Contents

15.1

“kikirā kīrṇāḥ na bhā0supāṃ sulugityādi
nā jām | etena kikirāśabdakalpanaṃ cintyam
kikīrddi(dī)vi pu0 kikītiśabdena dīvyati diva-in
ruṇa0 |kaṇakakīrditīti nirddeśāt ni0dīrghaḥ | cāṣe si0
kauṃ0 atna paryāntarapaṭabostusvadīpevinimaye kirkīdīrityapi tanvaiva si0 kau0 | “sārka yakṣmā prapata cāṣeṇa
kikīrddinā” ṛ010,163,12
kikiṭa li0 kutsite | “kikiṭākāreṇa dhānyāḥ paśayobhavanti ”taitti0 saṃ0
kikikiśa pu0suśrutokte daihike kamibhede |“keśaromanakhādāṃśca
dantādāḥ kikikiśāstathā” kamiṃśabde vihatiḥ
kikisāṭ pu0 “rāṇimantastu” ityupakrame “godhūmakaḥ
kikisād iti suśrutokte sarpabhede | sarpaśabde vihatiḥ
kikhi pu0strī0 (khyāṃka śeyāli) śṛgālabhede trikā0
kiṅkaṇī strī kiṅkitāṇati kaṇa-śabde in ṅīp
kṣudraghaṇṭikāyāṃ hemaca0
kiṅkara tri0 kiñcit karoti aṇ | 1dāse seṣake striyāntu
ṭāp | kiṅkarasya patnī ṅīṣ | 2kiṅkarī dāsyapatnyām strī
“avehi māṃ kiṅkaramaṣṭamūrttaḥ” raghuḥ | “viprasya kiṅkaro
bhūyo veśyobhūpasya bhūmipa ! | sarvveṣāṃ kiṅkaraḥ śūdro
mlāñcāsya viśeṣataḥ” purā0| kiṅkarasya gotnāpatyaṃ naḍā0
phak ; kaiṅkarāyaṇa tadgotrāpatye puṃstrī
kiṅkanda pu0khādyatarvvakṣa bhyabhede | “bhajyamānasya nirghoṣaḥ kiṅkandotthastathaiva ca”bhāga06,24,5, naḍādau kiṅkandeti vā pāṭhaḥ
tato gotrāpatye phak | kaiṅkandāyaṇa tadgotrāpatye puṃstrī0
kiṅkiṇī strī kiṅkiṇī+pṛṣo0hrasvam | 1kṣudraghaṇṭikāyām
ama0 | tadākāraphale 2tiktakuttahande rājani0“rathena
kāñcanāṅgena kalpitena yathāvidhi | hveṣā'bhiyovayuktena
kiṅkiṇījālamālināḥ” bhā0ā0228a0“saubhāgyaṃ mahadāpnoti kiṅkiṇīṃ pradadvannaraḥ” viṣṇu dha0pu0“bhannaṃ bhīmena
marutā bhayato'bhyaketanam | patitaṃ kiṅkiṇījālam”
veṇī0 | 3kharbūrasāyāṃ drākṣāyāṃ “rudradharaḥ jalajambū dṛṣṭo
halāyudhaḥ “kaṭphalaṃ kiṅkiṇī drākṣā lakucaṃ mocameva
ca” hararī0|“kaṃsajjuḥ kiñca iva yasyāṃ sutau gaurā0toṣa
tanmañcārohe 5devīstutibhede sā ca “kiṃ kiṃ duḥkhaṃ
sakalajanani ! cīyate na hyatāyām” ityādiruktiḥ
kiṅkiṇīkā sto kaṇa-śabde īkan prakṛteḥ kiṅkinnādeśaḥ
kṣudraghaṇṭikāyām | “tasyāṅga yaṣṭiḥ samabhūccakāsīt
kiṅkiṇīkaḥ” kumā0 | abhūmipālān bhojāṃstu samānātittat kiṅkiṇīkinaḥ hariva0 38 | asya puṃstvamapi
“kiṅkiṇīkāvibhūṣitān”
kiṅkiṇīkāśrama puṃ0 bhā0 prasiddhe tīrthabhede | “vaimānika
ustṛ śya kiṅkiṇīkāśrame tathā nivase'psarasāṃ
divye kāmacārī mahoyate” bhā0anu025a0
kiṅgira puṃsto kiñcit girati viyoginaṃ rāgaya yā ka-ka
1bhramare 2kokile 3aśve ca sārasvataḥ striyāṃ jātitvāt
ṅīṣ| 3kāmi pu04gajakumbhe na05raktayakṣau puṃ06hastiti0
kiṅkirāta puṃ0 kiṅgiraṃ raktayakṣamarttati ata—aṇ | aśokavṛkṣe jaṭā0bharanasitaśiraḥ “śekharaiḥ kiṅkirātaiḥ” rakṣā0
kiṅgirāla pu0 kiṅgirāya raktāyai alati kāryyāgeti
ala-ac 1ta0 | yarpūre vaidya0 tasya niryāsayogena
raktavarṇasthiratvakaraṇāt tasya tathātvam
kiṅkirin pu0 kiṅkara+ini | (vadāṃca) vikkatahṛṣṭe jaṭā0
kiṅkhila avya0 kim+kila+hasvaḥ | “kiṅkileti koṣāmajjayoḥ”gaṣaralokte 1kope 2aśraddhāyāñca | “na sarpaye na
śrahṛṣe kiṅkhila bhavān haṣavaṃ yājayet” bhavatakarttakaṃ
mūdayājanaṃ kopaviṣaya. aśraddhāviṣayaśca | tadarthaka
kiṅkhilaśabdayoge liṅ
kiñca avya0 kim ca vhasva0 | 1ārambhe, 2samuccaye, 3vākyale,
4sambhāvanāyāñca medi0 5avāntare jaṭā0
kiñcana avya0 kim+cana mugdha0 padadvayamityanye | 1avākye,
'lpe ca kim+cana-aṇ

15.1-2

kutsitārthe pañcāśe pu0
śabdaratnā0 “athālpe ca kiñcana” ityamarokteḥ vaneti bhinnaṃ padam ataeva mayū0 akiñcanaśabdonipātitaḥ
kiñcit avya0 kim+cit kiñca citre samā0 vā

15.1-3

alpālpe,
2 alpe ca rājani0 | asya padadvayatvamate 'akiñcitkara
ityādau saha supeti samāsa iti bodhyam | idantayā nirddeṣṭumaśakyatvameva kiñcitvan | “kampena kiñcit pratiruddha mūrddhaḥ” radhuḥ “kiñcit prakāśasmitopatāraiḥ”
“āvajjitā kiñcidiva stanābhyām” kumā0
kiñculuka pu0 kiñcit culummati bolaḥ culumma-ku saṃjñāyāṃ
kan | ( keṃ co ) mahīlatākhye kīṭabhede amara pṛṣo0
kiñciliko'pyatra amaraṭī0 | [kindānaśabde dṛśyam
kiñcanya na0 kiñcijjātaṃ yat | bhā0 prasiddhe tīrthabhede
kiñjala na0 kiñcit jalamala | padmādeḥ keśare śabdara0 pṛṣo0
balope” kiñjalamathatva rājani0
kiñjalka pu0 kiñcit jalati jala-apavāraṇe ka tasya nettvam
puṣpādeḥ 1 keśare,2puṣparajasi,3nāgakeśare ca medi0 padmamadhyasthe keśarākāre padārthe | “kecit kiñjalkasaṅkāśāḥ kecit
pītāḥ payodharāḥ” bhā0va0188a0 | “padmodaracyutarajaḥ
kiñjalkasārupyatāṃ gataiḥ” bhā0sva058a0 “kiñjalkinīṃ
dadau cāsminmālāmamlānapaṅkajām” devībhā0 amare puṃstvaṃ
jaṭādhare klīvatveṣu bhavalliṅgatā | tadguṇādikaṃ bhāvapra0
uktaṃ “kiñjalkaḥ śītalorucyaḥ kaṣāyo grāhako'gnisaḥ | kaphapittatṛṣādāha raktārśoviṣaśothajit”
tatra puṣpakeśare “hiraṇyasrajoyājayeyuḥ yatkiñjalkāḥ
śatapuṣkaśa hotāḥ”ā0śrau0 6.4.5 “yajñaiḥ śatakiñjalkāḥ
śatakemarā” hotāḥ ṛjaḥkāthyauḥ nārā0
kiṭa gatau saka0 bhaye aka0 bhvā0para0 seṭ | keṭati akeṭot
kikeṭa pranikaṭati
kiṭakiṭādya kiṭakiṭetyavyaktarūpadakaraṇe ḍāc-kyaṅ-nāmadhātuḥ
kiṭakiṭādyate akiṭakiṭādyīt “dantān kiṭakiṭādyate
uddhatākṣonihvāṃ khādati” suśrutaḥ
kiṭi pu0 kiṭa-gatau in kiñca | śūkare amaraḥ striyā
bhidvatvāt vā ṅīp
kiṭibha pu0 kiṭiriva bhāti lajjātvāt bhā-ka

15.1-4

rogakīṭe
(ukuṇa) hema0 | 2śvaryadaṃśanopadravabhede na0 suśru0 | “dadruvaḥ
karṇikāścaiva visarpāḥ kiṭibhāni ca | tairbhavaniha dakiṭṭa na0 kiṭa-kta ṇi0 dṛḍabhāvaḥ | 1dhātūnāṃ male, 2 tennādyadhobhāgasthe male ca“pṛthak kiṭṭaṃ pṛthaṅmalam” yogārṇavaḥ
“āhārasya rasaḥ sāraḥ sārahīno maladravaḥ | śirābhi
statsamaṃ nītaṃ vastiṃ mūtratvamāpnuyāt | śeṣaṃ kiṭṭita,
na vatcasya tatrurīṣaṃ nigadyate” bhāvapra0
kiṭṭavajjita na0 2ta0 | ratne dharamadhātau yathā ca tasya
pāke kiñcit malamūtratva tattroktaṃ bhāvapra0 tattra
amṛtakaraṇaśabde 560pṛ0uktam
kiṭṭāla pu0 kiṭṭamālāti vyā+lā-ka | 1tāmrajalase kiṭṭarūpeṇa jvalati payyīpnoti jvala-ac | 2lauharūne medi0
kiṇa pu0 kaṇa gatau yac pṛṣo0 ata ittvam | (gheṃṭā)
(kar̤ā)1śuṣkataṇe, 2māṃsagranthau, 3dharṣaṃṇaje cihne ca
“jyāghātarekhākiṇalāñchanena” raghuḥ “karābhyāṃ kiṇajātābhyāṃ śanakaiḥ saṃvavāhṛtaḥ” bhāva0 144ca0 | [śandara0
kiṇi strī kiṇāya taccihnasye prabhavati bā0 in | apāmārge
kiṇihī strī kiṇa-astyarthe ini kiṣiṇo vaṇān ini
ṅana-ḍa gau0 ṅīṣ | apāmārge amaraḥ | “dṛpudī-kiṇihī-dantī-saralā-devadārubhiḥ” suśru0
kiṇva na0 ulvādi0 ni0 | 1surāvīje 2 pāpe ca medi0
surābījadravyabhedaśca nānāvidhaḥ saulāmaṇīśabde vakṣyate,
bhāvapra0 “surāvījantu kiṇvakam” iti paribhāṣva “surāvījaṃ
yavagodhūmataruṇḍādi” iti vyākhyātaṃ suśrute tu kalpasya
maṇḍujādito bhinnatvena nirdeśyaḥ ataḥ yathā
“vairecanijamūlānāṃ kāthe māṣāt subhāvitān | sudhautāṃstatkaṣāyeṇa śālīnāñcāpi taṇḍulān | avakṣudyaikataḥ
piṇḍān kṛtvā śuṣkān sucūṇitān | śālitaṇḍula
cūrṇañca tatkaṣāyoyathācitam | tasya piṣṭasya bhāgāṃstrīn
kiṇvabhāgavimiśritān | maṇḍodakārthe kāthasuṭyātsannarddhamekataḥ | nidadhyātkalase tāntu surāṃ jātarasāṃ pibet”
“kiṇvādibhyomadaśaktivat” sāṃ0sū0 | ayaṃ śabda pu0 na0
iti bharataḥ | tato ṣitam aṇvā0 yat ka vā kiṇvam
kiṇvīya tadutpādane dravye tri0
kita saṃśaye rogāpanayane ca bhvā0para0 saka0 seṭ etadarthe khākita jñāne juho0para0saka0 seṭ vaidiko'yam | cikitti
kita pu0 kita-ka

15.1-5

ṛṣibhede tasya golāpatyam kaṇādi0
kitava pu0 kiṃ-bhāve-ka kitèna vāti vā-ka

15.2

dyūtakāra ke
kintanu pu0 kā kutsitā tanuryyasya | (mākaḍasā) khyāte
kintamām vyaya0 kutsitārthe kim + bahūnāṃ madhye ekasyā'ti
kintarām vyaya0 kutsitārthe kim + dvayormadhye ekasyātiśaye
kintu vyaya0 kiñca tu ca ha0 | 1pṛcche vākyasaṅgocanāpane.
kimsula pu0 tivyarḍrarūpakaraṇabhede karaṇāśabde vivṛtiḥ
kindata pu0 bhārataprasiddhe kūpabhedavyape tīrthe “kindataṃ kūpa
kindama pu0 ṛṣibhede sahi vyagarūpeṇa mṛgokūpadhāriṇyā
bhārata ! | strībhogānāṃ viśeṣajñaḥ śāstradharmārthatattvavit
mārhastvaṃ surasaṅkāśa ! kartu masvargyamīdṛśam | tvayā nṛśaṃsakarttāraḥ pāpācārāśca mānavāḥ | niyāhyāḥ pārthivaśreṣṭha !
trivargaparivarjjitāḥ| kiṃ kṛtaṃ te naraśreṣṭha ! māniṣṭhānārthagarsa kṛtā | muniṃ mūlaphalāhāraṃ mṛgaveṣadharaṃ nṛpa !
vasamāsamaraṇye ṣu nitya' śamaparāyaṇam | tvayāhaṃ hiṃsito
yasmāttasmāttvāmapyaha' śape | dvayorha śaṃsakarttāramavaśaṃ kāmamohitam | jīvitāntakaro bhāva evamevāgamiṣyati
ahaṃ kimindamo nāma tapasā bhāvito muniḥ | vyapatnapamanuṣpāṇāṃ mṛgyāṃ maithunamācaram | mṛgo bhūtvā mṛgaiḥ
sārddha' carāmi gahane vane | na tu te brahmahatye yaṃ bhaviṣyatyavijānataḥ | mṛgarūpadharaṃ hatvā māmevaṃ kāmamohitam | asya tu tvaṃ phalaṃ mūḍha ! prāpsyasīdṛśameva hi
priyayā saha saṃvāsaṃ prāpya kāmavimohitaḥ | tvamapyasyāmavasthāyāṃ pretalokaṃ gamiṣyasi | antakāle hi saṃvāsa'
gatvā gantāsi nānvayā | pretarājapuraṃ prāptaṃ sarvvabhūtaduratyayam | bhaktāyā matimartā śreṣṭha ! saiva tvānugamiṣyati
varttamānaḥ sukhe duḥkhaṃ yathāha prāpitastvayā | tathā tvāñca
sukhaṃ prāpta' duḥkhamabhyāgamiṣyati" | [tadapatye puṃstrī0
kindabhai pu0 ṛṣibhede tasyāpatyam vidā0 añ | kaindabhai
kindāna na0 kiñcidapi dānamāvaśyakaṃ yatna | bhārataprasiddhe
śaravatīrthasye tīrthabhede sarakamupakramya "kindāne ca naraḥ
strātvā kiñcicca bhaṅgīpate ! | aprameyamavāpnoti dāna'
japyañca bhārata !” bhā0, va0,83a0
kindāsa pu' kaḥ kutsitodāsaḥ | nindite dāse tataḥ anārṣatvāt apatye vidā0 añ | kaindāsa tadapatye puṃstrī0
kindin puṃ kutsitā dhīrasyasya brīdyā0ini | aśne trikā0
striyāṃ ṅīṣ
kinnara puṃstrī0 kaḥ kutsito naraḥ turaṅgavadanatvāt | devayonibhede sa ca pulastyarṣiputtrabhedaḥ | "rākṣasāśca pulastyasya vānarāḥ kinnarāstathā | yakṣāśca manujavyāghra !
puttrāstasya ca dhīmataḥ” bhā0 ā0 66a0 | "kinnarān
vānarān matsyānū vividhāṃśca vihaṅgamān” manuḥ striyāṃ
ṅīṣ | “aśvīmu ca tathā jātā vānarāḥ kinnarīṣa ca"
rāmā0 | kiñcitkuṇapukinnaramanuṣyāśca" "udṛgāyatābhirunnati kinnararāṇām” kumā0 | "kimidaṃ kinnararkāṣṭha ! suhyate” raghuḥ

15.10.1

varṣabhede ca kimpuruṣaśabde
vivṛtiḥ 3arddhadupāsakabhede hema0
kinnareśa puṃ ita0 | kuvere tasya tadadhipatyakathā kāśī0 kha0
13a0yathā “varaṃ dadāmi te vatsa ! tapasā'nena toṣitaḥ
nidhīnāmadhināthastvaṃ guhyakānāmadhīśvaraḥ | yakṣāṇāṃ
kinnarāṇāñca rājā rājāñca suvrata ! | patiḥ puṇyajajanānāñca sarvveṣaśaṃ dhanadobhava” kinnareśvarādayopyatra
kinnu avya0 kiñca tu ca ha0 | 1praśne, 2vitarke 3sādṛśye
4sthāne ca jaṭādharaḥ padadvayamitya ke
kipya pu0 suśrutokte purīṣaje kamibhede | "athavā vipravāḥ
kipyagandhiyā gaṇḍū padākhyā| buravohisukhāścai va sapta vaite
purīpajāḥ” suśru0
kim tri0ku-śabde vā0ḍimra | 1kutsite śajijñāsite 3vitarkaviṣaye| 4kutsāyāṃ 5gaī ṇe 6 vitakre 7praśne 8 sādṛśye,
(prakāre) 9karaṇe ca avya0jaṭā0 10īṣadarthe 11atiśaye gaṇātnam | tatra liṅgiṣusya sarvvanāmratā ke
kasyai ityādi “ke yūyaṃ sthala eva saṃprati dayaṃ pratroviśe-ṣāmrayaḥ”sā080| “kasya nātha ! samartha kauravalaṃ vyombā
namālambo' udbhaṭaḥ |'koyaṃ nayā bharyāta kavitā kāsibho
kautukāya”prasaṅgarā0 | "kasmiṃścidvanāī śe bhāsurakonāma
siṃhaḥ prativasati' pañcatantram | “kāṃcciṣu canū vijñātaṃ saṃvijñātaṃ bhavati” suśrutakalpitaḥ | ninditārthe' kiṃrājā
kiṅganaiḥ ityādi | “kiṃrājā yo na rakṣati” “sa kiṃbakhā sādhu na śāsti yo'dhipam” kirā0 ityādi tatra
īṣadarthe na kimapyasyāsti | kiñcidapi nāstītyarthaḥ
atiśaye kimapyepa pragalbhase atiśayitaṃ pragalbhase ityarthaḥ
avyayasya praśne “kimidaṃ kinnararkāṣṭha suhyate” raghuḥ
tatra kiṃśabdaśaktikodhārthamakāro gadādhareṇa śaktivāde
darśito yathā

15.10.2

“kiṃpadasya jijñāsite śaktiḥ etadeva svīyajijñāsājñāpamāya kiṃpaṭaghaṭitapraśnavākyaṃ prayujyate | tatohemyavācakakiṃpaṭasya samabhivyāhṛtapadopasyāpyatāvacchedakadharmmāvacchitravidheyatāniṅkapitoddeśyatāvacchedakatvena vaktṛ jijñāsito dharmaḥ pravṛttinimittaṃ upasthāṣyatāyacchedakatvānasapalakṣyatānugamakaṃ śābdabodhe tadabhānāt | eyañca
kaḥ pacatītyataḥ pākakartitvāvacchinnavidheyatāniṅkapitoddeśyatāvacchedakatvena jijñāsito yo dharmmānnāhānupacatītyākāro'nvayabodhaḥ pratipādyate kiñciddharmmānacchiśeoddeśyatānirūpitapākakṛtitvāvacchinnavidheyatāśālijñānaṃ bhavalityākārikāyā jijñāsāyāstādṛśabodhaviṣayakatayā
tādṛśecchāviṣayībhūtajñānajanakādvrāhmaṇaḥ pacatītyuttaravākyānnirviriti tādṛśapraśnānantaraṃ tathaivottaraṃ prayujyate | na caivaṃ prameyaḥ pacatītyuttaravākyasya kathaṃ tādṛśapraśnānantaraṃ na prayujyate tajjanyajñānasyāpi tādṛśecchāviṣayatvāditi vācyaṃ jijñāsāviṣayībhūtasvasamabhivyāhṛtapadopasthāpyavidheyavyūnavṛttadharmāvacchinna eva tādṛśakiṃpadasya śaktatrabhyupagamāt | abhedena svāthīnvayiddeśyavācakapadāntarasamabhivyāhṛtakiṃpadasya śakyatāvacchedakagarbhe ca svārthabhedānvayitāvacchedakatvopalakṣitadharmanyūnavṛttitvamapi dhammīṃśe viśeṣaṇaṃ deyamataḥ ko brāhmaṇaḥ pacatītyādipraśnānantarañcaitraḥ pacatītyādikamuttaravākyaṃ prayujyate natu manuṣyaḥ pacatītyādikaṃ manuṣyatvāderbrāhmaṇatvādyanyūnavṛttitvāsadanavacchinneddeśyakatvena jñānaviṣayecchāyāstatrāpratīteḥ evaṃ yatroddeśyapratāvacchedake

15.10.3

kiṃpadārthasyābhedenānvayastatra tadvayayitāvacchedakadhammīvacchinnaviśeṣyatāpannatadanavayitāvacchedakadharmmanyūnavṛttadhammīvacchinnoddeśyatāvacchedakatāvattvaprakārakajñānagocarecchā kiṃpadena bodhyata'taḥ kati ghaṭāḥ santītyādau ḍatipratyayārthe
saṃkhyādau kiṃpadārthasya jijñāsitadharmāvacchinnābhedenānvayāt saṃkhyātvanyūnavṛttitvagatvatvādyavacchinnoddeśyatāvacchedakatānoṣajanakaṃ daśasaṃkhyakā ghaṭāḥ santītyuttaraṃ tatra prayujyate | yatnoddeśyatāvacchedakībhūtavibhaktyādarthe bhedena kiṃpadārthānvayaḥ kasya putraḥ sundara ityādau
tatra yādṛśasambandhena yadarthānvaye yadanvayastatra tādṛśasambandhena viśeṣyasaṃsargikatvaviśeṣitatadavacchinnanirūḍheddeśyatāvacchedakatāvacchedakatāvattvaprakāra jñānagocarecchā
pratīyate evaṃ vidheyāṃśakakiṃpadasya svasamabhivyāhṛtapadopasthāpyatāvacchedakatvopalakṣitadharmāvacchinnoddeśyatānirūpitavidheyatāvacchedakatayā jijñāsito viśeṣadharmāstadavacchinne śaktirityayaṃ ka ityādau idantvāvacchinnāṃśe
vidheyatāvacchedakatvena jijñāsitadharmma vāmityākārako'nvayabodhaḥ | tena tadviṣayakajijñāsājanarujñānajanakaṃ cāyaṃ
brāhmaṇa ityādyuttaravākyaṃ tādṛśapraśnānantaraṃ prayujyate
evaṃ yatna vedyeve vidheyatāvacchedake vā kiṃpadārthasya
tadavacchedakadharmmasyābhedena vānvayaḥ idaṃ kim idaṃ kiṃdhana'
bhavataḥ kati putrāḥ bhavān kasya putra ityādau rītiḥ
paryavadrūḍhanīyā “kiminduḥ kiṃ padma kimu sukuravimbaṃ
kimu mukha' kimaṅge kiṃ' maunau kimu madanavāṇau
kimu dṛśau | kaṭo vā guccho vā kanakakalaśau vā kimu

15.10.4

kucau taḍidvā tārā vā kanakapālikā yā kimabalā”
ityādāvavyayakimo vāśabdasyeva vitarko'rthaḥ | vitarkaśca
prayoktuḥ sambhāvanākkaṃ jñānaṃ tadarthasya ca viśeṣyatāsambandhena prathamāntapadopasthāpyaviśeṣye prakāritāsambandhena
tattva ca viśeṣaṇasya candrāderanvayaḥ nāmārthenāmārthārthasya
bhedānvaye'virodhāt | yatna viśeṣaṇavācakamapi prathamāntaṃ
tatvābhedasambandhāvacchinnaprakāritāsaṃsargaḥ yatra tu prakṛtyarthasya
viśeṣatyatā svārthabodhakaṃ vibhaktyantaṃ, yatna kiṃpadāsattve
tādṛśavibhaktayantasvasadāyarthasya viśeṣye yādṛśasambandhenānvayastādṛśasambandhāvacchinnaprakāritaiva tādṛśārthasya
kiṃpadārthe saṃsargo'taḥ kimindurityādāvabhedena candrādiprakārikā dhanāmidaṃ kiṃ caitasyetyādāvāśrayatvāṭisambandhe na
caitrattvādiprakārikā sambhāvanā niyamataḥ pratīyate
kimindurityādau sambhāvanātrośvettaraṃ tatprayojakārūādakatvādapratītirnāntyāṃ | kṛścārthakamapi kacitkiṃpadaṃ
yathā kiṅkattaurityādau |”
kimicchaka tri0 kimicchasi kimicchamīti pṛcchati pṛṣṭho0
kimicchasi kimicchasīti praśnakārake bhojanādyārthamāhvā
nāya niyukte bhṛtyādau | “samagomodakai rakhai rharattataṃ na
ca bhūriṇā| goṣitrastena rājendra ! vividhaiśvakimicchakaiḥ”
bhā0 śā0 28 “kimicchasi kimicchasītipraśnakāra kairbhṛtyaiḥ
vividhairgovastrādibhirnimantrayadbhiḥ” nīlakaṇṭha kimicchasīti
praśnena dānārthaṃ kāryāntaṃ grāhayaṃtyatastatna pṛṣo0 | mārkaṇḍeyapurāṇeokte vatabhede pu0 tadvate ki “purohitasya vīrāyā(tannāmarājamahiṣyāḥ) vadato'rjunaṃ prati | kaḥ kimicchati duḥsādhyam kāryaṃ kriyatāmiti | kasyamasya

15.10.5

sahiṣyo kimicchakasamupāsitā | rājaputro'pyatiśicru śrutvā
paurohitaṃ vacaḥ | pratyuvācārthinaḥ sarvvān rājadvārasumāgatān | mayā sādhyaṃ śarīreṇa kāryaṃ kiñcit abhīta
bhe| mama mātā mahābhāgā kimicchakasamupāsitā| śṛṇvantu
me'rthinaḥ sarvva pratijñātaṃ mayātna vai | kimicchatha dadāmyevaṃ
kriyamāṇe kimicchake” arthino'bhiṣāpāturūpadānārtha
vecchāprannapūrvakaṃ taddānaṃ vihitamiti tasya tathātvam
śṭacchaviṣayaprannapūrva kaśceṣṭa kārūpadeyamātne 'pi “prati
śrayān sabhāḥ kūpān prapāḥ puṣkariṇīstathā | naityakāni
ca sarvvāṇi kimicchakamatīva ca” bhāgyā06685 ślo0
kimodin tri0 kimidānīmiti carati kim+idānīs+dani pṛṣo0| kimidānīmityevaṃ caraṇaśīle piśunekhale “dve ve bhṛttamamavāyaṃ kimodine” ṛ07,104,2,
“kimodine kimidānīmiticarate piśunāya” bhā0 “vilupantu yātudhānā atriṇo ye kimodinaḥ”atha01,7,2,
kimu avya0 ke-ḍisu | 1praśne, 2niṣedhe, 3vitarke, 4nindāyāñca medi0 “kimu bhīrurarātya se” bhaṭṭiḥ
kimuta avya0 kiñca uta ca dṛ0 | 1praśne, 2vitarke 3vikalpe,
4atiśaye ca | kaimutikanyāyaḥ tasya śabdadvayātmakatve tadva
syāditi bodhyam “āho utāho kimuta vitarke kiṃ
kimuta ca” hema0 kim-uta iti chedaḥ tena kimutetyekaśabdakalpanaṃ cintyama
kimpaca tri0 kiṃ pacati paca-ac | kṛpaṇe rāyamu0 | sa hi
ātmodarapūrtti samarthamātraṃ pacati nānyatkarttārthāvyathodānaparyāptam | iti tasya tathātvam
kimpacāna tri0 kim+paca ānac | ātmodarapūrttimātrapayyāptapākakarttari kṛpaṇe amaraḥ | [latāyāṃ ratnamā0
kimpāka pu0 kutsitaḥ pāko'sya | (mākhāla) mahākāla

15.10.6

kimpanā strī bhā0prasiddhe nadībhede “kimpanā ca viśalyā ca
tathā vaitaraṇī nadī” bhā0sa06 yarukṣaśrābhavatpane | “vitastāñca mahābhāga ! kāverīñca mahānadīm | śoṇañca puruṣavyāghra ! visalyāṃ kimpa nāmaci” bhā030188a0
kimpu(mpū)ruṣa pu0 kutsitaḥ pu(pū)ruṣaḥ | devayonibhede
devagāyake amaraḥ| sa ca aśvākārajaghanaḥ narākāramukhaḥ
kinnarastu aśvākāravadanaḥ narākārajaghana iti tayorbhedaḥ
ataeva “rākṣasāśca pulastyasya vānarāḥ kinnarāstathā’
iti pulastyasya vaṃśamuktvā “pulahasya sutāḥ rājan !
śalabhāśca prakīrttitāḥ | siṃhāḥ kimpuruṣā vyāghrā yakṣāhaṃskhāstathā” bhā0 ā066a0 pulahavaṃśe kimpurupasya
kīrttanam | ataeva bhāga0 8.20,12. “nedurmṛdaṅganabhayaḥ saṅghaśogomakharvva kimpa rupakinnarājayuḥ”
tayorbhedena nirdeśaḥ | “sa yaṃ puruṣamālabhata sa
kimpuruṣo'bhavat” śata0brā0 1,2,3,6, kiṃpuruṣāvāse
2varṣabhede| kutsitapuruṣatvasāmyāt parasparabhedābhiprāyeṇa
ubhayorapya bhayaparatā tena kacit kinnaravavarṣamityucyate
kaciñca kimpuruṣavarṣam iti | tadadhiṣṭhānadeśabhedaśca varṣabhedaḥ
sa ca“kinnaravarṣamato harivarṣamiti vibhajya” “mālyavajjāladhimadhyavartti yat tattu bhadraturagaṃ (sukhena turaṅgatavyam) jagurbudhāḥ”si0śiroktaḥ bhāga05,16, “kimpu ruṣe
varṣe ityuktam | “deśaṃ kimpuruṣāvāsaṃ drumaphūlaiśca rakṣitam” bhā0sa027a0 | “drumaḥ kiṃpuruṣaiśca upārate
dhaneśvagm” bhā0 sa010a0 | “kāśmīrarājo gomarddaḥ
kadrūpādhipatistathā | drumaḥ kimpurupaścaiva parvvatīyohānāmayaḥ” harivaṃ082a0
“priyāmukhaṃ kimpuruṣasya cumbe” “yadṛcchayā” kimpuruṣāṅganānām” kumā0 | [rājina ca

15.10.7

kimpuruṣeśvara pu0 6ta0 1kubere kimpuruṣavarṣeśvare 2drumābhisekimbarā strī kiñcit vibhartti bhṛ-ac | nalīnāmagandhadravye
śabdaca0
kiyat tri0 kim+parimāṇe, vatup kimaḥ kādeśaḥ basya yaḥ
kiṃparimāṇe “gantavyamasti kiyadidyasadṛ bravāṇā,, sā0,
da0, “madarthasandeśamṛṇālamantharaḥ priyaḥkiyaddūramiti
tvayodite” “bhavetmībhiḥ kamalodayaḥ kiyān” naiṣa0,
striyā0 ṅīp “niviśate yadi bhūruhikṣā pade sṛjati sā
kiyatīmiva na vyathām”naiṣa0
kiyadetikā strī kiyat etat ārabhyamāṇāṃ karo'ta ṇici
ḍiḍpve ṭilope ṇvul| udyoge utsāhe hema0 | trikā0
kiyatedarketi pāṭhaḥ prāmādikaḥ
kiyāmbu tri0 kiyadambu yatra vede pṛṣo0lopaḥ | kiṃpramāṇāmbuyukte “kiyāmbula śevata pākadurdhvā vyalbakā..
ṛ0 10,16,12.
kiyāha puṃ ratnāyarye aśne hemaca0
kiyedhās avya0kiyatprakāre ityarthe nirudda 10“haptāya vajamīṇānaḥ kiyedhāḥ,, va0,1,61,10, “kiyedhāḥ kiyadvāiti” bhā0
kira puṃstrī kṛ-ka| 1śūkare amaraḥ striyāṃ jātitvāt ṅīṣ
2vikṣepakamāle tri0| kīryyate'tra ādhāre kṛ-ghañarthe ka
3khalakāravikṣepadeśe paryyannabhūmau| kirātaḥ
kiraka puṃ khalyaḥ kiraḥ astya kan |1vālaśūkaure2lekhake ca trikā0
kiraṇa puṃ kīryyate paritaḥ kṛ-karmmaṇi kyu | sūryādeḥ
raśmau “stakiraṇapariveṣonmeṣaśūnyaḥ pradīṣaḥ” raghuḥ
“ekohi doṣo guṇasannipāte nimajjatīndoḥ kiraṇegvivāṅkaḥ” kumā0 | tataḥ karīṣaścā0 caturarthyāṃ vuñ
kairaka tannirvṛttādau tri0 | [kārā0
kiraṇamālina puṃ kiraṇānāṃ mālā'styasya ini | sūryye
kirāṭikā strī0 kire paryyanta bhūmau aṭati aṭa-ṇvul
paryyanta bhūmicārinyāṃ bhārikāyāṃ pañcaśālyām śabdaci0

15.10.8

kirāta puṃstrī kiratyavantyādibhyaḥ svārthe'vasthānaṃ paryantabhūmirastyati
ṛta-aṇ upa0sa0 | 1nīcajātabhede sa ca avaskaraniḥkṣepasthānaparyantadeśāśrayaḥ yatrārthādaḥ| jātiśabde vihitaḥ
"taprakṛṣṭaṃ samārabhya rāmakṣetrāntakaṃ śive ! | kirātadeśo vijñeyo vindhyaśaile'vatiṣṭhate” iti śaktisaṃgamokte 2deśabhedepa0 bhūmni | bṛhat saṃ0kūrmma vibhāge 3aiśānyarukte 3deśabhede ca “aiśānyāṃ merukanaṣṭarāvyupakrame “khanarājyākirātacīnakaulindāḥ ityuktam
taddeśānāṃ rājā aṇ | kairāta taddeśanṛpe vahuṣu
aṇoluk | kirātāḥ| te ca kramaśo vedānadhyayanādinā
vṛṣalatvamāptā yathā'ha manuḥ “śanakaistu kriyālopādimāḥ
syuḥ vyalajātayaḥ | vṛṣalatvaṃ gatā loke brāhmaṇādarśanena
ca” | pauṇḍrakāñcauṇḍradraviḍāḥ kāmbojā yavanāḥ śakāḥ
pāradāpahravāścīnā kirātāḥdaradāḥ khasāḥ”iti | jātau
striyāṃ ṅīṣ | 4sattvabhede puṃstrī0 “kirātastyā striyāṃ
cāmaragrāhinyāṃ matsayajātyantare dvayoḥ” keśavotkeḥ
5cāmaragrāhinyāṃ strī | “nisaṃkhyāṃ pārśvagatāṃ kirātīm” raghuḥ “kirātīṃ-cāmaragrāhiṇīṃ dāsīm” malli0| tapasyadarjunaprasādārthaṃ kirātarūpeṇa gatatvāt 6śive
tasya patyāṃ tathārūpāyāṃ7durgāyāṃ strī ṅīṣ “kirātī
kṣīravasanāṃ caurasenānamaskṛtām| ājyapāṃ somapāṃ saumyāṃ
sañcai parvvatavāsinīm” harivaṃ0108a0durgāstave| tatra vyāṣe
“mṛgyāphalaiḥ keśariśāṃ kirātāḥ” “yadvāyuriṣṭamṛgaiḥkirātaiḥ, kramā0 | 8bhūminimbe pu0 rājani0 6ghoṭakarajake sārasvataḥ

Linked texts (2)